Իրական՝ սեմածին կռապաշտություն եւ սարքովի (հայերիս վերաբերյալ) կռապաշտություն

Պարզորոշության համար նախ հստակեցնենք, թե ինչ ասել է “կռապաշտություն”-ը: Բառն առաջացել է “կռել” (ձեռ¬քով ստեղծել) բառարմատից եւ նշանակում է մարդու ձեռքով ստեղծվածի նկատմամբ պաշտամունք: Լայն իմաստով “կռա¬պաշտություն” նշանակում է մարդու կողմից ընդհանրապես ստեղծվածի (դա կարող է լինել նաեւ գաղափար, գիրք) նկատմամբ պաշտամունքը: Էլ ավելի լայն իմաստով որպես կռապաշտություն կարելի է դիտել նաեւ մարդ-ան¬հատի (անհատների), նրա հետ կապված ինչ-որ բաների (նկարի, քանդակի, գերեզմանի, մասունքների, ծննդա¬վայ¬րի…), ինչպես նաեւ բնության այս կամ այն արտահայտության (արեգակի, լուսնի, հողի, ջրի, կրակի…), կամ էլ կեն¬դա¬նական աշխարհի այս կամ այն տեսակի (կովի, արծվի, ցուլի, խոյի, կոկորդիլոսի՝ որոշ ժողովուրդների կողմից իրենց տոտեմ համարած) պաշտամունքը:

Կռապաշտությունը կապ չունի արարչապաշտության ու աստվածա¬պաշ¬տու¬թյան՝ տիեզերական զորությունների (ինչպես նաեւ այդ զորությունների ամբողջական արտահայտություններ՝ բնու¬թյան, ցեղի, ազգի, հայրենիքի), այդ զորությունները մարմնավորող խորհուրդների պաշտամունքի հետ: Քանի որ կռապաշտությունը զուտ մարդկային բնույթ ունի (մարդն է ստեղծում կուռքեր ու կուրորեն դրանց հավատում), իսկ ար¬արչապաշտությունն ու աստվածապաշտությունը՝ խոհրդապաշտական:
Հեթանոս՝ բուն ազգային հավատքով ու կենսաձեւով ապրելու ժամանակներում հայն արդյո՞ք կռապաշտ է եղել, ինչ¬պես պնդում են Հայաստանյայց եկեղեցին, նրա պատմիչները, դրանց ազդեցության տակ նաեւ հայա”գետները” ու շատ ու շատ շարքային հայեր: Ինչպես հայտնի է, եկեղեցու հիմնադիրը՝ Գրիգորիսը Հայաստան դեռ չմտած, հային ու նրա հավատքը դեռ չճանաչած՝ տարավ-բերեց իր տիրոջը՝ Տրդատին (ում գրագիրն էր նա) ու նրա ազգակիցներին հա¬մարեց կռապաշտ (այն, ինչը նա իր ապրած երկրում՝ Հռոմում հա տեսնում էր), իսկ այդ պաշտամունքը ունե¬ցող¬նե¬րին` “անասուն”, “ջորի”, “ձի” եւ այլն (տե՛ս Ագաթանգեղոս): Ահա եւ հետագայում “լուսավորիչ” հորջորջված այդ Գրի¬գորիսի տեսած այդ “հայտնությունն” է, որ իր հիմնած եկեղեցու միջոցով եկավ-հասավ մինչեւ մեր օրերի որոշ¬նե¬րի ապուշացած ուղեղներին:
Ավելին՝ մեր օրերի հնագետները մեր նախնիներին կռապաշտ հանող Գրիգորիսին տվին-անցան. ըստ սրանց էլ դուրս եկավ՝ մեր նախնիք եղել են ոչ ավել-ոչ պակաս՝ ֆալոսապաշտ:
Կրկին հարցնենք՝ հայ հավատքին կռապաշտությունը ի բնե արդյոք հատուկ եղե՞լ է: Ինչ խոսք, Գրիգորիսը ու նրա հետ նրա եկեղեցին չեն սխալվել ասելով, որ հայոց մեհյաններում կուռքեր՝ աստվածների արձաններ ու այլեւայլ քան¬դակներ եղել են: Բայց հարց է առաջանում՝ այդ կուռքերն արդյոք հավատքային նշանակություն ունեցե՞լ են: Եվ հետո էլ՝ այդ կուռքերն արդյոք հա՞յն է ստեղծել՝ ելնելով իր հավատքային պահանջմունքներից: Երկրորդ հարցի առումով շատ բան ասող մի վկայություն ենք տեսնում այս թ. ա. 5-րդ դարի հույն պատմիչ Հերոդոտոսի՝ մարդկության պատ¬մու¬թյան հեթանոսական շրջանը առավել ամբողջականորեն ընդգրկող պատմիչներից մեկի “Պատմության” մեջ: Նա խո¬սելով իր ժամանակվա Պարսկաստանում (որի մասն էր կազմում Հայաստանը) ապրող արիների հավատքային բարքերի մասին, գրում է. “Նրանք սովորություն չունեն աստվածներին արձաններ, տաճարներ եւ զոհարաններ կա¬ռուցելու, իսկ այդպիսիք կառուցողներին համարում են հիմարներ, որովհետեւ, իմ կարծիքով, նրանք երբեք չեն հա¬վա¬տում, թե աստվածները մարդկային բնույթ են ունեցել: Սովորաբար նրանք Զեւսին (այսինքն, պետք է հասկանալ, Ար¬արչին՝ Արա-մազդային,-Ս.Մ.) մատուցում են զոհեր` դրանք բարձրացնելով ամենաբարձր տեղերը (այսինքն՝ բնա¬կան սրբատեղիներում են այդ զոհերը մատուցում,-Ս.Մ.)”: Իսկ խոսելով սեմական աշխարհներից մեկում՝ Եգիպտո¬սում տիրող բարքերի մասին, պատմիչը դրան հակառակ նկատում է, որ “Նրանք (եգիպտացիները,-Ս.Մ.) են առաջին ան¬գամ զոհարաններ, արձաններ եւ տաճարներ կանգնեցրել աստվածներին եւ կենդանիներ փորագրել քարերի վրա: Ես համոզվեցի, որ այդ բոլորը այդպես է կատարվել”:
Պատմիչը ավելացնում է նաեւ, որ հելլենները իրենց հավատքային սովորույթները, այդ թվում նաեւ՝ կռապաշ¬տա¬կան¬ները (որոնք ինքը՝ պատմիչը իր ժամանակ տեսնում էր) եգիտացիներից են “փոխ առել”: Նույն պատմիչը խոսե¬լով նույն ցեղի մեկ այլ ազգի՝ ասորեստանցիներին հատուկ կռապաշտության մասին, գրում է, որ “Քաղաքի (Ասորես¬տանի մայրաքաղաք Բաբելոնի,-Ս.Մ.) երկու մասերից մեկի մեջտեղում կանգնած է թագավորական պալատը, իսկ մյուսի մեջտեղում՝ Զեւս Բելի պղնձակուռ սրբավայրը: Սրբավայրի մեջտեղում կառուցված է հզոր աշտարակ…, այս աշ¬տարակի վրա բարձրանում է մեկ ուրիշը,…, մինչեւ 8 աշտարակ… Վերին աշտարակի վրա կա մեծ տաճար, իսկ տաճարում՝ մեծ եւ լավ հարդարված մահիճ, որի մոտ գտնվում է նաեւ ոսկե սեղան: Այստեղ ոչ մի արձան չկա եւ ոչ մի մարդ այստեղ չի գիշերում, բացի տեղացի մի կնոջից, որին, ինչպես պատմում են այդ աստծու քրմերը, աստված իր համար ընտրում է բոլոր կանանց միջից: Այս նույն քրմերն ասում են,…, թե աստված ինքը հաճախում է տաճար եւ հան¬գստանում մահճի վրա1. ինչպես պատմում են եգիպտացիները, նույնը կատարվում է նաեւ Եգիպտոսի Թեբեում: Այն¬տեղ եւս Թեբեյան Զեւսի (այսինքն՝ եգիպտացիների գլխավոր աստծո՝ Ռայի,-Ս.Մ.) տաճարում մի կին է քնում: Այս եր¬կու կանայք էլ ոչ մի տղամարդու հետ հարաբերություն չեն ունենում (ինչպես բարձրաստճան եկեղեցականը՝ կնոջ հետ…,-Ս.Մ. ): Բաբելոնի սրբավայրում կա նաեւ ներքեւի մյուս տաճարը, որտեղ գտնվում է Զեւսի (նկատի է առնվում ա¬սո¬րիների գլխավոր աստծուն2,-Ս.Մ.) խոշոր արձանը, որի մոտ կա ոսկե մեծ սեղան, պատվանդանը եւ գահը նույն¬պես ոսկուց: Ինչպես պատմում են քաղդեացիները, այդ ամենը պատրաստված է 800 տաղանդ ոսկուց” (ճիշտ կլիներ Գրիգորիսը իր ցեղակիցների այդ կռապաշտությունը այպաներ եւ ոչ մեր՝ հայերիս, որը, կտեսնենք, բուն իմաստով կռապաշտություն չէ):
Իսկ ինչ վերաբերում է ֆալոսապաշտության ծագումի մասին, ապա ահա թե ինչ ենք կարդում նույն պատմիչի հա¬րուստ պատմության մեջ: “Նավակատիքի (Դիոնիսոսին նվիրված տոնի մասին է խոսքը,-Ս.Մ.) երեկոյան յուրաքանչ¬յուր եգիպտացի իր դռան առաջ Դիոնիսոսի պատվին մի խոճկոր է մորթում… Դիոնիսոսի մնացած ամբողջ տոնախմ¬բու¬թյունը եգիպտացիները կատարում են նույն ձեւով, ինչ հելլենները: Միայն թե ֆալոսների փոխարեն նրանք այլ բան են հորինել. պատրաստում են լարերի միջոցով շարժվող մի կանգուն մեծությամբ տիկնիկներ, որոնք կանայք տա¬նում են գյուղերով, շարժելով դրանց առնանդամը, որը համարյա նույն մեծության է, ինչ տիկնիկի ամբողջ մար¬մի¬նը… Այն մասին, թե ինչու այդքան խոշոր է տիկնիկի առնանդամը, որը մարմնի միակ շարժվող մասն է, գոյություն ու¬նի սրբազան զրույց: Արդ, իմ կարծիքով, Մելամպուսը3 անտեղյակ չէր այս զոհաբերմանը, այլ հմուտ էր դրան: Քան¬զի Մելամպուսն է եղել հելլեններին Դիոնիսոսի անվանը, նրա տոնախմբությանը եւ ֆալոսական երթերին ծանո¬թացնողը”:
Նկատենք նաեւ, որ սեմական գրեթե բոլոր աստվածուհիներին նվիրված տոնախմբությունները ուղեկցվել են ֆալո¬սա¬պաշ¬տական դրսեւորումներով:
Այսպիսով, արդեն իսկ մեկ պատմիչի մեզ տված փաստերը բավական են այն համոզմանը գալու համար, որ կռա¬պաշ¬տությունը սեմածին երեւույթ է, եւ դա արիական աշխարհ է թափանցել սեմականների միջոցով:
1 Այսինքն, ըստ ասորական պատկերացումների, դուրս է գալիս, տաճարը աստծո տունն է, “կինն” էլ՝ աստծո կինը: Այս ըմբռնումը հետագայում փոխանցվեց քրիստոնեությանը՝ մեկ այլ սեմական կրոնին ու դրա եկեղեցուն, այն տար¬բերությամբ, որ այստեղ աստծո “կինը” տղամարդ է, քանզի քրիստոնեությունը միասեռական կրոն է եւ դրանում կինը ի բնե պղծագործ արարած է դիտվում:
2 Ընդհանրապես հին հույն պատմիչները սովորույթ ունեն այլ ազգերի աստվածներին իրենց աստվածների անուն¬նե¬րով կոչել:
3 Մելամպուսը հին Հունաստանում հռչակված գուշակ է եղել:
Ինչպես կուռքեր հայտնվեցին դրանցից լրիվ հեռու ու անտեղյակ Հայոց աշխարհում, ինչու իր բնույթով (ծագմամբ) ու անվամբ Արմեն (նշանակում է Արարչի որդի), հայ (Աստվածամարդ), ով իր՝ թե ամենաառօրեական կյանքում եւ թե ա¬մենահոգեւորում լրի՜վ հեռու էր կռապաշտությունից ու բոլորանվեր ապրում էր արարչապաշտությամբ ու աստ¬վա¬ծապաշտությամբ, արարչապաշտական ու աստվածապաշտական խորհուրդներով (բնություն, ցեղ, ազգ, հայ¬րե¬նիք, ավանդույթ…), ով ի վերուստ,-նարեկացիական խորախորհուրդ դրվագումներից օգտվելով ասենք,- իր բերանով իրեն ժառանգակից էր անվանում Արարչին ու հանդգնում էր իրեն նրան կցորդելու (իրեն անվանելով Արմեն՝ Արար¬չի որդի), իրեն այդպես անհպելի եւ անհաս բաների ընտանեացնելով. իր աչքի տեսողությամբ համարձակություն էր ու¬նե¬նում Արարչին դիտելու. բազկի դաստակը բարձրացնում էր դեպ Արարիչ. մատների հոդերով արարչական կե¬նաց բանն էր շոշափում. պատարագ էր ձոնում առ Արարիչ ու Աստվածներ. ըմբոշխնում էր ողջ արարչականն ու ար¬արչական խորհուրդները,- իր շուրջ բոլոր կուռքեր տեսավ, որոնք հետագայում ստվերելու էին իր արար¬չապաշտա¬կան ու աստվածապաշտական հավատքը, եւ ստվերելու էին այն աստիճանի, որ Նարեկացին, մի պահ, հուսահա¬տու¬թյան գիրկն ընկնելով, հայոց աշխարհը “կուռքերի քաղաք անբժշկելի” էր համարելու: Այլ կերպ ասած՝ ինչպես պա¬տա¬հեց, որ,-դարձյալ խոսքը տանք Նարեկացուն,- բացարձակ ու աներմկիտ հավատքով՝ արարչապաշտությամբ ու աստ¬վածապաշտությամբ, ասել է թե՝ հստակ տեսողությամբ, կատարյալ իմաստությամբ, աստուծո (աստվածների) հետ մտերմությամբ ու Բարձրյալին` Արարչին ծանոթ լինելուն (որն է հնարավորություն տալիս հոգու աչքերով ան¬երկբայորեն տեսնել “ծածուկները բոլոր եւ ապագան”) ի բնուստ օժտված հայի հոգին հանկարծ պատանդվեց զա¬նա¬զան սեմածին ու խառնածին կրոնական ու գաղափարական կուռքերով՝ “աստվածների” արձաններով ու այլեւայլ պատ¬¬կերներով, մարդու կողմից ստեղծված պես-պես շինություններով ու իրերով, հողածինների մարմնական մա¬սուն¬քներով ու մարմինների մասերի պատկերներով, դրանց “հոգեւոր” արտաթորանքներով, գրքերով, գաղափարներով, այդ ամենայնի պաշտամունքով:
Նշվել է արդեն, որ կուռքեր եւ, հետեւաբար, նաեւ կռապաշտությունը դեպ արիաց աշխարհներից մեկը՝ Հունաստան թա¬փանցել է սեմական աշխարհներից՝ Եգիպտոսից, Ասորեստան-Բաբելոնից, Փյունիկիայից… ահա այդտեղից, ա¬վելի ստույգ՝ հունական քաղաքակրթության ժառանգորդ Հռոմից էլ սեմածին այդ կուռքերը Հայաստանի թագա¬վոր¬ների կողմից բերվեցին Հայաստան: Եվ բերողները ոչ թե հայեր՝ Խորենացու խոսքերով ասած՝ “բնիկներ, մեզ արյու¬նակիցներ եւ իսկական հարազատներ” էին, այլ՝ այլածիններ կամ էլ, մեզ մասամբ հարազատ խառնածիններ: Պար¬թեւ Արշակունի թագավորները, ովքեր, ըստ Խորենացու սեմածին (ըստ նոր փաստերի՝ արիասեմածին) էին,- ահա թե ով¬քեր եղան Հայաստան կռապաշտությունը, իր հատկապես երկու՝ մեհենապաշտական եւ արձանապաշտական դր¬սեւ¬որումներով, մտցնողները, եթե ավելի խորամուխ չլինենք հայոց պատմության խորքերը, երբ երկիրը սեմածին նվա¬ճողների (օրինակ՝ Շամիրամի) կողմից գրավվելով՝ երկիր թափանցեց սեմածին կրոնական այդ երեւույթը, օրի¬նակ՝ ֆալոսապաշտությունը: Արշակունիները սեմածին լինելով՝ իրենց “հավատքային” էությունը՝ կռապաշտութ¬յու¬նը, պարզ է, իրենց նույնպես պետք է հարազատ լիներ, եւ հարազատ լինելով՝ պետք է աշխատեին Հայաստանի բնիկ¬ներին (կռապաշտությունից լրից հեռու) նույնպես դա հարազատացնեին: Խոսքը տանք այդ հարցին ամենա¬քաջա¬տեղ¬յակին՝ Խորենացուն. “Այս բոլորից հետո (Վաղարշակը1,-Ս.Մ.) Արամվիրում մեհյան շինելով՝ արձաններ է կանգ¬նեց¬նում արեգակին, լուսնին եւ իր նախնիներին2″,-գրում է նա՝ անմիջապես դրանից հետո ավելացնելով՝ “Վաղար¬շա¬կը շատ խնդրեց, նույնպես եւ խոսքերով հարկադրեց հրեա Շամբատի զավակ Բագարատին (Բագրատունիների նախ¬¬նուն,-Ս.Մ), որ թագադիր եւ ասպետ էր, որպեսզի թողնի հրեական կրոնը (որին կռապաշտության արձա¬նապաշ¬տական ձեւը հատուկ չէր…,-Ս.Մ.) եւ կուռքեր պաշտի, բայց երբ նա հանձն չառավ, Վաղարշակ արքան նրա կամքին թողեց”: Ասվածից կարող թվալ, որ հայերը լիովին ընդունում են թագավորի կռապաշտական “բարեփոխումը”. իրա¬կանում՝ նրանք տեսնելով նրա՝ երկրի համար արած բարի գործերը՝ ստիպված են լինում արտաքուստ միայն ընդու¬նել իրենց հավատքային էությանը խորթ արքայի այդ քայլը (ցանկալի չէր նեղացնել իրենց մեծագործ արքային)՝ ներ¬քուստ մնալով հարազատ իրենց խորհրդապաշտությանը (թեեւ արեգակի՝ արեգակնային համակարգության այդ կեն¬¬սատուի պաշտամունքը հայի համար այնքան էլ անհարազատ չէր): Բացի այդ՝ Խորենացու ասածից կարող է նա¬եւ թվալ, որ սեմածին ժողովուրդներից մեկին՝ հրեաներին, դրանցից Հայաստանում հայտնված տոհմերից մեկին՝ Բագ¬րատունիներին կռապաշտությունը բնավին հատուկ չէր. իրականում՝ դրանց կռապաշտությունը ավելի խոր¬քա¬յին, ավելի հողեղեն ու նյութեղեն կռապաշտություն էր, – կռապաշտություն, որի՝ հայոց աշխարհում մեծ թափով ծա¬վալումը տեղի ունեցավ 301-ից հետո (սրան մենք դեռ կանդրադառնանք):
Վաղարշակից հետո Հայաստանում սեմա-հունա-հռոմեական կռապաշտությունը տարածելու արշակունյան գործը շա¬րունակում է նրա թոռը՝ Արտաշես թագավորը: Նա,- գրում է Խորենացին,- “Ասիայում գտնելով Արտեմիդի, Հերակ¬լի եւ Ապոլլոնի պղնձաձույլ ոսկեզօծ արձանները, բերել է տալիս մեր երկիրը, որպեսզի կանգնեցնեն Արմավիրում: Քր¬մապետերը, որոնք Վահունիների ցեղից էին, Ապոլլոնի եւ Արտեմիդի արձաններն առնելով կանգնեցրին Արմա¬վի¬րում, իսկ Հերակլեսի արձանը,…, իրենց նախնի Վահագնը համարելով, կանգնեցրին Տարոնում, իրենց սեփական Աշ¬տիշատ գյուղում Արտաշեսի մահից հետո”: Քրմապետերը, ինչ խոսք, ներքուստ դեմ են եղել արքայի այդ ձեռնար¬կու¬մին, բայց չէին կարող նրան հակադրվել, քանզի, հնուց կարգի համաձայն, արքան համարվում էր գերագույն քրմա¬պետ: Հայոց Վահունյաց քրմապետերի՝ Խորենացու ասվածում թաքնորեն արտահայտված այդ դժգոհությունը երեւ¬ում է այն բանից, որ երբ թագավորը մահանում է՝ Հերակլլեսի արձանը Արմավիրի մեհյանից հանում եւ տանում-կանգ¬նեցնում են իրենց գյուղում (Խորենացին կրթված-դաստիարակված լինելով քրիստոնեական այն սուտ մտայ¬նու¬թյամբ, որ հեթանոսները, նրանց հոգեւոր առաջնորդները կռապաշտ են, սխալ է մեկնաբանում հայոց քրմապետերի այդ՝ իր բուն իմաստով հակակռապաշտական քայլը):
Նույն Արտաշես թագավորը,-կարդում ենք մեր նույն պատմիչի “Պատմության” մեջ,- մինչ մահանալը Հելլադայում ե¬ղած ժամանակ “վերցնելով Դիոսի, Արտեմիդի, Աթենասի եւ Ափրոդիտեի արձանները, ուղարկում է Հայաստան: Բե¬րող¬ները, դեռ մեր երկրի ներսերը չհասած՝ լսում են Արտաշեսի մահվան բոթը եւ արձանները փախցնում, հասցնում են Անի ամրոցը. (արձանները բերող, -Ս.Մ.) քուրմերն էլ արձանների հետ գնալով՝ նրանց մոտ էլ մնում են”: Ինչ է հե¬տեւում Խորենացու այդ ասածից: Արտաշեսը իր կռապաշտական դրսեւորումների մեջ իր պապին տալիս-անցնում է. նա Հռոմից արձանների հետ մեկտեղ նաեւ քրմեր է բերում, որ հայերին սովորեցնեն կռապաշտության ծեսերին ու կա¬նոններին: Բայց որ հայերը դա էլ չեն ընդունում՝ հետեւում է պատմիչի այն ասածից, որ արձանները բերողները դր¬անք “փախցնում, հասցնում են Անիի ամրոցը (այսինքն` տեղացիները նրանց հալածում են, եւ նրանք ստիպված են լինում այդ քայլին դիմել,-Ս.Մ.)”:
Արտաշեսի կռապաշտական “բարեփոխումները” շարունակում է նրա որդին՝ Տիգրանը: “Իբրեւ առաջին գործ նա կա¬մե¬ցավ մեհյաններ շինել: Իսկ քրմերը, որ եկել էին Հունաստանից, մտածելով, որ իրենց Հայաստանի խորքերը (ար¬քա¬յի աչքից հեռու…,-Ս.Մ.) չքշեն, սուտ գուշակություններ հնարեցին, իբրեւ թե Աստվածները հենց նույն տեղում կա¬մե¬նում են բնակվել: Տիգրանն այս բանին համաձայվելով՝ Ոլիմպիական Դիոսի արձանը կանգնեցնում է Անի ամրոցում, Աթե¬նասինը՝ Թիլում,…, Հեփեստոսինը՝ Բագայառիճում… Եվ զայրանալով Վահունիների վրա, որոնք իրենց գյուղում հա¬մարձակվել էին կանգնեցնել իր հոր ուղարկած Հերակլեսի արձանը3, զրկում է քրմությունից… Եվ այսպես մեհ¬յան¬ներ շինելով եւ մեհյանների առաջ բագիններ կանգնեցնելով՝ բոլոր նախարարներին հրամայում է զոհեր մատու¬ցել եւ երկրպագություն անել” (Խորենացի): Տիգրանը, փաստորեն, հայոց հավատքի պահապան, սեմա-հունա-հռոմե¬ական կռապաշտության դեմ դուրս եկող գլխավոր հոգեւոր ուժին4՝ քրմապետական Վահունիների տոհմին զրկում է իր ավանդական առաքելությունից…
Նկատենք նաեւ, որ Արշակունի թագավորները Հայոց աշխարհ էին ներմուծում հային օտար ոչ միայն արձանապաշ¬տու¬թյունն ու մեհենապաշտությունը, այլեւ սեմա-հունա-հռոմեական ողջ կռապաշտական համակարգությունը (որի գլխա¬վոր տարրերից էր իմաստասերների կողմից զարգացվող գաղափարապաշտությունը), որը ստացել է հելլենա¬կա¬նություն անունը: Իսկ ինչպես հայտնի է, դա պատմությանը հայտնի ոչ ազգային՝ աշխարհաքաղաքացիական ուս¬մուն¬քներից է: Հայաստանի Արշակունի թագավորները երկիրը, այսպիսով, հելլենականացնում էին…
Ավելացնենք նաեւ, որ հետագայում Պարսկաստանում Սասանյանները իշխանության գալով՝ սրանցից Արտաշիր թա¬գավորը Հայաստանը իրեն հպատակեցնելով՝ հրամայում է փշրել տալ այն արձանների (ինչպես “աստվածների”, այնպես էլ՝ նախնիների, արեգակի եւ լուսնի պատկերներով) մեծ մասը, որոնք Արշակունի թագավորները մեհյան¬նե¬րում տեղադրել էին (տե՛ս Խորենացի): Բայց սա էլ “մեհյանների պաշտամունքը” ոչ միայն “էլ ավելի է զարգացնում, այլեւ հրամայում է անշեջ պահել Որմզդական հուրը Բագավանի բագինի վրա” (Խորենացի):
Հայաստանը այլածին եւ օտար թագավորների կողմից, այսպիսով, կռապաշտականացվում էր: Այդպես նախապատ¬րաստ¬վում էր քրիստոնեա-եկեղեցական կռապաշտության՝ կռապաշտության ամենահոռի տեսակի՝ հեղեղի պես եր¬կիր ներթափանցումը:
1 Խոսքը Պարսկաստանի Պարթեւ թագավոր “Արշակ քաջի” եղբոր մասին է, ում նա Հայաստանի վրա թագավոր էր նշա¬նակել: Նկատենք, որ Վաղարշակը Հայաստանում ոչ քիչ բարի գործեր էլ կատարեց, որոնք նկատի ունի Խորե¬նա¬ցին “այս բոլորից հետո” ասելով:
2 Սեմական կռապաշտության, ինչպես սարդեն նկատվել է, հինավուրց ձեւերից է. հիշենք, որ Բելն էլ իր արձան-պա¬տ¬կերի պաշտամունքն էր իր կայսրությունում մտցրել եւ փորձում էր այդ պաշտամունքը մեր Հայկին էլ պարտադրել. բայց գիտենք, թե Հայկը դրան ինչպես հակադարձեց:
3 Պարզ է, որ արքայի զայրույթի հիմքերը ավելի խորքային` ընդհանուր հավատքային էին. նա հունա-հռոմեական կռա¬պաշտությունն էր հիմք համարում իր հավատքի համար, իսկ հայերը չէին ցանկանում իրենց ավանդական խոր¬հրդապաշտությունը լքել:
4 Բայց ասվածից չպետք է եզրակացնել, որ հայոց մեջ արձանագործությունը (ընդհանրապես քանդակագործու¬թյու¬նը) ընդունված չի եղել:
Ճիշտ հակառակը. բայց դա հայոց մեջ ընդհանուր-հավատքային նշանակություն չի ունեցել, այլ միայն կենցաղային, առօրեական:
Նախորդ մասերից մենք արդեն գիտենք, թե հակաարարչապաշտական ու հակաաստվածապաշտական, դրանից բխ¬ող՝ մյուս հակաբնական, երեւույթը՝ կռապաշտությունը, որ աշխարհներում ու ինչ “հոգիներում” ծնունդ առավ, ինչ¬պես այն թափանցեց Հունաստան, ապա՝ Հռոմ եւ ապա թե ինչպես Հայաստանի Արշակունի թագավորները դա բերե¬ցին-գցեցին հայի ջանը: 301թ. կռապաշտական աննախադեպ ամենամեծ ալիքի՝ քրիստոնյա-եկեղեցական կռապաշ¬տու¬թյան թափանցումը դեպ Հայաստան (ընդ որում՝ այս անգամ ոչ միայն առանց Արշակունի թագավորների հովա¬նա¬վորության, այլ՝ դրանցից մեկի՝ Տրդատի դիմակայությամբ…) արդեն նախապատրաստվել էր: Այս կռապաշտու¬թյու¬նը ամենաայլանդակն էր. այն աստիճանի, որ դա բերող-տարածողները՝ քրիստոնյաները, ովքեր սեմածիններ կամ արիա-սեմական խառնածիններ էին, այն ներկայացրին ոչ ավել ոչ պակաս որպես՝ արարչապաշտություն ու աստ¬¬վածապաշտություն: Հանցագործի մի տեսակ կա, որը ամենազազրելի տեսակն է, ով իր վրայից իր կատարած հան¬¬ցանքը գցելու, անմեղ ձեւանալու համար՝ դիմացի անմեղին կամ քիչ չափով մեղավորին է իր իսկ կատարած հան¬ցանքը կատարող համարում, եւ իր այդ սուտը բազմիցս կրկնելով՝ դիմացինին, սրա հատկապես չդիմադրող տե¬սա¬կին հանցագործություն կատարածի բարդույթի մեջ է գցում: Քրիստոնյա-եկեղեցական կռապաշտությունը Հայաս¬տան բերող-տարածողները հանցագործի հենց այդ տեսակին են պատկանում. սրանք ոտքից գլուխ կռապաշտ լինե¬լով՝ հային, կռապաշտությունից ամենից հեռու գտնվողին մեղադրեցին հենց դրանում, – սուտ մեղադրանք, որը բազ¬միցս կրկնելով՝ “հայի” ապուշացած տեսակի մեջ համոզմունք առաջ բերեցին, որ մինչ 301թ.-ն հայը կռապաշտ է եղել, ո¬րը նրա միջից հանել է՝ եկեղեցին (մեր շուրջբոլորն այսօր լիքն են այսպիսի, անգամ մտավորական կոչված ապու¬շա¬ցած “հայեր”): Ավելին՝ սրանք հույն-հռոմեացու կռապաշտությունն էլ (նկատվել է արդեն, որ սեմածին կռապաշտու¬թ¬յունը իր նոր ծաղկումը Հունաստան-Հռոմում ապրեց) գցեցին հայի վրա: Ասվածները փաստարկենք՝ հիմք ընդունե¬լով Հայաստանյայց եկեղեցու հենց գլխավոր հիմնադրի՝ Գրիգորիսի, որին ապուշացած “հայը” լուսավորիչ է հորջոր¬ջել, ասածները (ըստ Ագաթանգեղոսի), ինչպես նաեւ 301թ. վերաբերյալ պատմական այլ փաստեր:
Տրդատ Գ-ն 297թ. Հռոմի կողմից Հայաստանի թագավոր հռչակվելով ու վերադառնալով Հայաստան՝ մտնելով Եկեղ¬յաց գավառը՝ զոհ է մատուցում այդտեղ գտնվող Անահիտի մեհյանում՝ նվիրված Մեծն Աստվածամորը, ով,-թագա¬վորի խոսքերով ասած,- “մեր ազգի փառքն է ու կենսատուն, որին բոլոր թագավորներն են պաշտում, մանավանդ Հու¬նաց թագավորը1″: Թագավորը զոհը մատուցելուց հետո իմանալով, որ իր “սիրելի գրագիր” Գրիգորիսը Աստվածա¬մոր երկրպագության պաշտամունքը չի կատարել՝ հրամայում է նրան “պսակներ ու ծառերի թավ ճյուղեր նվիրաբերի Անա¬հիտի արձանի բագինին”: Բայց սա չի կատարում արքայի հրամանը, նրան ասելով՝ “Աստուծո պատիվն ու պաշ¬տամունքը չի կարելի որեւէ մեկին տալ”: Ասվածում գրագիրը “Աստուծո” տակ նկատի ունի “հավատքի հոր”՝ Աբրա¬հա¬մի, նույնն է թե՝ իսրայելցիների աստծուն՝ Եհովային, իսկ “որեւէ մեկին”-ի տակ՝ Անահիտին ու մյուս՝ հայ հավատ¬քի աստվածներին: Նոր-նոր Հայաստան մտած, բոլորովին հայ հավատքն ու դա ունեցողներին չճանաչած, արքայի աչ¬քի առաջ մեկեն “հաբրգած” այս գրագիրը արքայի հավատքին մի ահավոր վիրավորանք էլ է հասցնում, ասելով որ այն մարդակռապաշտական հավատք է, որ նրա ու նրա երկրի աստվածները “գուցե եղել են՝ երբեմնի ժամանակնե¬րում”, բայց եղել են որպես մարդիկ, մահկանացու էակներ, որոնց իրենց ժամանակակիցները կամ հետո եկողները եր¬կրպագել-աստված են հռչակել՝ նրանց նվիրված մեհյաններ ու կուռքեր շինելով: “Աղվեսի դունչը չհասավ խա¬ղո¬ղին, ասաց՝ խակ է”,- ասում է հայկական ասացվածքը. Գրիգորիսը չզգալով տիեզերական բացարձակ բնական զորու¬թյան՝ աստվածության խորհուրդը եւ դատելով իր ցեղին, իր ապրած երկրին՝ Հռոմին հատուկ երկրային չափանիշ¬նե¬րով ու զուտ մարդկային կաղապարներով՝ այն համարում է չգո, մարդու մի արտահայտություն: Տրդատ արքայի ու նրա երկրի բնակչի Աստվածներին որպես մարդ պատկերացնող Գրիգորիսը, սակայն, որպես այդպիսին է պատ¬կե¬րա¬¬ցնում նաեւ իր աստծուն. հիրավի՝ արքայի հետ վեճի ընթացքում աստիճանաբար ցնդում է սրա “աստվածը” (որը օգտագործում էր որպես քող իր աստվածամերժությունը քողարկելու համար) եւ մնում է մորեն մերկ մարդը՝ անչա¬փա¬¬հաս Մարիամից ծնված Հիսուսը կամ, ինչպես այդ մարդն է իրեն անվանում, Դավթի սերունդ “մարդու որդին”: Հա¬յերին ու նրանց արքային մարդապաշտական կռապաշտության, նույնն է թե՝ բուն իմաստով աստվածամերժու¬թյան մեջ մեղադրողը, այսպիսով հենց ինքն է որպես այդպիսին հանդես գալիս:
Քանի որ մոլորյալ հայ քրիստոնյայի սրտի լարերին դիպչա (ինչպե՜ս թե՝ ինքը աստվածամե՞րժ) խոսքը տանք իրեն՝ Գրի¬գորիսին, որ ինքը բացատրի քրիստոնեության ինչ լինելը: Սա ինքն է իր բերանով ասում, լրի՜վ անկեղծանալով ու “աս¬տված” զգեստը դեն գցելով, որ իր “հավատքը” այդպիսին է, երբ չկատարելով արքայի՝ “աստվածներին պաշ¬տա¬մունք մատուցելու” հրամանքը՝ նրան ասում է, որ ինքը Հիսուսի՝ “գերեզմանների վերակացուի ու պահապանի”, “բո¬լոր մարդկանց ոսկորների” պահապանի2 (Գրիգորիսը այսպես է պատկերացնում Հիսուսի “պաշտոնը”)՝ ելնելով այն բանից, որ նա “իր կամքով մեռավ ու մտավ գերեզման3″) դավանանքից բացի այլ դավանանք չի կարող ունենալ: Սա զուտ աստվածամերժություն (այն էլ ամենավատթար աստվածամերժություն, քանի որ դրա մյուս տեսակներին բնա¬պաշ¬տությունը, այնուամենայնիվ, այս կամ այն չափով հատուկ է) եւ մարդապաշտական կռապաշտություն չէ, բա ի՞նչ է: Ավելացնենք, որ Գրիգորիսի ու նրա հիմնած եկեղեցու այս կռապաշտությունը ամենազանազան այլանդակ դր¬սեւորումներ ունեցավ, որի համեմատ կռապաշտության այդ ձեւի հին սեմական տարատեսակներն ի՜նչ են որ. օրի¬նակ՝ քրիստոնեության հիմնադիրների, եկեղեցական “սրբերի” ոսկորների, սրանց հետ կապված ամեն ինչի (հայ քրիստոնյան “հաղորդություն” անվանվածի ժամանակ Հիսուսի մարմինն են հա ուտում ու արյունն են հա խմում …,-իսկական սարսափ), եկեղեցական ապրող առաջնորդների (ենթականների կողմից սրանց ձեռքը համբուրելը ավելի ջերմ է ստացվում, քան կնոջը համբուրելը…) պաշտամունքը:
Գրիգորիսն ու նրա քրիստոնյա “եղբայրները” մերժեցին հայոց մեհյանները, եվ մերժելով՝ հիմնավեր ավերեցին՝ դա բացատրելով այն բանով, որ աստված մարդու ձեռքով կառուցված մեհյանների կարիք չի զգում, որ այդ մեհյանները, որպես թե, հեթանոս հայի կռապաշտության մեկ այլ վկայությունն են:
Դարձյալ մեկ այլ աշխարհում՝ Հռոմում տեսածի վերադրվագում հայ իրականության վրա. հային երբեք մեհենապաշ¬տու¬թյունը բնորոշ չի եղել, նրա համար մեհյանը կամ տաճարը ընդամենը հոգեւոր կենտրոնի (որն, ի դեպ, պարտա¬դիր կառուցվել է լեռնաշխարհի առավել դրական լիցքավորված բնական տեղերում), իր հավատքի խորհուրդների, իր նախնիների ոգիների հետ հարաբերվելու եւ, ըստ այդմ, դրանից հոգեւոր լիցքավորում ստանալու կառույցի իմաստ է ունեցել:
Իսկ այ, Գրիգորիսն ու նրա հավատակիցները (հենց իրենք) հայոց աշխարհ մտցրին մի գեշ կռապաշտություն՝ եկեղե¬ցա¬կան, եկեղեցու ամեն ինչի (քարերի, խորանի, կահ-կարասիի, խաչերի, “սրբա”պատկերների) կռապաշտությունը. որ¬պես թե եկեղեցին “աստծո տունն” է (այդպես անձուկ դարձնելով աստծո իրական՝ տիեզերական տունը) եւ հետեւ¬ա¬բար հայը ամեն գնով պետք է պաշտպանի, թեկուզ եւ իր նահատակության գնով, այդ “տունը”: Իհարկե, հային դր¬ան դրդելու տակ ուրիշ՝ զուտ եսապաշտական բան է թաքնված. “աստծո” փեշի տակ անցնելու իրենց այդ մտայնութ¬յամբ ու դրա իրագործումով նրանք հայոց աշխարհում կառուցած իրենց տներն են երկրի բնիկի միջոցով իրականում ցանկանում պահել-պահպանել. պատահական չէ, որ եկեղեցիները անվանվում են այս կամ այն “սրբի” անունով:
Քրիս¬տոնյաները նախասկզբնապես, քանի դեռ “հոգեւոր” իշխանություն չունեին՝ անընչասիրություն ու ժուժկալու¬թյուն էին քարոզում: Բայց երբ այդ իշխանությունը ձեռք բերեցին, նրանց թաքուն նյութապաշտական ու որկրամոլա¬կան մղումները լիովին բացահայտվեցին, եւ դա հատկապես բացահայտորեն դրսեւորվեց Հայաստանյայց քրիստոնյաների պարագայում:
301թ.-ից հետո Գրիգորիսը թագավորի գրագրից դարձավ երկրի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը եւ դա՝ հայերի դարերի ընթացքում կուտակվածը թալանելու հաշվին: Նույնը՝ նրա հիմնած եկեղեցին:
Սա կռապաշտություն, սրա ամենավատթար ձեւը՝ նյութապաշտություն չէ, բա ի՞նչ է:
Եկեղեցական կռապաշտությունը մեկ այլ՝ ամենա-ամենազազրելի դրսեւորում էլ ունի՝ խաչապաշտությունը: Դրա ար¬տահայտություն խաչհամբույր կոչվածը որքա՜ն-որքա՜ն հիվանդությունների տարածման պատճառ է հանդի¬սա¬ցել:
Կռապաշտության մեկ այլ ձեւ` գաղափարապաշտությունը եւս քրիստոնեական կրոնում ու նրա կառույց եկեղեցիում բուռն զարգացում ապրեց, որի վնասները մենք՝ հայերս, հատկապես կրեցինք:
Սերգեյ Մանուկյան
Փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու
1 Ասվածը վկայում է այն մասին, որ այն ժամանակներում Անահիտ Աստվածամայրը պաշտելի, իսկ նրան նվիրված մեհյանները՝ հոգեւոր կենտրոնատեղիներ են եղել տարածաշրջանի շատ ու շատ երկրների համար:
2 Ինչ խոսք, ոչ մի աստված այսպիսի “պաշտոն” չի կարող ունենալ:
3 Ինչ խոսք, աստված չի մեռնում ու մտնում գերեզման. նա բացարձակ է, անմահ է, ինչպես այդ բառ-խորհուրդն է ասում:
“Լուսանցք” Թիվ 121, հոկտեմբերի 16 – 22, 2009թ., “Լուսանցք” Թիվ 122, հոկտեմբերի 23 – 29, 2009թ., “Լուսանցք” թիվ 123, Հոկտեմբերի 30- Նոյեմբերի 5 2009թ.

Այս գրառումը հրապարակվել է Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։