Դպրության խորհուրդը

1. Հայ մեհենական դպրությունը

Ազգի հոգեւոր կյանքին վերաբերող ամեն խորհուրդ բացարձակ է ու հավիտենական: Դրանք գալիս են ազգի ծագումից ու մշտապես ուղեկցում են նրան` անընդհատ մշակելով նրա հոգեւոր ու նյութական կյանքը: Այդ խորհուրդները սկզբունքորեն տարբերվում են ազգային կյանքի` զանազան իրավիճակներով պայմանավորված` անցողիկ ու հարաբերական «հոգեւոր» արտահայտություններից (օրինակ` կրոնական ու գաղափարախոսական «կյանք»-երից): Հայ-ազգային հոգեւոր կյանքի այդպիսի խորհուրդներից է դպրության խորհուրդը, որի նորօրյա արտահայտություններից մեկը եղավ լավ (թեեւ աղճատված ձեւով) 20-րդ դարի 20-ական թվականներին ծնված համալսարան խորհուրդը, որը իր մարմնավոր արտահայտությունը նաեւ ունեցավ (այս «համալսարան»-ը չշփոթել միջնադարյանների հետ, որոնք «հայ» հոգեւոր կյանքի նշված անցողիկ ու հարաբերական դրսեւորումներից են ընդամենը եղել): Այդ խորհուրդը ազգի հոգեւոր կյանքի համապատասխան` բացարձակ ու հավիտենական ծագումի ու լինելության մեջ է միայն իմաստավորելի ու հասկանալի: Ուստի գնանք հայ հոգեւոր կյանքի ակունքներն ու ընթացքները, որտեղից է սերում «համալսարան» խորհուրդը ու դրա մարմնավորումը (թե ինչ իմաստով` կիմանանք ստորեւ):


Կար ժամանակ, երբ (այդ ժամանակը հայ կյանքի մինչձմեռային շրջանն էր) հայի ընդհանուր դպրական` կրթա-դաստիարակչական առաքելությունը իրականացնում էին տիեզերական արարչա-աստվածային զորություններին (դրանցից հատկապես Իմաստության եւ դպրության աստված Տիրին) նվիրված, այդ զորությունները պահող-պահպանող, ըստ դրանք արտահայտող խորհուրդների` ազգին անընդհատ լիցքավորող մեհյանները1 (իհարկե` տոհմի, գերդաստանի, ընտանիքի հետ մեկտեղ)` հայ հոգեւոր կյանքի կենտրոնները, որոնք ծնվել ու ձեւավորվել էին իսկը հայ հոգու պահանջմունքներին համապատասխան:  Եվ հզոր էր այդ ժամանակ հայոց աշխարհը: Հետագայում` հայոց կյանքի ձմռանը` միջնադարում այդ ժամանակների կարոտաբաղձությունն ապրող Նարեկացին իր սգավոր սքեմի միջից հիշելով հայոց աշխարհը զորացնող հայոց մեհյանները, կասեր. «…Այդ տաճարը տիրական` Արարչի խնկարկությանը սահմանված, / Երկրային հռչակավոր հանդիսատեղին, ազգերին սարսափ ազդող սրբավայրը, / Որտեղ տեսիլներն հրեշտակային եւ աստվածային հրամաններն հաղթող` / Լուսավոր, պայծառ հայտնությամբ էին ծանուցվում, / Այդտեղ, այդ երկնանման սքանչելատես վայրը ահազդու…»: Իսկ իր աչքերով հայոց կյանքի մրրկաշունչ ձմռան սկիզբը` 301-ը տեսնող հայոց արքան` Տրդատը մինչ այդ տեսնելը դիմելով իր հայրենակիցներին կասեր. «Դուք ինքներդ գիտեք (հայը միշտ էլ գիտցել է…,-Ս.Մ.), թե ինչպես աստվածների (ու նրանց նվիրված մեհյանների,-Ս.Մ.) օգնականությամբ սկզբից` մեր նախնիների օրերից, բազում հաղթություն, խաղաղություն է շնորհված եւ կամ թե ինչպես բոլոր ազգերը նվաճված եւ մեզ հնազանդ էին: Սակայն երբ չկարողացանք աստվածներին պաշտամունքով հաճեցնել, նրանց կամքը մեր նկատմամաբ քաղցրացնել, ցասումով մերժեցին մեզ, զրկեցին մեծ տերությունից2» (այս եւ մյուս ընդգծումներն իմն են):
Նկատենք նաեւ, որ հայոց հոգեւոր կյանքի երբեմնի կենտրոնները, հային ուժավորող ու զորացնող այդ սրբատեղիները մագնիսի պես իրենց էին ձգում նաեւ շատ ու շատ ցեղակիցների ու այլոց: Դա հաստատում է հիշատակված նույն մեր Տրդատ արքան, ով մինչ իր գլխին գալը տեսնելը` հրամայելով իր անհնազանդ ծառային` Գրիգորիսին «աստվածներին պաշտամունք մատուցել», ավելացնում է. «մանավանդ այս մեծ Անահիտ տիկնոջը, որը մեր ազգի փառքն է ու կենսատուն, որին բոլոր թագավորներն (պարզ է` նաեւ նրացն տիրակալության տակ գտնվողները,-Ս.Մ.) են պաշտում, մանավանդ Հունաց թագավորը»:
Այսպես` թե որպես հայոց եւ թե որպես համաշխարհային հոգեւոր կենտրոնատեղիներ էին հայոց մեհյանները (տարբեր խորություններով ու ընդգրկումներով իհարկե) մինչեւ 301-ը:

2. Եկեղեցական «դպրությունը»

Եկավ 301-ը` հայոց պատմության, այդ թվում` դպրության, ամենաեղերական շրջանը, երբ Հռոմը` ամենազազրելի կայսրությունը Հայաստանին պարտադրեց իր ամենաէժանագին ու վատագույն «ապրանքը»` քրիստոնեությունը1: Կրկին խոսքը տանք Նարեկացուն` հայոց այդ ամենամեծ ողբերգության ամենախորապես վերապրողին.
Նա2 (Տրդատը), որ արդարների արյունով լցրեց
Մեծ թագավորին նվիրված հրաշանուն քաղաքն (Վաղարշապատն) հայրենի…
Նա, որ տեսանողներից մեծին իսկ (ամենայն հայոց քրմապետին)` բազմերախտ պաշտպան իր դաստիարակին,
Նախնակերտ հարկի (գլխավոր մեհյանի) տեսչին սղոցեց մահվան մեքենայով…
(Գրիգորիսյան) Ապստամբության խորհրդով կտրած փրկանակն հույսի:
Դրա հետ մի այլ չարություն էլ նա գործեց մոլեգին.
Ընդդեմ բարձրյալի (Արարչի) հանդգնեց մղել նա քրեական մի աստվածամարդ,
Քանզի չամաչեց երբեք` Արարչի պատիվն ու անունը յուրաբնակ խորանից (մեհյաններից) մերժել,
Եվ հալածելով Աստուծո հոգին` ինքը Բելիարի (Եհովայի) հետ համաձայնեց:
Այդ երկնանման սքանչելատես վայրը ահազդու (մեհյանները) քարուքանդ արավ
Եվ քառադիմակ ու նախանձարկու Քեվան անունով մի կուռքի (խաչի) համար
Նա հույժ գարշելի պաշտոնատեղի ու դիվաճենճեր զոհարան (եկեղեցի-վանքեր) դարձրեց…
Եվ տանուտերին (հային) արած անհանգիստ ու տատանյալ թափառական`
Բեղզեբուղի զեղունը (եկեղեցին) նկարազարդեց եւ ահեղ անունը (Արա, Արարիչ) վտարեց նրանից…
Լույսի սրահը (Տիրի մեհյանը) ապարանք շինեց փոքր աղվեսի (Գրիգորիսի) համար…
Լայն ճանապարհ բացեց բազմաթիվ գայթակղումների համար,
Դառնալով ինքը կորստյան հովիվ (քրիստոնեական) սատակման հոտի
Եվ մոլորության բուռն վարդապետ:
Գրիգորիսը ստանալով Տրդատ արքայի հովանավորությունն (ըստ իհարկե տարածված մտայնության) ու աջակցությունը, ազնվազարմ մարդկանց` արիների դեմ հինավուրց սեմածին ու խառնածին քրիստոնեական ոխով լցված (որին ավելացված էր իր անձնական ոխը…), ու հիմնավեր ավիրելով հայոց հինավուրց հոգեւոր կենտրոնները (դպրության օջախները)` մեհյանները, սպանելով դրանց` հայ հոգեւոր (դպրական) ավանդույթների կրող քրմերին ու մյուս սպասավորներին, սեփականելով դրանց օգտագործելի հոգեւոր ու նյութական արժեքները, մյուսներն էլ` ջարդուփշուր անելով ու հրո ճարակ դարձնելով, – ձեռնամուխ է լինում եկեղեցիների` «այս աշխարհի տերերի դեմ ստրուկների ապստամբության» (տես Նիցշե) այդ կենտրոնների, դրանցում` եկեղեցական «դպրանոցների», ավելի ստւյգ` հայոց աշխարհի բնիկին մանկուրդ դարձնող ու ուծացնող այդ կառույցների հիմնմանը: Սուբյեկտիվության մեջ չմեղադրվելու համար խոսքը տանք (մեր խնդրի առումով միայն) պատմությանը:
- Կորյունը` Մաշտոցի վարքագիրը գրում է, որ եկեղեցին ուր մտնում էր, ջանք ու եռանդ չէր խնայում «ամենքին իրենց հայրենական ավանդություններից», «իրենց ազգակցությունից» կտրելու եւ հրեից թագավորի` Դավթի, այդ նույն ազգի նահապետ («հավատքի հիմնադիր») Աբրահամի ու կրոնի հիմնադիր Մովսեսի հոգեւոր ժառանգության մեջ ներգրավելու համար:
- Եկեղեցական պատմիչ Ագաթանգեղոսը վկայում է, որ «երանելին (Գրիգորիսը,-Ս.Մ.) ամենքին դուրս բերեց» «իրենց հնամենի հեթանոսական (այսինքն` ազգային3,-Ս.Մ.) ավանդություններից», հայերի մեջ ընդունված «նախնիներից եկող սովորույթներից», «սատանայապաշտ դիվայական սպասավորությունից4 եւ մոտեցրեց Քրիստոսի հնազանդ ծառայությանը», «մարգարեներից մեծագույնի` Մովսեսի» կրոնի, մյուս եբրայացի մարգարեների ասածների սպասավորությանը: Պատմիչի ասածի` «դուրս բերեց… դիվանական սպասավորությունից» արտահայտության վրա կանգ առնենք: Խոսքը, ըստ բնագրի, «Դիվան գրչի (դպրի,-Ս.Մ.) Որմզդի, ուսման ճարտարութեան մեհեանի», այսինքն` հայ հավատքի լեզվով ասած, Արա Արարչի որդու` Իմաստության Աստված Տիրին նվիրված մեհյանի սպասավորությունից դուրս բերելու մասին է: Այդ մեհյանը, որ մեր նախնիք անվանում էին Արարչի գրչի (դպրի), արարչական իմաստությունները գրի առնող` Տիր աստծո դպրանոց (դպրոց) հեթանոսական Հայաստանում աստծո նվիրյալ քրմերը աստվածային իմաստություններ ու արվեստներ էին ուսուցանում: Ահա եւ մեծ եղեռնագործը ձեռնամուխ լինելով հայոց աշխարհում հոգեւոր, մշակութային ու դպրական եղեռն անելու (մյուս եղեռնի` ազգասպանության հետ միասին իհարկե), իր ու իր ցեղի մտադրությունների իրագործումին` հայոց մեհյանների շարքում նախ ավիրում է Իմաստության Աստծու նվիրված մեհյանը, սպանելով իր ձեռքն ընկած մեհյանի բոլոր սպասավորներին5: Հիշատակված նույն պատմիչը գրում է, որ Գրիգորիսի ղեկավարած զորքերը «Նախ ճանապարհին հանդիպեցին քրմական գիտության դպիր, Որմզդի գրչի Դիվան կոչված, երազացույց, երազահան պաշտամունքի Տիր աստծու իմաստության ուսման մեհյանը եւ ամենից առաջ սկսեցին այն քանդել, այրել, ավերել»: Խավարապաշտը ավիրելով աստծո մեհյան-դպրանոցը` այդտեղում եկեղեցի է կառուցել տալիս եւ այդ եկեղեցուց դեպի հայի հոգին ուղղված հազար ու մի «մարդկային սնոտի, կեղծապատիր, ստահոդ» (արտահայտությունները Նիցշեինն է) ու մոլար գաղափարներ է արտահանում,- գաղափարներ, որոնք աստվածաշունչ խոսքին միշտ սովոր հայը երբեք չէր լսել: Ամենայն հայկականը բնաջինջ անող եղեռնագործը նույնպես է վարվում նաեւ հայոց` հայի մյուս որակները կրթող-մշակող-դաստիարակող մեհյանների հետ: Հայի իմաստությունը, ուշք ու միտքը առնել էր պետք, որ նա չարիքը` անբարոն, սուտը, տգեղը, նսեմը, անարդարը… բարիք համարեր: «բոլոր մարդիկ գիտությունից են հիմարացել, իրենց անձերին թշվառություն բերել»,- ահա թե ինչ էր Գրիգորիսը հայոց աշխարհում քարոզում ըստ Ագաթանգեղոսի:
(Ի միջի այլոց նկատենք, որ Գրիգորիսի` հայերի նկատմամբ արած այս հոգեւոր  եղեռնագործությունը  արիական ազգերի նկատմամբ քրիստոնյաների արած կամ արվելիք, ընդհանուր եղեռնագործության մի` բաղկացուցիչ մասն էր ընդամենը: Հունա-հռոմեական աշխարհում էլ ժամանակին Պողոսն ու նրա դավանակիցներն էին այդ եղեռնագործության մյուս մասի ծրագիրը կազմել ու փորձում էին դա իրագործել: Ինքը` Պողոսն է դա պարզորոշ խոստովանել` ասելով. «… Քրիստոս չ’ ուղարկեց ինձ մկրտելու, այլ աւետարնը քարոզելու, ոչ թե խոսքի իմաստության, որպէսզի ունայն չ’լինի Քրիստոսի խաչը (ուրեմն` իմաստությունը ունայն է դարձնում Քրիստոսի խաչը,-Ս.Մ.)… որովհետեւ գրուած է. իմաստունների իմաստությունը կ’կորցնեմ, եւ խելոքների խորհուրդներըկ’անարգեմ… ու՞ր է իմաստւն, ու՞ր է դպիր, ու՞ր է այս աշխարհքի քննող. չէ՞ որ Աստուած այս աշխարհքի իմաստությունը հիմարացրեց… եւ որովհետեւ հրեաները նշան են ուզում, եւ յոյները իմաստություն են խնդրում: Մենք էլ քարոզում ենք խաչեալ Քրիստոսը, հրեաներին գայթակղութիւն եւ յոյներին յիմարութիւն… այս աշխարհի յիմարներին Աստուած ընտրեց` որ ամաչեցնե իմաստուններին. եւ աշխարհքիս տկարներին Աստուած ընտրեց, որ ամաչեցնի զորավարներին: Եւ աշպարհքիս անտոհմներին եւ անարգուածներին ընտրեց Աստուած` եւ ոչինչներին, որ մի բան լինողներին ոչնչացնե… եւ իմ խօսքը եւ քարոզութիւնը ոչ թէ մարդկային իմաստութեան պատիր խոսքերովն եղավ, այլ Հոգու եւ զորութեան (այսինքն` զոռբա ուժի,-Ս.Մ.) ապացուցութեամբը»:)
Սակայն հայոց աշխարհի խավարաբերի համար հայոց հոգեւոր կենտրոնների` մեհյանների ավիրում-թալանը, մեհյանների տեղում եկեղեցիների կառուցումը, այդ եկեղեցիներից հայ հեթանոսին ուղղված ջհուդա-ասորական քարոզներ անելը բավական չէր: Նրանց հայ մանկանց հակահայ քրիստոնեական կրոնի մեջ ուսուցանող «դպրանոցներ» էին պետք: Եվ շա~տ էին պետք (իր հետ եղած ջհուդ ու ասորի եկեղեցական քարոզիչները չէին բավականացնում), որ դրանցով անցած – մանկուրդ դարձածներին հաներ իրենց իսկ հայրերի, մայրերի հայրենիքի, ազգի… դեմ: Ագաթանգեղոսը սադիստական հրճվանքով գրում է, որ Գրիգորիսը ձեռնամուխ է լինում եկեղեցական «դպրանոցների» հիմնմանը, որոնցում հայ մանկանցը այն չափ է վարժեցնում քրիստոնեական կրոնի մեջ, որ մանկտիք վերջ ի վերջո ասում են. «Մոռացա իմ հոր տունը եւ իմ ազգին»: Նկատենք, որ Գրիգորիսը իր «դպրանոցների» մեջ է ներգրավում հատկապես հայ քրմերի որբացած երեխաներին` նրանց գրավելու համար անգամ թոշակ նշանակելով:
Գրիգորիս խավարաբերի հիմնած այս «դպրանոցներից» հետագայում սերվեցին միջնադարյան «համալսարանները», ավելի ուշ շրջանի վարժարանները (հիրավի վարժարաները` երեխաներին ինչպես կենդանիների վարժեցման հաստատությունները) ու ճեմարանները (հիրավի ճեմարանները` ճեմելու, բայց կենսօգուտ որեւէ բան չանելու տեղերը): «Կրթական» այս բոլոր հաստատությունները սնվում էին սկզբում բյուզանդական, հետո` եվրոպական նմանատիպ հաստատություններից:
Քանի որ 301թ. ի վեր եկեղեցին դպրական, ինչպես նաեւ ընդհանրապես հոգեւոր-մշակութային գործը սեփականել էր` հայն իր հինավուրց դպրական ավանդույթները պահում էր ծպտյալ ձեւով (այդպես դրանք սերնդեսերունդ փոխանցվել, եկել-հասել են մեզ), կամ էլ նա ճարահատյալ ստիպված էր լինում միակ թույլատրելի պաշտոնական եկեղեցական «դպրանոցներում» իր ուսումն առնել: Այս երկրորդ դեպքում, ինչպես պատմությունն է փաստում, քիչ չեն այն դեպքերը, երբ հայ ուսանողը չտանելով եկեղեցական «ուսում-կրթության» այլասերիչ բովանդակությունը` ընդդիմացել է դրան եւ հայ հոգուն հարազատ գործեր է արել: Վկան (առավել առանցքայիններին հիշենք)` Մաշտոցը, Մովսես Խորենացին, Քուչակը, Նարեկացին, Աբովյանը, Կոմիտասը, Նժդեհը, Լեւոն Շանթը… եկեղեցին էլ, իհարկե, իր կողմից իրեն դեմ դուրս եկողներին չէր ներում եւ ըստ ամենայնի նրանց պատժում կամ հալածում էր:

1 Այն, որ հայը քրիստոնեությունը ոչ թե կամովին է ընդունել, այլ` արտաքին ուժային թելադրանքով` ստիպողաբար. նկատել են Հայաստանի առաջին բոլոր պատմիչները` Ագաթանգեղոսը, Բուզանդը, Խորենացին, ինչպես նաեւ` Հայաստանյան եկեղեցու հիմնադիր Գրիգորիսը:
2 Փակագծերում բերված մեր բացատրությունները Նարեկացու կողմից անուղղակիոերն ու ծածկամտորեն նկատի առնվածներն են:
3  Հայ` իր մեծամասնության մեջ` ապուշացած մտավորականությունը չի հասկանում, որ եկեղեցական պատմիչների կողմից չարությամբ օգտագործվող հունարեն «հեթանոսություն» բառը հայերեն պարզապես «ազգայնություն» է նշանակում (հունարեն «էթնոս» բառի հայերեն թարգմանությունը «ազգն» է). հետեւաբար` հորթի հրճվանքով նա կարդալով հեթանոսության դեմ եկեղեցական պատմիչների գրածները` դրանով իրեն, որպես հայ ազգության ներկայացուցիչին է սպանում:
4 Քրիստոնյայի համար բուն աստվածապաշտությունը սատանայապաշտություն է, իսկ «մարդու որդու»` Հիսուսի պաշտամունքը (մարդ-անհատի պաշտամունքը)` աստվածապաշտություն. սա հին օրերի աթեիստն է` վատթարագույն ու քողարկված:
5 Դարեր անց` 1915թ. երիտթուրքերը եւս իրենց մեծ եղեռնը սկսեցին հայ հոգեւոր դասի` մտավորականության սերուցքի ոչնչացմամբ…

3. Մեր համալսարանի ծնունդը

19-րդ դարասկզբից ի վեր հայ հոգին աստիճանաբար սկսեց ազատագրվել եկեղեցական «դպրության» կապանքներից, որում քիչ դեր չկատարեց նաեւ հայ միջնադարյան (հետայդու էլ շարունակվող) թոնդրակեցիությունից ու Արեւորդաց շարժումից (որպես դրանց ալիքվելու հետեւանք) արթնացած Եվրոպայում նոր ժամանակներում սկիզբ առած եկեղեցական բռնակալությունից ազատագրվելու եվրոպական հոգու զանազան ճիգ-փորձերի՝ վերածննդի, ռեֆորմիզմի, ռոմանտիզմի, լուսավորչականության… բարերար ազդեցությունը: Մեծ լուսավորիչ Աբովյանը հայ պաշտոնական՝ իր ժամանակների ցաական իշխանությունների կողմից թույլատրված՝ դպրության մեջ վերականգնեց հայի հարազատ մայրենի լեզուն՝ աշխարհաբարը ու, ինչ-որ տեղ նաեւ, ոգին՝ հայկականությունը: Աբովյանով սկիզբ առած արդեն հայաբարբառ ու հայաշունչ գրականությունը, մշակույթն ու գիտությունը հայի առաջ հոգեհարազատ՝ իրենից եկող ու իր ապրած աշխարհին, եւ ոչ անդրզանցականին, վերաբերող դպրություն, դպրական համապատասխան հաստատություն ունենալու անհրաժեշտությունն առաջ բերին: Անմիջապես Մեծ եղեռնից առաջ Արեւմտյան Հայաստանում ծնվեց  «Ցեղին սիրտը»: «Ցեղին սրտի» «Մեհյանը», ապա, հետայդու, Արեւելյան Հայաստանում՝ նժդեհյան ցեղակրոնությունը, որոնք հասունացրին այդ անհրաժեշտության գիտակցումը: Ազգային բարձրագույն դպրոց ունենալու այդ գիտակցումը կյանքի կոչելու հարցն են ժամանակին բարձրացրել Խ. Աբովյանը, Մ. Նալբանդյանը, Ստ. Նազայանցը, Գ. Արծրունին: 20-րդ դարասկզբին այդ հարցը ավելի սրությամբ դրվեց Հովհաննես Թումանյանի կողմից:
Այդ գիտակցմամբ ոգեշնչվեց անգամ 19-20-րդ դդ. հայ քաղաքական կյանքը գրեթե սեփականաշնորհած՝ իր բնույթվ սոցիալիստական (ոչ ազգային) կուսակցությունը՝ ՀՅԴ-ն1:  Սա, իհարկե, հայ հոգեւոր կյանքի, դրա խորքային ուժագծերի՝ իր ըմբռնողականության չափով:
Դաշնակցությունը 1918թ. Հայաստանում իշխանության գալով եւ ճարահատյալ երկիրը «անկախ» հռչակելով՝ մոտ 1 տարի անց (1919թ. գարնանը) ձեռնամուխ է լինում բարձրագույն դպրոցի՝ համալսարանաի հիմնման գործին. հենց միանգամից բարձրագույն եւ ոչ ցածրագույն, ասել է թե՝ առանց այդ գործը հիմնովին՝ ցածր կարգի կրթարաններ բացելով՝ նախապատրաստելու. եւ հենց համալսարան2՝ միջնադարյան «բարձրագույն» կրթարանների անվան համանմանությամբ: Ի դեպ, ոչ պատշաճ պահի համալսարանը բացելու մտահոգությունը ժամանակին արտահայտել է նաեւ դաշնակցական կառավարության առաջին լուսժողկոմը, ինչպես նաեւ այլ՝ սթափորեն դատող որոշ հայ մտավորականներ: Օրինակ, թերթերից մեկում («Մշակ») կարդում ենք. «Մենք գրել ենք, որ մեր ազգի կրթական գործը պիտի սկսենք փոքր մասշտաբներից, այսինքն՝ պետք է սկզբում զարգացնենք մեր միջնակարգ դրոցները, այնտեղից՝ մեր ազգայնացրած գիմնազիոններից, պիտի դուրս գա ապագա հայ երիտասարդությունը, որի համար ժամանակին պիտի ստեղծվի գլխավոր հայկական համալսարանը, հայ մտավոր լուսավորության անմար ջահը»: Բայց դաշնակցությունը ե՞րբ է հայ առողջ մտավորականության սթափ մտահոգույունների հետ հաշվի նստել, որ այս անգամ նստեր. նա իրեն ողջ Հայաստանի տիրակալ էր զգում (արդեն կազմվել էր նույնիսկ Արեւմտյան Հայաստանի «իշխանություն», որը սպասում էր ուր որ է իր գործին անցնելուն…)՝ ինչու պիտի նման վախվորած մտահոգությունները բանի տեղ դներ…
Ինչեւէ՝ դաշնակցական կառավարությունը բացում է բարձրագույն դրոցը, որի համար, գրում է Լեոն, հետո նա առիթը բաց չէր թողնում «շատ պարծենալու» համար: Եվ ի~նչ պարզվեց. Երեւանում համալսարանի համար համապատասխան շենք չկար (դաշնակցականները երբ էին իրենց արած քայլերի համար մտածել, որ այս անգամ մտածեին): Երեւանում համալսարանի համար տրամադրված Ուսուցչական սեմինարիայի շենքը զբաղեցնում էր Մերձավոր արեւելքում ամերիկյան նպաստամատույց կոմիտեն՝ Ամերկոմը, որն իր արտաքին՝ «բարեգործական» քայլերի տակ ինչ-ինչ թաքուն՝ մասոնական նպատակներ էր իրագործում: Դե, մասոնականության հետ սերտ աղերսնր ունեցող դաշնակցական կառավարությունը Ամերկոմից հո նրա շենքը չէր վերցնելու, ազգային խնդիրներն էին կարեւո՞ր, թե՞ մասոնական: Ամերկոմից շատ զգուշացող իշխանությունները ստիպված են լինում համալսարանը ժամանակավորապես բացել Ալեքսանդրապոլում, մինչեւ Ամերկոմը կբարեհաճեր ազատել իր զբաղեցրած շենքը:
Համալսարանը կոչվում էր Հայկական համալսարան, կամ, այդ ժամանակների ժողլուսմինիստր Գ. Մելիք-Ղարագյոզյանի խոսքերով ասած, «ավետյաց երկիր հանդիսացող Հայաստանի, որն իր մեջ ամփոփում է հարավն ու հյուսիսը, արեւելքն ու արեւմուտքը», բնակչի «ազգային ինքնաճանաչողության հնոց-օրգան» հանդիսացող բարձրագույն դպրոց:
Տեսնենք, թե որքանով էր համալսարանը ազգային, հարցին մոտենալով ընդամենը մի՝ համալսարանի դասախոսական կազմի որպիսին լինելու կտրվածքով: Հարցին պատասխանենք՝ օգտվելով համալսարանի լինելության ականատեսաներից մեկի՝ իրավագետ, պատմաբան եւ հրապարակախոս Գ. Չուբարյանի «Համալսարանը՝ լինելության ճանապարհին» արժեքավո հոդվածից (լույս է տեսել «Բանբեր Երեւանի համալսարանի»-ում – 2006թ. N 3):
Որպես հռոմեական եւ քաղաքացիական իրավունքի դասախոս էր հրավիրվել Պետրոգրադի համալսարանի պրոֆեսոր Յու. Համբարովը: Սա համակիր է եղել պետրոգրադյան «Դեմոկրատիկ ռեֆորմնեի պարտիային», որը ժամանակի մասոնականության արտահայտություններից է եղել (հիմնադիրներն էլ մասոններ են եղել): Նա «թեեւ անվանի գիտնական էր (՞,-Ս.Մ.), բայց արդեն հիվանդ ծերունի էր, կաբինետի մարդ, հեռու հայ իրականությունից, ինքն էլ՝ ռուսախոս»,-գրում է Գ. Չուբարյանը: Սա հիմք չի՞ տալիս ասելու, որ Յու. Համբարովը (ով նաեւ համալսարանի գլխավոր կազմակերպիչ էր նշանակվել) համալսարանում մասոնական կազմակերպույուն էր մտցնելու եւ մասոնական գաղափարներ էր ուսուցանելու «հայկական» համալսարանում: Նրա ծագումի մեջ էլ եթե խորամուխ լինենք, ապա, երեւի, նրան հուդայածին կարելի է դուրս բերել:
Որպես Յու. Համբարովի, որպես համալսարանի կազմակերպչի օգնական էր նշանակվել Դավիդ Զավրիեւը, ով նաեւ համալսարանի քիմիայի դասախոսն էր: Սա «եւս… բացի (մասոնական,-Ս.Մ.) քաղաքական գործիչների հետ ունեցած ծանոթություններից՝ անծանոթ էր հայ ժողովրդին ու նար կուլտուրային»: Սրա ծագումնաբանության մեջ էլ խորամուխ լինելով՝ երեւի նույն եզրակացությանը կարելի է հանգել:
Համալսարանի մյուս դասախոսների մեծամասնության գաղափարա-քաղաքական հայացքների ու աշխարհայացքների (մեկինը՝ կրոնա-եկեղեցական, մյուսներինը՝ լիբերալիստական, դաշնակցական, աջ ու ձախ էսէռական, կադետական, բուրժուական…) բնույթի մեջ խորամուխ լինելն էր վկայում է, որ սրանք էլ են իրենց հայացքներով (եթե ոչ, որոշների պարագայում դարձյալ ծագումնաբանությամբ) հուդայական եղել, հայ հոգետիպից, հավատքից, մշակույթց ու լեզվից սրանք էլ են հեռու եղել: Մեզ համար երջանիկ բացառություններից են եղել հայազուն ու ազգայնական (իհարկե՝ որոշ վեապահումներով ասած) Հակոբ Մանանդյանը (Հայոց պատմության դասախոս),  Գրիգոր Ղափանցյանը (համեմատական լեզվաբանության դասախոս), Սիրեկան Տիգրանյանը (հայ իրավունքի պատմության եւ հոգեբանության դասախոս) եւ 1-2 այլոք:
«Դաշնակցական համալսարանի բացումը,- գրում է Գ. Չուբարյանը, – նշանակվել էր 1920 հունվարի 31-ին եւ կատարվել անօրինակ հանդիսավորությամբ»: Հանդիսությանը մասնակցելու համար Ալեքսանդրապոլ է գնում Ա. Խատիսովի գլխավորած ողջ կառավարությունը, «բացի ներքին գործոց եւ արդարադատության մինիստր Աբրահամ Իսաակովիչ Գյուլխանդանյանը (այս անուն-հայրանունը ոչինչ չի՞ ասում ընթերցողին,-Ս.Մ.), ով մնացել էր քաղաքական հատուկ հանձնարարություն կատարելու (ստորեւ կիմանանք, թե ինչ,-Ս.Մ.)»: Նախընթաց օրը Երեւան էր ժամանել անգլիական կառավարության ռազմաքաղաքական կոմիսար, գեներալ Ուորտրոպը, ով «կառավարության հետ գաղտնի քաղաքական խոսակցություն էր ունեցել», որտեղ նա խորհուրդ էր տվել կառավարությանը պաշտպանել երկրի «անկախությունը», պայքարել երկրի արտաքին՝ ռուսական ու ներքին՝ բոլշեւիկյան «թշնամիներից», ու որին դաշնակցական իշխանավորները ականջները կախ այո էին ասել: Ահա եւ այս՝ Հայաստանը վերջնական կործանման հրող անգլիացին էլ էր մասնակցում համալսարանի բացմանը: Ինչպե՞ս կարող էր հանդիսությանը չմասնակցել դաշնակցության խելքը ուտող մյուս երկրի՝ ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչը: Սա էլ եղել է «ամերիկայն բարձր կոմիսար գնդապետ Հասկելը, իր կնոջով ու շքախմբով»: Պարզ է նաեւ Ֆրանսիայինը:
Համալսարանի բացմանը ողջույնի ճառերով հանդես էին գալիս դաշնակցական կառավարության այս եվրոպացի ու ամերիկացի «բարեկամները»՝ «մեկը մյուսից ավելի հավաստիացմամբ ու խոստումով երջանկացնելու հայ ժողովրդին եւ «ազատ ու անկախ» Հայաստանը»: Դժվար չէ պատկերացնել այն հորթի հրճվանքը, որ ապրել են դաշնակցական կառավարիչները, որ ապրել են դաշնակցական կառավարիչները այդ ողջույնի խոսքերը լսելիս:
Հանդիսությանը քաղաքական-ծրագրային մեծ ճառով հանդես է գալիս նաեւ Ն. Աղբալյանը՝ նոր-նոր հանրային կրթության եւ արվեստի նախարար նշանակվածը: Նա մի պահ գրողական ոգեշնչում ապրելով ասում է. «Այն ջահը, որ մենք վառում էինք Հայաստանի բարձրավանդակի վրա, չի հանգչի եւ կլուսավորի Առաջավոր Ասիան: «Արեւելքից է լույսը»,- ասում է մշակույթի պատմությունը եւ տիեզերական բնական օրենքը»: բայց, երեւի, տեսնելով ամերիկա-եվրոպացիների կասկածամիտ հայացքները՝ ուղղում է իրեն՝ ավելացնելով. «Արեւմուտքի հետ կապվելու ենք ոչ միայն տնտեսական, այլեւ քաղաքական ու գիտական իմաստով… Մենք պետք է արտադրենք հում նյութ (այսինքն՝ նաեւ հում նյութ ուսանող,-Ս.Մ.), թող Եվրոպան մշակի: Եվ այս հիմնարկությունը հաստատելով մենք հիմնում ենք մի աշխատանոց, ուր մեր միտքը պիտի աշխատակցի եվրոպական մտքի ղեկավարությամբ»:
Պարզ է՝ հանդիսությանը ծրագրային ճառով պետք է հանդես գար նաեւ եկեղեցու ներկայացուցիչը…
Ամփոփենք գրվածը ճշմարտախոս Գ. Չուբարյանի խոսքերով. «Դաշնակցական մաուզերը եւ վանականի խաչը (հանդիսությանը,-Ս.Մ.) զինակցում էին՝ գաղությաին ստրկության եւ կղերական օբսկուրանտիզմի դատապարտելու հայ ժողովուրդը… Ստրկությունը պատիվ համարող (դաշնակցական,-Ս.Մ.) ծառաները եւ այդ պատիվը ավետող շնորհատու (ամերիկացի ու եվրոպացի,-Ս.Մ.) տերերը ամրապնդում են ավանդական «սրբազան համերաշխության դաշինքը»»:
Հարց է առաջանում՝ մի՞թե համալսարանի բացումը, այնուամենայնիվ, դրական իրադարձություն չէր: Դրական էր, բայց միայն այնքանով, որքանով դրանում մեհենական դպրությունը՝ բուն հայոց դպրությունը կորցրած հայի՝ դա վերականգնված տեսնելու իղձերն էին խոսում, որի արտահայտիչը համալսարանի նշված մի քանի դասախոսներն էն ընդամենը: Բացի այդ՝ համալսարանի բացումը դրական էր նաեւ նրանով, որ հետագայում, խորհրդային կարգեր հաստատվելու ժամանակ վերակազմվելով, ոչ քիչ ձեռքբերումներ ունեցավ:

Հ.Գ. – Հոդվածաշարը նվիրվում է ԵՊՀ-ի ծննդյան 90-ամյակին:

1 Այս կուսակցության գաղափարախոսության ակունքները գալիս են մասոնականությունից, որն էլ միշտ եղել է նրա ձեւավորման խանձարուրը: Դա հայ կյանքի մյուս՝ ոչ ազգային «պատվաստաշիվի»՝ եկեղեցու դավանաբանության գաղափարախոսական ու քաղաքական ատահայտությունն է:
2 Համալսարան, այլ կերպ, նշանակում է ընդհանուրի լսելու տեղ. դաշնակցությունը սոցիալիստական գաղափարախոսություն ունենալով եւ դավանաբանորեն քրիստոնեական կրոնի վրա հենվելով, պարզ է, պետք է կարծեր, որ բարձրագույն գիտելիքը («Աստծո խոսքը») ընդհանուրին հասու է, բոլորն էլ կարող են բարձրագույն խոսքը լսել-հասկանալ:

«Լուսանցք» թիվ 38, 39, 40 (124, 125, 126), 2009թ.

Այս գրառումը հրապարակվել է Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։