Պատմագրություն եւ ճշմարտություն

Ինձ միշտ մտատանջում էր մի հարց. ոչ մի քրիստոնեական պետությունում մինչքրիստոնեական մշակույթը չոչնչացվեց, իսկ Հայաստանում հրի ու սրի ճարագ դարձավ ամեն ինչ՝ տաճար, մեհյան, մատյան: Հավելենք մարդկային զոհերը: Ինչու՞:
Հարցի պատասխանը ստացա Համլետ Դավթյանի «Մեզ անծանոթ Վարդանանց պատերազմը» գրքում: Այն լոկ հրապարակախոսական-փաստագրական աշխատություն չէ: Հ. Դավթյանը համարձակորեն (ես կասեի՝ նաեւ ըմբոստությամբ) համարձակվել է բացել հայ առաքելական եկեղեցու 1700-ամյա իրական դեմքը քողարկող սեւ վարագույրը եւ խորաթափանց գիտնականի հմտությամբ բացահայտել նրա անցած` հիմնականում պետականակործան ու ազգադավ ճանապարհը:
Հ. Դավթյանից առաջ էլի եղել են պատմաբաններ, ովքեր մասնակիորեն քննդատել են եկեղեցուն (իսկ խորհրդային ժամանակաշրջանում նույնիսկ քարկոծել ու դատապարտել են), սակայն ինչ -ինչ պատճառներով խուսափել են (կամ վախեցել են)  գրել իրական պատմությունը: Այս առումով «Մեզ անծանոթ Վարդանանց պատերազմը» գիրքը բացառիկ արժեք է: Հեղինակը գրում է. «Հայ ժողովրդի պատմությանը վերաբերող հարցերի մի փունջ կա, որոնց պատասխանները, անկասկած, յուրաքանչյուրս ունենք…


ա. Ինչու՞ եւ ինչպե՞ս V դարում կործանվեց հայոց պետականությունը՝ համահայկականը, որից հետո արդեն երկար չէին դիմանում նաեւ երկրի այս-այն հատվածում առաջացող տեղային կամ առանձնակի թագավորությունները,
բ. Ո՞վ պետականազրկեց հայ ժողովրդին,
գ. Ինչու՞ հայն աստիճանաբար կորցրեց պետական մտածողությունը,
դ. Ինչպե՞ս ապահովվեց հայ ժողովրդի հետագա գոյությունը եւ այլն:
Բայց արդյոք այս պատասխաններն ամեն մեկիս անհատակա՛նն են, թե դրանք մշակված, կաղապարված վաղուց կան եւ, պարզապես, սերնդեսերունդ փոխանցվելով, մեզ են հասել առ ի գործածություն: Իսկ եթե վերջինս է, ապա ինքներս ինչու՛ ենք ուսուցանված պատասխանները շարունակ կրկնում, եթե մեզ արդեն չի գոհացնում (եւ ոգեւորում) դաժան ճակատագրի դեմ մշտատեւ պայքարում գոյատեւությամբ հաղթանակածի ժառանգը լինելու հանգամանքը, եւ ինչու ենք դրանք անառարկելիություն համարում նույնիսկ այն դեպքում, երբ ժամանակի մեջ տեսնում ենք ազգային զարգացման հետընթացը, այն է՝ մեր պոռթկուն հաղթ ու ազատաշունչ սկիզբը, ապա՝ ազատատենչ ու անկախասեր կենսակերպը, հետո՝ մաքառող ու գոյատեւող կացույթը, եւ հիմա՝ ապագայի առջեւ շփոթ ու փնտրող, անելիքը չճշտած կանգնելը»:
Իսկ թե ինչու հասանք այս վիճակին, հեղինակը պատասխանում է. «… որովհետեւ այդօրինակ անկմանը ոչ միայն մեծապես նպաստել է, այլեւ այդպես է կամեցել ինքը` եկեղեցին… հանուն Հայաստանում սեփական իշխանության հաստատման՝ քրիստոնեական եկեղեցին կործանել է հայոց պետականությունը»:
Սա չհիմնավորված հետեւություն չէ, այլ՝ գրքի հեղինակի խիզախումը: Գրքում ներկայացվում է եկեղեցու կողմից կատարված ազգադավ յոթ հանցանքների փաստումը: Հայաստանյայց եկեղեցու կողմից «սարքված» վարդանանց անիմաստ պատերազմը հետո նույն եկեղեցին շահարկելով այն պիտի հնչեցներ որպես «Վասն հայրենյաց…» պատերազմ, որի հետեւանքով երկիրը լրիվ զրկվեց թեկուզ ոչ ամբողջական, բայց բավականին կայացած պետականությունից ու իրավունքներից: Սա համարելով որպես հայաստանյայց եկեղեցու առաջին մեծ հանցանքը, հեղինակն այնուհետեւ իրավացիորեն նշում է, որ, ըստ էության, հենց դա պատճառ դարձավ ժողովրդի՝ եկեղեցուց, նրա իշխանությունից դժգոհ զանգվածների զանգվածային արտագաղթի, որը հետագայում իրեն հատուկ ստրկամտությամբ ու մշտապես չարիքը որպես բարիք ներկայացնողի «վարպետությամբ» «լեգենդ հյուսեց հայի թափառական ոգու մասին՝ այն բխեցնելով ազգային հոգեկերտվածքից»: Բոլոր ժամանակներում էլ եկեղեցին խրախուսել է «երկիրը, սեփական հողը կամավոր թողնելը՝ հայրենալքությունը», անամոթաբար, որպես պատվիրան, քարոզելով «որտեղ եկեղեցի՝ այնտեղ կա հայրենիք», կամ «ստորամտությամբ» տարածելով, թե «արարիչը հայի մեջ գաղթականի արյուն է դրել» միտքը, որը շատերի մոտ դարձավ մտայնություն եւ գոյատեւում է մինչեւ հիմա՝ «ջուր լցնելով մեր թշնամիների ջրաղացին», եւ ընդհանրապես օտարի մոտ կարծիք, պատկերացում եւ, ըստ այդմ, վերաբերմունք ձեւավորելով մեր ազգի հանդեպ:
Հայաստանյայց եկեղեցու գործունեությունը փայլուն կերպով փաստագրելով՝ Համլետ Դավթյանը կայացնում է իր վճիռ-գնահատականը. «Հայկական քաղաքակրթությունը ոչնչացնելուց, հայոց պետականության կործանմանը նպաստելուց հետո, բնօրրանից ժողովրդի արտահոսք սկզբնավորելը Հայաստանյայց եկեղեցու հասցրած մեկ այլ    խոշոր վնասն էր հայությանը»:  
Բնականաբար, այսքանից հետո, հեղինակը, միանգամայն իրավացիորեն մեջբերելով բյուզանդական VI դարի կայսր Մորիկի (Մավրիկոս) եւ X դարի կայսր Նիկեփորոս II Փոկասի կարծիքները, այն է՝ «մի խոտոր եւ անհնազանդ ազգ են» եւ «հայոց անկայուն եւ անվերջ թափառել սիրող բնավոր
ություն» կարծիքները (նշելով, որ երկուսն էլ ծագումով հայեր են), ցավով նշում է, «փոխվում էր ոչ միայն հայի մասին կարծիքը, այլեւ փոխվում էր հայի վիճակը… հայությունը գնալով կորցնում էր իր նկատմամբ եղած վստահությունն ու … պահանջարկը»: Որպես դրա վկայություն բերվում է այն փաստը, որ եթե մինչեւ VIII-IX դարերը Բյուզանդիայի եւ Պարսկաստանի նման հզոր տերությունները պատերազմների ժամանակ դիմում էին հայոց ռազմական ուժի՝ մասնավորապես այն ժամանակներում հռչակված այրուձիի օգնությանը, ապա դրանից հետո նշված տերություններն արդեն գերադասում էին այլոց՝ մերձկասպյան քոչվորների ծառայությունները: «Հայության նվազող վարկն էլ հենց պատճառ դարձավ, որպեսզի հայոց հռչակավոր այրուձին նույնպես վերացվի», որպես ցավալի իրողություն գրում է հեղինակը:

Չմանրամասնելով հայոց այրուձիի փառահեղ «կենսագրությունը»՝ հակիրճ նշվում է հետագա դարերում մեր հեծելաջոկատների քաջարի մասնակցությունը Կուլիկովոյի (1380թ.), Գրյումվալդի (1410թ.), Վիեննայի (1522թ.), թուրքերի դեմ Լեհաստանի մղած պատերազմներում (1444, 1621, 1677, 1683 թթ.): «Ուրիշները հաճախ մեզ ճանաչում ու հարգում էին հայոց այրուձիով…», նշում է Դավթյանը՝ այստեղից բխեցնելով հայաստանյայց եկեղեցու հայությանը հասցված մյուս խոշոր վնասը՝ հայոց այրուձիի վախճանը:
Իր գոյության ընթացքում եկեղեցին երբեւէ չի փառաբանել ազգային-ազատագրական-հերոսական որեւէ պատերազմ կամ (Ակոռի Ներսեհապատի եւ բազում այլ հե-րոսամարտեր), բացի իր իսկ հրահրած Վարդանանց պատերազմից: Թերեւս բացառություն է միայն պետականորեն նշվող Սարդարապատի ճակատամարտը, որին նվիրված հանդիսությանը մասնակցում է նաեւ եկեղեցու ներկայացուցիչը եւ «օրհնում» հուդաքրիստոնեական «Հայր մեր»-ով: Այս առումով միանգամայն ճիշտ է Հ. Դավթյանը. «Իսկ ընդհանրապես հայ զինվորը ե՞րբ է արժեք ունեցել Հայաստանյաց եկեղեցու համար, եւ ե՞րբ է նա կամեցել հայրենյաց պաշտպաններ շատացնել, եթե եկեղեցական իր օրացույցում միայն 12-13 օտարազգի զինվորականի հիշատակում ունի, իսկ հայ՝ ոչ մի»:
Գրքի «Նախ եւ առաջ Հայաստան» վերնագրված մասում հեղինակը որպես Հայաստանյայց եկեղեցու՝ հայ ժողովրդին հասցրած բոլոր վնասների «պսակն» է համարում այն, որ՝ «Եկեղեցին կամեցավ եւ փոխարինեց հայկական պետականությանը: Վերջինիս անչափելի վնասն այն է, որ ժամանակի ընթացքում հայը դադարեց զգալ պետության կարիքը»:
Հեղինակը մանրամասն վերլուծելով եւ գնահատելով մերօրյա «տիտղոսավոր, նշված եկեղեցու կրոնապաշտ «պատմաբանների» մի քանի «իմաստուն» տեսակետներ, մասնավորապես Գրիգոր Պարթեւ «Լուսավորչի» եւ նրա հիմնադրած եկեղեցու գործունեության վերաբերյալ, անում է հետեւություն. «…Եթե ազգային կյանքդ 1700 տարի եկեղեցու առանցքի շուրջ է պտտվել, հիմա դա էլ է իր շավղից դուրս ընկել. որովհետեւ եթե անկախ պետություն ունես, ապա դրա հիմքը ավազ չպիտի լինի, իսկ քո պետության հիմքում գաղափար չկա դրված՝ այն ընդամենը միջազգային կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր է: Ուրեմն` այս գաղափարական դատարկությունը լցնելու համար առնվազն հանցագործություն է անորոշության մեջ խարխափող ժողովրդի աչքին նորից հույս ու ապավեն երեւացնել եկեղեցին»…

Վազգեն Ղազարյան

«Լուսանցք» թիվ 42 (128), 2009թ.

Այս գրառումը հրապարակվել է Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։