ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՐԱՐՉԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԲՆՕՐՐԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՐԱՐՉԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԲՆՕՐՐԱՆ
(հատված՝ համանուն գրքից)

      Հայաստանը, որտեղ կազմավորվել է հայ ժողովուրդը, ձևավորվել նրա լեզուն և մշակույթը, զբաղեցնում է Փոքր Ասիական ու Իրանական բարձրավանդակների, Սև ծովի, Անդրկովկասի ու Միջագետքի հարթավայրերի միջև ընկած ավելի բարձրադիր տարածքները (մոտ 400.000 քառ. կմ): Աշխարհագրական իր այդ դիրքի պատճառով Հայաստանն անվանում են նաև Հայկական լեռնաշխարհ: Հայաստանը համաշխարհային քաղաքակրթության հնագույն օրրաններից է: Նյութական մշակույթի բազմադարյան հետքերը, հնագույն պատմական վկայությունները, դիցաբանական զրույցները, առասպելները, աշխարհագրական ու անձնական անունները խոսում են այն մասին, որ հայերը Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակիչներն են բնիկները և ապրում են այստեղ անհիշելի ժամանակներից:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՐԱՐՉԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԲՆՕՐՐԱՆ
(հատված՝ համանուն գրքից)

      Հայաստանը, որտեղ կազմավորվել է հայ ժողովուրդը, ձևավորվել նրա լեզուն և մշակույթը, զբաղեցնում է Փոքր Ասիական ու Իրանական բարձրավանդակների, Սև ծովի, Անդրկովկասի ու Միջագետքի հարթավայրերի միջև ընկած ավելի բարձրադիր տարածքները (մոտ 400.000 քառ. կմ): Աշխարհագրական իր այդ դիրքի պատճառով Հայաստանն անվանում են նաև Հայկական լեռնաշխարհ: Հայաստանը համաշխարհային քաղաքակրթության հնագույն օրրաններից է: Նյութական մշակույթի բազմադարյան հետքերը, հնագույն պատմական վկայությունները, դիցաբանական զրույցները, առասպելները, աշխարհագրական ու անձնական անունները խոսում են այն մասին, որ հայերը Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակիչներն են բնիկները և ապրում են այստեղ անհիշելի ժամանակներից:
      Առաջավոր Ասիան ու Հայկական լեռնաշխարհը մշտապես եղել են ուսումնասիրողների ուշադրության կենտրոնում: Այստեղ են կազմավորվել հնագույն պետությունները, այստեղ են ստեղծվել հնագույն քաղաքակրթություններն ու մշակույթները, նաև այս տարածքում են խաչաձևվել տարբեր քաղաքակրթություններ ու մշակույթներ, որի արդյունքը նոր որակ է հաղորդել ու էլ ավելի հարստացրել մարդկության պատմությունը:
        21-րդ դարի շեմին սեփական պատմության ու մշակույթի հանդեպ նոր հետաքրքրություն է նկատվում մարդկանց մոտ: Յուրաքանչյուր ժողովուրդ նորից ուսումնասիրում, արժեքավորում է իր պատմությունն ու մշակույթը և փորձում պարզել. ովքե՞ր են իրենք, ովքե՞ր են իրենց նախնիները, ի՞նչ տեղ ու դեր ունեն նրանք համաշխարհային քաղաքակրթության ստեղծման մեջ, ո՞ւր են հասնում իրենց արմատները և այլն: Այս հարցերը հետաքրքրել և հետաքրքրում են նաև հայ մարդուն: Բազմաթիվ հայ պատմիչներ և ուսումնասիրողներ պատմահայր Մովսես Խորենացուց (5-րդ դար) մինչև մեր օրերը փորձում են պատասխանել այդ հարցերին:
    19-20-րդ դարերում ուսումնասիրողները, հիմք ընդու-   նելով հայ պատմիչներ Խորենացու, Ագաթանգեղոսի (5-րդ դար), Փավստոս Բուզանդի (5-րդ դար), Սեբեոսի (7-րդ դար), Հովհ. Դրասխանակերտցու (10-րդ դար) և այլոց վկայությունները Հայկ Նահապետի ու նրա գերդաստանի հարավից եկած լինելու մասին, առաջ են քաշել այն տեսակետը, որ հայ ժողովուրդը կազմավորվել է Հայկի սերունդների և Հայկական լեռնաշխարհի տեղաբնիկ ցեղերի միաձուլումից:
    Հայերն ու հայոց պատմությունը հետաքրքրել են նաև օտարներին: Պատմագրության մեջ հայերին ու հայոց պատմությանն առաջինն անդրադարձել են հույները: Հույն պատմիչներ Հերոդոտը (մ.թ.ա. 5-րդ դար), Քսենոփոնը (մ.թ.ա. 5-4-րդ դարեր), Եվդոքսոսը (մ.թ.ա. 4-րդ դար), Դ. Հալիկառնասցին (մ.թ.ա. 1-ին դար), Ստրաբոնը (մ.թ.ա. 63 – մ.թ. 20) և ուրիշներ իրենց աշխատություններում բազմիցս անդրադարձել են հայերին, հայոց պատմությանն ու աշխարհագրությանը: Հունական պատմագրությունը առաջ է քաշել նաև հայերի ծագման մասին իր տարբերակը: Այն է. հույն պատմիչները թրակիա-փռուգիական ծագում են վերագրել հայերին, ելնելով նրանց միջև եղած ընդհանուր սովորույթներից, հագուստի ձևերից, օգտագործած զենքերի տեսակներից, նաև թեսալացի Արմենոսի մասին եղած ավանդությունից և այլն: Այս տեսակետը նոր զարգացում ունեցավ 19-20-րդ դարերում, երբ Եվրոպայում մեծ հետաքրքրություն առաջացավ Առաջավոր Ասիայի, նաև Հայաստանի հանդեպ: Տպագրվում են բազմաթիվ հոդվածներ, աշխատություններ և ուսումնասիրություններ, որտեղ հեղինակները (Յ. Մարկվարտ, Հ. Հյուբշման, Պ. Կրեչմեր, Ն.  Մառ, Լեո, Գ. Ղափանցյան,  Հ. Մանանդյան և ուրիշներ) բազմակողմանիորեն քննարկելով ու գնահատելով հայոց լեզուն, պատմությունն ու մշակույթը, շարունակում են թրակիա-փռուգիական կամ բալկանյան ծագում վերագրել հայերին: Առաջ են քաշվում նաև այլ տեսակետներ, որոնցից մեկի համաձայն հայ ժողովուրդը կազմավորվել է տեղաբնիկ հայասացիների և եկվոր հնդեվրոպացի արմենների միաձուլումից, այլ տեսակետի համաձայն՝ Հայկական լեռնաշխարհի տեղաբնիկ խուրրի-ուրարտացիների ու եկվոր հնդեվրոպացի արմենների միաձուլումից և այլն:
        Ինչպես տեսնում ենք, դեռևս մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի կեսից հայերն ու հայոց պատմությունը գտնվել են պատմիչների և ուսումնասիրողների ուշադրության կենտրոնում: Պատմության այդ երկար ժամանակահատվածը, սակայն, չի կարողացել հստակ պատասխան տալ վերոհիշյալ հարցերին: Շարունակում են գոյություն ունենալ չպարզաբանված հարցեր՝ հատկապես հայոց պատմության հնագույն շրջանի վերաբերյալ: Հնագիտական, ազգագրական, լեզվաբանական ու մարդաբանական նոր ուսումնասիրությունները հնարավորություն տվեցին 20-րդ դարի կեսերից առաջ քաշել նոր տեսակետներ հնդեվրոպացիների (արիական ցեղեր) նախահայրենիքի ու հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնագույն ժողովուրդներից մեկի՝ հայ ժողովրդի տեղաբնիկ լինելու մասին: Անդրադառնանք թեմայի հետ սերտորեն առնչվող հնդեվրոպացի և արիացի (արիական ցեղ) անվանումներին: Հնդեվրոպացի անվանումը պատմաաշխարհագրական անվանում է և նկատի ունի Եվրոպայից Հնդկաստան ընդարձակ տարածքներում ապրող հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող ժողովուրդներին: Գիտական աշխարհում հնդեվրոպացիներին անվանում են նաև արիական ցեղեր, որն այդ լեզվաընտանիքի ժողովուրդների հնագույն անվանումներից է: Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի կեսերից Իրանում և Հնդկաստանում հայտնվում են ցեղեր, որոնք խոսում էին հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուներով: Այդ ցեղերին ընդունված է անվանել հնդիրանական ցեղեր: Ցեղի մի  մասը, որ մնաց Իրանում, կոչվեց իրանցի, իսկ Հնդկաստանում հայտնված ցեղերը կոչվեցին հնդարիներ:
     Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի հնդկական (վեդաներ) և իրանական («Ավեստա») գրավոր աղբյուրները վկայում են, որ հնդարիներն ու իրանցիները իրենք իրենց անվանել են արի կամ արիացի: Նրանց մոտ լայնորեն տարածված էր aria1 ինքնանվանումը: Հայտնի է, որ հնդիրանցիները Հնդկաստանի և Իրանի հնագույն բնակիչները չէին: Ուրեմն նրանք ունեցել են նախահայրենիք, բնօրրան, աստվածների պաշտամունք, նաև գլխավոր աստծո պաշտամունք (տվյալ դեպքում ԱՐ Աստծո պաշտամունքը): Հետևաբար, կարելի է մտածել, որ  հնդիրանական ցեղերի մոտ տարածված արի կամ արիացի ինքնանվանումը կապված է ԱՐ Աստծո պաշտամունքի և անվան հետ2:
    Հնդեվրոպացիների նախահայրենիքի մասին կատար-    ված հետազոտություններից կարևորում են  լեզվաբանական ուսումնասիրությունները: Լեզվաբաններ Վ. Իլլիչ-Սվիտիչը, Վ. Գեորգիևը, Օ. Շիրոկովը, Գ. Կլիչկովը, Ա. Դոլգոպոլսկին, Վ. Իվանովը, Ռ. Իշխանյանը և ուրիշներ իրենց աշխատություններում պատմահամեմատական լեզվաբանության, նաև հնագիտական ու մարդաբանական տվյալներով հիմնավորում են այն տեսակետը, որ հնդեվրոպացիների նախահայրենիքը գտնվում էր Առաջավոր Ասիայում: Օ. Շիրոկովն ու Գ. Կլիչկովը նույն մեթոդներով (լեզվաբանություն, հնագիտություն, մարդաբանություն) ավելի հստակ եզրակացության են հանգում, այն է, հայերը տեղաբնիկ են իրենց զբաղեցրած տարածքներում՝ Հայկական լեռնաշխարհում (Օ. Շիրոկով, «Լրաբեր», 1980, թիվ 5, Գ. Կլիչկով, «Լրաբեր», 1980, թիվ 8), իսկ հույն պատմիչների վկայությունները արմենների Բալկաններից եկած լինելու մասին նրանք համարում են Փոքր Ասիայում կատարված ոչ մեծ տեղաշարժերի վկայություն:
         Հնդեվրոպացիների նախահայրենիքը Առաջավոր Ասիայի արևելյան մասերում (Հայկական լեռնաշխարհ և շրջակա տարածքներ) գտնվելու մասին տեսակետը ավելի բազմակողմանի ու մանրամասն քննարկեցին Թ. Գամկրելիձեն և    Վ. Իվանովը իրենց «ԼվՊՏպՉՐՏտպռրՍՌռ ÿջօՍ Ռ ՌվՊՏպՉՐՏտպռՓօ» աշխատության մեջ: Այս, ինչպես նաև հայերի տեղաբնիկ լինելու մասին տեսակետները իրենց աշխատություններում ու հոդվածներում քննարկման նյութ դարձրին և պաշտպանեցին Մ. Գավուքչյանը, Լ. Շահինյանը, Ռ. Իշխանյանը և ուրիշներ: Իսկ հնդիկ հնագետ ու պատմաբան Ա. Դիկշիտը իր «ԹՉպՊպվՌպ Չ ԸՐւպՏսՏչՌռ» աշխատության մեջ հնդեվրոպացիների նախահայրենիք է համարում Կովկասի ու Հայաստանի լեռները: Այս տեսակետը հաստատուն կերպով մտնում է գիտական աշխարհ, ձեռք բերում նորանոր կողմնակիցներ, հարստանում նոր ուսումնասիրություններով ու աշխատություններով: Նոր ուսումնասիրություններից նշենք Կ. Ռենֆրուի, Մ. Ռուհլենի աշխատությունները, նաև Լ. Լ. Կավալլի-Սֆորզայի, Պ. Մենոզայի, Ա. Պլազզայի համատեղ աշխատությունը և այլն: Այլ ուսումնասիրողներ (Ֆ. Դեբեց, Գ. Տրոֆիմով, Ն. Չեբոկսարով) Հայկական լեռնաշխարհը և Փոքր Ասիան համարում են օյկումենի՝ աշխարհի մարդկանցով բնակեցված տարածքի կենտրոնական մասը, ի նկատի առնելով այն, որ այս տարածքները  ունեն հարմար  աշխարհա-

1. Տարածված տեսակետներից մեկի համաձայն (Գ. Իլյին, Ի. Դյակոնով) հնդիրանցիների մոտ լայնորեն տարածված aria անվանումը ունեցել է «ազնվացեղ» իմաստը և օգտագործվել է բարձր դասի ու վերնախավի համար: (ԼրՑՏՐՌÿ ՊՐպՉվպչՏ ՎՌՐՈ, ՀՈվվÿÿ ՊՐպՉվՏրՑՖ, ԾՏրՍՉՈ, 1982, րՑՐ. 332 (բաժինը գրել են Գ. Իլյինը և Ի. Դյակոնովը):
2. Է. Դանիելյանը արիականն ու արիականությունը դիտարկում է իբրև հնագույն հոգևոր արժեք, որը որոշիչ դեր է ունեցել բնօրրանում՝ Հայկական լեռնաշխարհում մնացած հայ- արմեն ցեղերի հոգիընկալումների համար: Բնօրրանում շարունակվեց արիական Աստվածընկալումը, այն է. Լույսի (Բարու) պաշտամունքը չընդմիջարկվեց «երկակիությամբ»: -Լույսին զուգակից չդարձավ խավարը (չարը) (Է. Դանիելյան, Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու հոգևոր ակունքները և պատմական նշանակությունը, Երևան, 1997, էջ 13):
գրական դիրք, բարենպաստ բնակլիմայական պայմաններ ու վաղ բնակավայրեր (Ղ. ԺպոպՓ, թ. ՁՐՏՒՌՎՏՉ, ծ. ճպոՏՍրՈՐՏՉ. կՐՏոսպՎօ ջՈրպսպվՌÿ ժՉՐՏտօ, “կՐՏՌրւՏՋՊպվՌպ փպսՏՉպՍՈ Ռ ՊՐպՉվպպ ՐՈրրպսպվՌպ փպսՏՉպփպրՑՉՈ”, 1951, րՑՐ. 415):
    Լ. Լ. Կավալլի – Սֆորզան իր նոր աշխատության մեջ լեզվաբանական (Կ. Ռենֆրու, 1987), հնագիտական (Մ. Գիմբութաս, Old Europe 7000-3500 B.C., 1973) և այլ բնույթի ուսումնասիրությունների հիման վրա առաջ է քաշում այն տեսակետը, որ հնդեվրոպական լեզուները ծագել են Փոքր Ասիայում, ապա տարածվել դեպի Եվրոպա նեոլիթյան (նոր քարի դար) երկրագործ ցեղերի կողմից: Նշվում է, որ Փոքր Ասիայում մոտ 10.000 տարի առաջ խոսել են հնդեվրոպական լեզուներով: Հայոց լեզուն հեղինակը համարում է հնագույն հնդեվրոպական լեզու, որն այդ տարածքներում խոսակցական լեզու է եղել դեռևս 9000 տարի առաջ (L. L. Cavalli-Sforza, «Genes Peoples and Languigis», 2000, pp., 160-161,164):
       Ներկայացվող աշխատության մեջ, վկայակոչելով Առաջավոր Ասիայի հնագույն ժողովուրդների (շումերներ, աքադացիներ, խուրրիներ, խեթեր) գրավոր աղբյուրները, պահպանված առասպելներն ու զրույցները, փորձ է արվում հիմնավորելու այն տեսակետը, որ Հայկական լեռնաշխարհը արարչագործության ու քաղաքակրթության հնագույն կենտրոններից է: Աշխատության մեջ կրկին փորձ է արվում քննարկելու ու պաշտպանելու հնդեվրոպացիների նախահայրենիքը Առաջավոր Ասիայի արևելյան շրջաններում (Հայկական լեռնաշխարհ և շրջակա տարածքներ) գտնվելու և Հայկական լեռնաշխարհում հայերի տեղաբնիկ լինելու մասին վերոհիշյալ տեսակետները: Ուշադրություն է դարձվում նաև այն բոլոր հարցերին, որոնք կարող են օգնել հիմնավորելու այս տեսակետները: Քննարկվում են հնագիտական, ազգագրական, լեզվաբանական, մարդաբանական, դիցաբանական, էթնիկական տեղաշարժերի և այլ կարգի հարցեր՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով հայ էթնոսը, հայոց պատմությունն ու Հայկական լեռնաշխարհը:
       Աշխատության մեջ դարձյալ քննարկվում են Արարիչ ԱՐ Աստծո պաշտամունքի հետ կապված հարցեր (Ա. Տերյան, ԱՐ Աստծո պաշտամունքը Հայաստանում, Երևան, 1995): Մեծ ուշադրություն է դարձվում ԱՐ Աստծո արևի աստված լինելու և Հայաստանը՝ արևի ու լույսի պաշտամունքի հնագույն երկիր լինելու հարցերին: Կարևորվում է ԱՐ Աստծո դերն ու նշանակությունը հայկական/արիական ցեղերի հոգևոր ու նյութական մշակույթի ստեղծման մեջ: Ներկայացվում են նոր փաստեր, վկայություններ ու կարծիքներ ԱՐ Աստծո պաշտամունքի ծագման, տարածվածության ու նշանակության մասին ոչ միայն Հայաստանում, այլև նրա սահմաններից դուրս: Աշխատության մեջ ուշադրություն է դարձվում նաև ԱՐ Աստծո նկարագրի զարգացման հարցերին, երբ ժամանակի հետ ԱՐ Աստծո նկարագիրը հարստանում էր նոր հատկանիշներով, երբ նրա նկարագրի հատկանիշները (մեկը կամ մի քանիսը) հանդես են գալիս որպես այլ աստվածների հատկանիշներ և այլն: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հայոց հնագույն ԱՐ Աստծո անունը, պաշտամունքը, նաև գաղափարախոսությունը կարող են օգնել հասկանալու հայոց պատմության (ոչ միայն հայոց) հնագույն շրջանի շատ հարցեր, այդ թվում Հայկական լեռնաշխարհում և նրա սահմաններից դուրս ստեղծված հնագույն շատ ցեղերի ու պետությունների անուններ, ավելի ուշ հանդես եկած այլ աստվածների անուններ, նրանց պաշտամունքներն ու գաղափարախոսությունները, նաև շատ անձնական ու աշխարհագրական անունների ծագման ու բացատրության հարցեր և այլն: Ուշադրություն է դարձվում նաև Հայկական լեռնաշխարհում ստեղծված նյութական ու հոգևոր մշակութային արժեքների և հնագույն քաղաքակրթության այլ կենտրոններից (Միջագետք, Փոքր Ասիայի արևմտյան մաս) հայտնաբերված մշակութային արժեքների միջև եղած կապերին, նրանց ընդհանրություններին և նմանություններին:
      Աշխարհի հնագույն երկրներից Հնդկաստանն ու Իրանը այն երկրներն են, ուր վաղ ժամանակներից հստակորեն երևում են արիական ցեղերի հետքերը: Հնդարիները և իրանցիները  երբեք չեն մոռացել իրենց արմատները: Այդ մասին են վկայում արդեն հիշատակված նրանց հնագույն գրավոր աղբյուրները՝ հնդկական վեդաները և իրանական «Ավեստան»: Ճիշտ է, այդ գրավոր աղբյուրներում ուղղակիորեն հիշատակություններ չկան նախահայրենիքի մասին3, բայց վկայված աստվածների պաշտամունքը, գրի առնված ու պահպանված օրենքները, սովորույթները, դիցաբանական զրույցները, առասպելները, ինչպես նաև անձնական ու աշխարհագրական անունները, որ այնքան նման են հայոց մեջ պահպանված ավանդույթներին, սովորույթներին, անուններին, հայոց հնագույն աստվածների պաշտամունքներին, թույլ են տալիս մըտածելու, որ նրանց նախահայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն ու շրջակա տարածքներն են: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը, ներկայացվող աշխատության մեջ մեծ տեղ է տրվել Հայաստան – Հնդկաստան, Հայաստան – Իրան, նաև Հայաստան – Հունաստան հնագույն պատմամշակութային կապերին, դիցաբանական զրույցներին, ավանդույթներին, սովորույթներին և այլն:

3. Իրանական «Ավեստայի» «Վենդիդատ» բաժնում (1, 2) հիշատակություն կա արիների նախահայրենիքի՝ առասպելական Արյանա Վեջա (ավելի ուշ՝ Էրինվեջ) երկրի մասին: Այս մասին տե՛ս աշխատության Հայաստան-Իրան բաժինը: Նշենք նաև, որ «Ավեստայի» այս մասը ստեղծվել է ուշ՝ մ.թ.ա. 3-րդ դարում:

 

Անժելա Տերյան՝ պատմաբան,
Երևանի Պատմության Թանգարանի հնագույն և միջնադարյան պատմության բաժնի վարիչ

Այս գրառումը հրապարակվել է Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։