«Սասունցի Դավիթ» էպոսի դիցական խորհրդանիշերը… – Քուրմ Մանուկ (Հայ Արիական Միաբանություն)

Խաչ Պատերազմին –

«Հիշա՛, Մարութա բարձր Աստվածածին, Հիշա՛ զԽաչ Պատերազմին…» (էպոսի պատգամներից)

Սկիզբը՝ թիվ 9-10-ում

Էպոսում Աստված խորհուրդը սովորաբար արծարծվում է ընդհանրացված կարգով՝ առանց որոշակիացումների ու աստվածային որակներին (Արդարություն, Իմաստություն, Սեր…) անուններ տալու, ինչպես ընդունված է եղել հայ ավանդական դիցաբանությունում: Սակայն կան բացառություններ:

Էպոսում բազմիցս արծարծվում է «Խաչ Պատերազմին» խորհրդանիշը: Հիշենք այդ դրվագներն ու փորձենք հասկանալ՝ դրանցում արծարծվող «Խաչ Պատերազմին»-ի ներքո ինչ է թաքնված:

«Խաչ Պատերազմի»-ն էպոսում արծարծվում է դիցհերոսների բազմիցս կրկնվող երդումներում ու հիշեցումենրում՝ «3ա, Մարութա բարձրիկ Աստվածածին,/ Խա՛չ պատերազմին, վեր իմ աջ թեւին», «Հիշեմ քեզ. հեր կենդանին,/ Խաչ Պատերազմին վեր իմ աջ թեւին», Հիշա՛ Մարութա բարձր Աստվածածին,/ Հիշա՛, զԽաչ Պատերազմին,/ Ինչ վեր քո աջ թեւին,/ Ու թա՛փ տուր քեզ»:

Խորհրդանշական է, որ այդ բոլոր տեղերում «Խաչ Պատերազմին» մեծատառ է գրվում, ինչն ասում է այն մասին, որ էպոսասացը խորհրդանիշի կարեւորությունը ընդգծելու համար գրառողին թելադրել է հենց այդպես գրել: Ինչպես տեսնում ենք՝ «Խաչ Պատերազմին» միշտ «Տեր Կենդանին»՝ Արարիչ եւ «Աստվածածին» խորհուրդների հետ է հիշատակվում: Սա ասում է այն մասին, որ նրանք, ըստ էպոսի, տիեզերական խորհուրդների նույն ընտանիքին են պատկանում ու միմյանց հարազատ են: Քանի որ արդեն գիտենք, որ «Տեր Կենդանին» Արարիչն է, իսկ Աստվածածինը՝ Աստվածամայր Անահիտը, հետեւաբար այդ խորհուրդներից հետո նշվող «Խաչ Պատերազմին» նրանց որդին՝ արարչական ընտանիքի երրորդ անդամն է: Եվ հետո էլ՝ քանի որ էպոսում որտեղ որ «Խաչ Պատերազմին» արծարծվում է՝ միշտ արարող ուժի, զորության, էներգիայի ու հաղթության իմաստներ է արտահայտում, ապա ինքնին հասկանալի է դառնում, որ նա հեթանոս հայի Հուր Աստված Վահագն է՝ ծպտված «Խաչ Պատերազմի»-ով (խորհուրդը միջնադարյան ակի ու կրակի միջով է անցել): Թեեւ, ասենք նաեւ, որ «Խաչ Պատերազմին» նույնպես, ըստ էության, արտահայտում է Վահագն խորհուրդը. չէ՞ որ արտահայտության եւ՛ «Խաչ»-ը եւ՛ «Պատերազմի»-ն էպոսում օգտագործվում են ոչ թե քրիստոնեական, այլ հայ դիցական ավանդութային իմաստներով (առաջինը՝ հավերժության խորհրդանիշ խաչի, իսկ երկրորդը՝ աստվածային մեծամարտի՝ երկնքում Վահագնի վիշապաքաղության, իսկ երկրում՝ Վահագնի դիցազուն եղբայրների դիվաքաղության իմաստով):

«Խաչ Պատերազմին»-ի այդ՝ վահագնական իմաստը ավելի որոշակի է դառնում, երբ խորամուխ ենք լինում էպոսի նաեւ այն՝ մյուս դրվագների մեջ, որոնցում խորհրդանիշը արծարծվում է:

- Արդեն գիտենք Սանասարի երազի, երազում՝ Աստվածամոր հայտնության մասին: Առաջին Բանը, որի մասին Աստվածամայրը Սանասարին հայտնում է՝ լինում է Խաչ Պատերազմին. ասում է՝ «Հե՛յ, Սանասար, էլի վե՛ր:/ Խաչ Պատերազմին կո էստեղ է./ Էլի՛, յոթ ծունր, աղոթք առջեւ արա./ Արժան ըլնիս, քեզ կը հասնի,/ Դնես վեր քո աջ թեւին, որ դարբ չառնի»: Ասել է, թե՝ Աստվածամայրն (ո՛չ որեւէ մարդ) է Սանասարին ասում Խաչ Պատերազմիի մասին: Խաչ Պատերազմիից հետո Աստվածամայրը Սանասարին ասում է նաեւ մյուս՝ դիցազնացման պայման բաների (Քուռկիկ Ջալալու, Թուր Կեծակիի, զենք-զրահի, աղբյուրի ջրի) մասին, բայց քանի որ առաջինը հենց Խաչ Պատերազմիի մասին է ասում, ապա դրանից հետեւում է, որ նա է ամենագլխավորը: Հետո էլ՝ Սանասարը յոթ անգամ ծունկի իջնելով պետք է աղոթք աներ Խաչ Պատերազմիին (Աստվածամայրը Սանասարից առ Խաչ Պատերազմին բոլորանվեր հավատք է պահանջում), ինչպես նաեւ՝ պետք է արժանի լիներ Խաչ Պատերազմիի՝ իրեն հասնելուն (այսինքն՝ գործնականորեն, իր կյանքով պետք է ապացուցեր իր նվիրվածությունը «Խաչ Պատերազմին»-ի, ինչպես նաեւ մյուս Բաների նկատմամբ):

Այդ ամենից հետո նոր Սանասարը կդիցազնանար, կզորանար ու էլ «դարբ» չէր առնի:

Դավթի ճյուղում Դավիթը հորեղբորից՝ Ձենով Հովանից իր հոր՝ Մհերի Խաչ Պատերազմին է պահանջում: Նա պատասխանում է. «Ես չե՛մ կարնա տա./ Թե արժա՛ն ես՝ կը գա քո թեւին./ Թե արժան չես՝ չի գա քո թեւին»: Այնուհետեւ «աստծու հրամանով» Խաչ Պատերազմին իջնում է Դավթի «աջ թեւին», որից նա թե՛ ի բնե էր հրեղեն, թե՛ իրականում էլ է այդպիսին դառնում:

Այսինքն՝ էպոսի այս դրվագում էլ է շեշտվում Խաչ Պատերազմիի՝ աստվածային խորհուրդ պարունակելու մասին: Շեշտվում է նաեւ այն, որ նրա՝ հերոսին տալը աստվածային գործերի մեջ է մտնում եւ ո՛չ մարդու (անգամ՝ Դավթի հարազատ հորեղբոր), որ նրան հասնելու համար հավատքային փորձաքննություն պետք էր անցնել, որից հետո նոր Խաչ Պատերազմին, որպես աստվածային խորհուրդ, զորացնում, դիցազնացնում է իր նվիրյալին:

Էպոսում Խաչ Պատերազմին իր պատժողական գործառույթի մեջ էլ է պատկերվում: Նույն ճյուղում հայր եւ որդի՝ Դավիթ-Մհեր կռվից հետո Դավիթը քննելով – վերհանելով կռվի բուն պատճառը՝ ասում է. «Էն չէր Մհերի զարկեր կը գար վեր իմ գլխուն,/ Էն Խաչ Պատերազմին էր, ինձի կը զարկեր»: Բանն այն է, որ մինչ կռիվը Դավիթը Չմշկիկ Սուլթանի հետ կռվի պայմանավորվածություն էր ձեռք բերել, դա՝ «Խաչ Պատերազմին» երդումով հաստատելն էր, իր այդ պայմանավորվածությունն էլ, երդումն էլ հետո մոռացել էր, որի համար էլ Խաչ Պատերազմին նրան «զարկել» էր: Այլ կերպ ասած՝ էպոսի Խաչ Պատերազմին (նույն ինքը՝ երկնային Հուր Զորությունը), երբ իր նվիրյալ դիցազունների (իր երկրային հարազատների) վարք ու բարքում հավատքային շեղումներ է տեսնում, դրան հետեւում է պատիժը: (Ի դեպ, էպոսում Մեծ Մհերի եւ նրա կնոջ՝ Արմաղանի մահն էլ է բացատրվում երկնային ուժերի՝ իրենց մեջ դրած վարք ու բարքի օրենքներին հետամուտ չլինելու հանգամանքով. Մհերը եւս իր «սերմից» իր համար «ցեց» էր ստեղծել (նա գինովցած պառկել էր Իսմիլ Խաթունի հետ, որից ծնվել էր Փոքր Մելիքը)՝ այդպես խախտելով Խաչ Պատերազմիի նկատմամբ իր հավատքը:

Բացի այդ՝ նա խախտել էր հայ ընտանիքի հովանավոր Աստվածամոր սահմանած՝ հայ ընտանիքի օրենսդրությունը, իսկ Արմաղանը դրժել էր Աստվածամորը տված իր երդումը. «էրթմնակոտոր» էր եղել (թույլ էր տվել, որ գնացած – «Մըսրա օջախ» կանգուն պահող իր ամուսինը իր «գողինքը» մտնի):

Այսպիսով՝ բոլոր դեպքերում մենք տեսնում ենք, որ Խաչ Պատերազմին էպոսում խորհրդանշում է ավանդական հայ դիցաբանության տիեզերական Հուր Զորությունը՝ տիեզերական աստվածային ուժերի մեջ ամենազորեղ՝ արարող ուժը, ուժ, որը պայմանավորում է հայ դիցհերոսների հավատքի ու կյանքի զորությունը, հաղթելիությունն ու մշտական լինելականությունը, երբ նրանք հավատարիմ են իրենց տրված այդ աստվածային ուժին, եւ «զարկվելը», երբ անհավատարիմ են:

Քուրմ Մանուկ (Հայ Արիական Միաբանություն)

Շարունակելի

«Լուսանցք» թիվ 11 (274), 2013թ.

Կարդացեք «Լուսանցք»-ի PDF տարբերակները www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում

Այս գրառումը հրապարակվել է Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։