Թիվ 3 – ապրիլ 2002

ՀԱՅ-ԱՐԻՆԵՐ

Թիվ 3 – ապրիլ 2002

Հայը, որ հազարամյակներ շարունակ ապավեն է եղել այլազգերին և ինքն էլ ազատ ու հզոր է եղել, հեզաբար ապավինեց օտարին ու կոտորվեց անգթաբար: Արդյունքը՝ միլիոնավոր զոհեր և Հայրենիքի կորուստ…
Եթե այսօր էլ Հայը շարունակի ապավինել այլոց, կրկին կենթարկվի ցեղասպանության (սև կամ սպիտակ, միևնույնն է) ու կկորցնի Հայրենիքի վերջին բեկորը…
Վրե°ժ և Հայրենատիրությու°ն, ահա° ներկայիս Հայի պայքարի և հաղթության ուղին:
Հայերի ցեղասպանության ծրագրման համար պատասխանատու են հրեաները, կազմակերպման ու իրականացման համար՝ թուրքերը, մասնակցության համար՝ քրդերը: Հայոց Մեծ Եղեռնը որպես քաղաքա կան շահ օգտագործել են Իսրայելը, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ը և Ռուսաստանը, ուստի այս «քաղաքակիրթ» պետությունները դեռ պատասխան են տալու Հայ Ազգին…
Թուրքիան և թուրքերը որպես մարդկության չարորակ ուռուցք ,պիտի իսպառ վերանան, մյուսները՝ արյամբ պատժվեն…


Լսե°, Հայ հողը տե°ս քեզ կը կանչէ .
Ընդերքներուն խուլ որոտով,
ակոսներեն միշտ դուրս հորդող իր մայրական տաք կարոտով. Ան որ հիմա զայն կը կոխե՝ հափշտակիչ լոկ անցորդ է:
Լսե°, աղբյուրն ահա քեզ կը կանչէ
Իր կարկաչով և իր տաղով,
Ամեն առտու ջուրի գացող
Հայ հարսերու հիշատակով.
Ան որ հիմա ջուր կը խմե՝
Արյան ծարավ նենգ անցորդ է…
Մուշեղ Իշխան


ԱԶԳԱՅԻՆ ՎՐԵԺԸ ԵՎ ՑԵՂԱՍՊԱՆՆԵՐԻ ՊԱՏԻԺԸ.

Մարդկային վրեժը, խորքում լինելով զգայական, նաև գիտակցված վրեժն է:
Արդարադատության հիմքը կազմող պատիժը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ այդ գիտակցված վրեժի «նուրբ» դրսևորում:
«Քաղաքակիրթ» երկրներից ամեն օր ու վարկյան քարոզներ են հնչում վրեժի անթույլատրելիության, նրա անասնային բնազդ լինելու և այլնի մասին: Եվ մեզ փոքր ազգերին, Հայրենիք կորցրած հավաքականություններին հորդորներ են կարդում մոռանա¯լ անպատվությունը, վրեժխնդիր չլինել, բավարարվել ունեցած-չունեցածով, իսկ լավագույն դեպքում հորդորվում է դիմել պայքարի ոչ բիրտ միջոցների:
Մինչդեռ պատմությունը մեզ սովորեցնում է առանց արյան հեղման հայրենիքներ չեն կերտվում:
Ափսոս, որ այս ճշմարտությունը Հայ ժողովրդի մեծագույն մասը չի գիտակցում տարված արևմտյան «խաղաղասիրական» քարոզչության թմրեցուցիչի առթած գինովությամբ: Ինչպես նշում է 20-րդ դարի Հայ մեծագույն վրիժառուն՝ Շահան Նաթալին իր «Թուրքերը և մենք» աշխատության մեջ, թուրքերը մեզանից ավելի շուտ հասկացան այս իրողությունը և ուրիշների հազարամյա բնօրրանները նվաճելով ու ցեղասպանելով Թուրքիա կերտեցին:
Ազգերի պատմությունը, պատերազմները, ի վերջո նաև վրեժների շղթայի արդյունք են:
Որ հանցագործին պետք է պատժել, համաձայն են բոլորը, նույնիսկ ամենամոլի խաղաղապաշտները:
Բայց հարցը հետևյալն է՝ ինչպե°ս պատժել:
Ահա այստեղ է, որ սկսվում են հակասությունները:
Մեր կարծիքով պատասխանը միանշանակ է. ցեղասպանին հարկավոր է պատժել բոլոր միջոցներով, ամեն ձևերով, անխնայորեն, առանց դույզն իսկ կարեկցանքի:
Սա հենց ինքը վրեժն է:
Վրեժը ինքնին ահարկու պիտի լինի, որպեսզի լինի ազդեցիկ և հասնի նպատակին՝ թշնամու պարտությանը և ժողովրդին ցեղելուն, վերջին հաշվով Հայրենակերտման:
Վրեժը պետք է լինի նաև համընդհանուր, որպեսզի լինի արդյունավետ:
Պատմությունից գիտենք, որ արքաները սրի էին քաշում ոչ միայն դավաճաններին, այլև նրանց տոհմն ամբողջությամբ:
Եթե զգաստորեն մտածենք՝ մեծ իմաստություն կա նման վարվելակերպի մեջ:
Հայրենատիրության գաղափարը մեր մեջ անթաղ մնալու համար, այսօր, մեր ազգային գաղափարախոսության մեջ պետք է վերջնականորեն ամրապնդվի սերունդների սրբազան վրեժի ոգով դաստիարակելու հրամայականը:
Չմոռանանք, որ Դանիել Վարուժանը մեզ կտակում էր՝ Վրեժ.
«Եղեգնյա գրչով վրե°ժ երգեցի,
Ընդ եղեգան փող բոց ելաներ»:
(շարունակությունը 8-րդ էջում)
(սկիզբը առաջին էջում)
Այո°, բոց և արյուն պետք է դուրս գան վրեժից:
Համաձայն չենք բանաստեղծուհու հետ, որ մենք վրեժ ենք լուծել ապրելով: Վրեժը թշնամուդ անխնայորեն պատժելով, նրան իր ցեղասպանության համար կյանքից զրկելով է լուծվում:
Ի՞նչ անեին մեր հայդուկները Սերոբ Աղբյուրի սպանության և գլխատման դիմաց: Ապրելո՞վ վրեժ լուծեին: Ֆիդայական անգիր քրեական օրենսդրությունը գտավ պատիժը: Անդրանիկը գլխատեց ոճրագործ Բշարե Խալիլին:
Սա է վրեժը:
Ցավոք, հայոց պատմության մեջ այնքա¯ն քիչ ազգային սրբազան վրեժի դրսևորումները մեզանում մոռացության են մատնված: Առավել մեծ ամոթ է, երբ վրիժառու արարքները չեն արձանագրվում՝ «ամաչելով», թե «մեր մասին ի՞նչ կասեն քաղաքակիրթ ազգերը»:
Թքա°ծ ամեն «քաղաքակիրթի» վրա, երբ դրանից տուժելու է իմ ազգը, նրա նոր սերնդի մեջ էլ ավելի է խորացնելու նահատակի, այլ ոչ հայրենատերի, վրիժառուի գիտակցությունը:
Ստորև ներկայացնում ենք 20-րդ դարի հայկական վրիժառությունից մի քանի դրվագներ, որոնք, ի մեծ ամոթ մեր պատմագիտության, կա°մ չեն արժանացել պատշաճ ուշադրության, կա°մ էլ բնավ չեն արձանագրվել:
Գրիգոր Ալթունյան (մականունը՝ Ավշար),
20-ական թվականներին անձնապես հետապնդել է թուրք դահիճների և Հալեպից պարբերաբար թափանցելով գրավյալ հայկական տարածքներ՝ սատկցրել դրանցից շատերին: Նրա հուշերը հրատարակվել են Բեյրութում՝ «Անթեղված գաղտնիքներ» խորագրով: Գրքի բազմաթիվ օրինակներ հերոսի մահից հետո, չգիտես ու°մ «անփության» պատճառով, հայտնվեցին աղբանոցում…
Հայկական նեմեսիսը՝ Շահան Նաթալի և նրա անմիջական գործակիցը՝ Գրիգոր Մերճանօֆ.
Այս երկուքի տաղանդին շնորհիվ հետապնդվեցին, հայտնաբերվեցին և ահաբեկվեցին տասնյակ թուրք և մուսավաթական դահիճներ՝ Արամ Երկանյանի, Միսաք Թորլոքյանի, Արշավիր Շիրակյանի, Սողոմոն Թեհլիրյանի, Պետրոս Ծաղիկյանի և ուրիշ վրիժառուների բազուկներով:
Այսօր ո՞վ է հիշում նրանց մասին: Նաթալիի հուղարկավորությանը ներկա են եղել ավելի նվազ թվով հայ մարդիկ, քան նրա անմիջական ղեկավարությամբ գրողի ծոցն են ուղարկվել թուրք-իթթիհատական և ադրբեջանցի-մուսավաթական հայակեր պարագլուխներ: Նրա մասին միակ շատ-քիչ ուսումնասիրությունը կատարվել է նվաստիս կողմից՝ որպես նախաբան նրա հետմահու վերահրատարակված «Թուրքերը և մենք» հատորին (Երևան, 1992թ.): Բայց ահա նրա անունը չի հիշատակվում անգամ «Սողոմոն Թեհլիրյանի դատավարությունը» գրքի մեջ: Բնագրից այն վերցրվել է թուրքերի հետ բարեկամության ջերմ կողմնակից՝ Սիմոն Վրացյանի հրահանգով…
Վրիժառության հիանալի օրինակներ են տվել Հայկական լեգեոնի մարտիկները Կիլիկիայի ազատագրությունից հետո, 1918 թ.-ին: Նրանց վրիժառությունը ոչ միայն անհայտ է մնում հայ պատմագիտության համար, այլև այդ մասին ակնարկվում է բացասական արտահայտություններով («նրանք չափն անցնում էին» և նման բառեր):
Նրանց վրիժառության պայծառ օրինակների մասին է վկայում Ադանայում ապրող ալեվի արաբ համայնքի ղեկավարներից, դեպքերի ականատես և անմիջական մասնակից Ահմետ Ղալեբ Ամին ալ Տավիլը՝ իր «Ալեվիների պատմությունը» գրքի (Բեյրութ, 1983թ.) վերջին բաժնում, որը Կիլիկիայի 1918-1921թթ. անցքերի ականատեսի վկայությունն է, և որը, ցավոք, մինչև օրս, որպես սկզբնաղբյուր անհայտ է մնում հայ հասարակությանը ընդհանրապես և հայ պատմագիտությանը մասնավորապես: Ալեվի արաբ պատմագիրը, որի աշխատությունը լի է հակաթուրքական ոգով (սուննի թուրքերը դարերի ընթացքում ահավոր ցեղասպանության են ենթարկել ալեվիներին), գրում է, որ հայ լեգեոնականները, անասելի վրիժառությամբ լցված, թուրքերին գցում էին հորերը, անխնայորեն կոտորում մեծին ու փոքրին, հրկիզում նրանց բնակարանները: Թե որքան սարսափելի է եղել այդ վրիժառությունը՝ կարելի է դատել հետևյալից, արաբ հեղինակը դժգոհում է, որ այս բոլոր գործողությունների ժամանակ հայերը երբեմն շփոթում էին ալեվիներին և թուրքերին, երբեմն էլ նրանց միջև խտրություն չդնելով՝ բոլորի հետ նույն ձևով էին վարվում:
Համանման փաստեր արձանագրում է Հակոբ Չոլաքյանը իր «Քեսաբ» աշխատության Ա հատորում (Հալեպ 1995թ.), թեև՝ ավելի «նուրբ» արտահայտություններով: Մեծ Եղեռնից ազատված և բնօրրան վերադարձած քեսապցիները հարձակվում են շրջակայքի թուրք և թուրքմեն գյուղերի վրա, որոնք 1909 և 1915 թվերին հարձակվել էին Քեսապի և շրջակայքի հայկական բնակավայրերի վրա և «թուրքն է անցել այստեղից» արտահայտությունը վկայող հետքեր թողել: Դեպքերի ականատես և մասնակից Մովսես Շահբազյանն իր «Հայ կամավորական շարժումը առաջին աշխարհամարտին (1917-1920») (Քեսապ,1965թ.) գրքում, փոխանակ ճշմարտությունը գրելու, «ամաչում է» և հարկ է համարում պարզաբանել. «…թուրքերը իրենց ձեռքը անցած հայերը սպանած էին, բայց մենք չարտօնեցինք այդ բանը մեր ժողովրդին»:
Ինչու՞: Հանուն ո՞ր վսեմ գաղափարի: Միթե՞ մեր պատմության մեջ միշտ պիտի կրկնվեն Մուշեղ Մամիկոնյանի և Շապուհի կանանոցի ռոմանտիկ պատմությունները:
Հայկական վրիժառության ալիքը շուրջ կես դար «հանդարտությունից» հետո հանկարծ վերահայտնվեց ԱՄՆ-ի Սանտա Բարբարա քաղաքում: Իր ընտանիքի անարգ սպանությանը ականատես դարձած մի հայ ծերունի՝ Գուրգեն Յանիկյան, 1973թ. հունվարի 27-ին սպանեց Լոս Անջելոսում թուրք հյուպատոսին և նրա փոխանորդին: Իր այս վրիժառությամբ Յանիկյանը հայտարարեց սկիզբը նոր տեսակի պատերազմի «հայ անհատին պատերազմը թուրքին դեմ» և դարձավ սփյուռքահայ ժամանակակից ազգային-ազատագրական պայքարի հոգևոր հայրը: 1975թ.-ից հիմնվեցին և սկսեցին գործել «Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակ» (ԱՍԱԼԱ), «Հայկական ցեղասպանության արդարության մարտիկներ» («հետագայում՝ Հայ հեղափոխական բանակ») և այլ կազմակերպություններ, որոնց մարտիկների վրիժառական գործողությունների թիրախը դարձան թուրք պետության ներկայացուցիչները և թրքական հաստատությունները: Այդ հերոսների գործողությունների հիմնական խթաններից մեկը ազգային վրիժառության զգացումն ու գիտակցումն էր: Այլապես Մկրտիչ Մատարյանը չէր «գողանա» իր քրոջ աղքատիկ ոսկեղենը ճանապարհի տոմս գնելու և անձնասպանական գործողությամբ մահապարտվելու համար՝ 1982թ. հուլիսին, Իսթամբուլի ծածկած շուկայում: Նույնը կարելի է ասել Անկարայի Էսեմբողա օդակայանում 1982թ. օգոստոսին անձնասպանական գործողությամբ անմահացած Զոհրապ Սարգիսյանի և Լևոն Էկմեքչյանի, 1983թ. հուլիսին Լիսաբոնի թուրքական հյուպատոսարանի հարձակման ժամանակ զոհված հինգ տղաների, Փարիզի թուրքական հյուպատոսարանը 1981թ. սեպտեմբերին գրաված ԱՍԱԼԱ-ի չորս հերոսների և մյուս բազում բազում հայտնի ու ան հայտ մարտիկների մասին:
Եվ, ի վերջո, ազգային սրբազան վրիժառության լավագույն օրինակ հանդիսացավ Խոջալուի ազատագրական գործողությունը 1992թ. փետրվարին: Սումգաիթի, Կիրովաբադի, Բաքվի և այլ վայրերի հայերի արյան բաղնիքներից հարբած թշնամին կոտորվեց անխնայորեն, անողոքաբար:
Արդյո՞ք պատահական է, որ հայկական հաղթարշավը սկսվեց Խոջալուով: Երբե°ք: Նախ՝ հայ զինվորը, հայ մարդը իր մեջ հաղթահարեց մորթոտված ոչխարի բարդույթը, իսկ թշնամին հասկացավ, որ հայը կարող է իր նման և իրենից էլ ավելի գիտակցել հայրենակերտման գաղտնիքը:
Ցավոք, այսօր ընդհամենը մի քանի տարիներ ետք, մենք մոռացել ենք անգամ Խոջալուն: Հանուն ինչի՞, արևմտյան ժողովրդավարոթյա՞ն, դոլարների՞: Մինչդեռ, մեր կարծիքով, Սարդարապատի ու Վարդանանցի նման, հայ սերունդները իրենք իրենց պետք է ճանաչեն նաև° Խոջալուով:
Վերոշարադրյալ բոլոր օրինակներն ապացուցում են, որ ցեղասպանների պատիժը ազգային վրեժխնդրությունն է:
Հրեաներն իրենց վրեժխնդրությունների պատմությունը շարադրել և սերունդներին այն ուսուցանում են որպես սուրբ, աստվածային գիրք:
Իսկ ե՞րբ պիտի ունենանք մե°ր վրեժի կտակարանը, հայկական վրեժի սրբազնագույն պատմագիրքը:
Թե՞ նորից «ամաչելու» ենք օտարներից և … մենք մեզանից:

Գևորգ Յազըճյան
Պատմական գիտությունների թեկնածու



Թերթը պարբերաբար կներկայացնի Հայաստանում պետական գրանցում ստացած միակ Հայ Արիական կազմակերպության՝ Հայ Արիական Ցեղապաշտական Դաշինքի ծրագրային հիմնադրույթները.
——————————————————

սկիզբը թիվ 2-ում.
ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌ.
Տնտեսական անկախությունն է, որ նպաստում և թույլ է տալիս առաջնորդվել անկախ, ազգային քաղաքականությամբ: Հայաստանի տնտեսությունն այսօր խարխլված է և կարիք ունի արտաքին օժանդակության ու դրամական ներդրումների, որն էլ կաշկանդում և տնտեսական շարունակական անկման դեպքում ավելի կկաշկանդի Հայաստանի իշխանություններին, ունենալու անկախ քաղաքական գիծ՝ վարելու հստակ և վստահ արտաքին ու ներքին քաղաքականություն: Սա բնորոշ է բոլոր տնտեսապես թույլ զարգացած երկրներին, որոնց իշխանություններն իրենց ազգի ու պետության կարիքները հոգալու համար պարտադրված քաղաքական կախում ունեն հզոր պետություններից և պարբերաբար դառնում են խաղալիք, նրանց քաղաքական, դիվանագիտական խաղերում, կրելով բազմաբնույթ կորուստներ, հաճախ՝ անդառնալի:
Այս հանգամանքը առավելագույնս պարտադրում է ամենակարճ ժամկետներում կարգավորել ու կայունացնել Հայաստանի տնտեսության անխափան (ռիթմիկ) գործունեությունը՝ ստեղծելով տնտեսական որոշակի հաստատուն հիմք, որի վրա աստիճանաբար հնարավոր կլինի կառուցել ժամանակակից գիտությունների վրա հենված տնտեսական հզոր համակարգ:
Այդպիսի տնտեսական համակարգի ստեղծումը չի ակնկալվում իրագործել հզոր բռնատիրության հաստատմամբ ու բռնությունների և անհեռանկարային տնտեսական ծրագրավորումների պարտադրմամբ:
Հայաստանում Հայ Ազգի տնտեսական շահագործումը հանցագործություն է:
Հայոց Պետության ամբողջ հարստությունը անվիճելիորեն պետք է ծառայի Հայ Ազգի և Հայաստանի շահերին:
Արդյունաբերական ձեռնարկությունների տեղաբաշխումը, կառուցումն ու շահագործումը պետք է գիտականորեն հիմնավորվեն ու անհերքելիորեն պետք է երաշխավորվի նրանց լիարժեք անվտանգությունը: Գիտականորեն չհիմնա վորված, կենսաբանական աղետ հանդիսացող քիմիական արդյունաբերության և այլ վտանգավոր ձեռնարկությունների շահագործումը, ինչպես նաև Ազգի առողջությանը սպառնացող տնտեսական ձեռնարկումները համարվում են Հայաստանի իշխանությունների կողմից տարվող ազգահալած քաղաքականության դրսևորում:
Հայ Ազգի կենսամակարդակի իրական բարձրացումը և Հայաստանի հետագա հզորացումը հնարավոր է այն դեպքում, երբ ազգային պետությունը հնարավորություն կունենա վարելու ինքնուրույն տնտեսական քաղաքականություն, որը թույլ կտա ստեղծելու ազատ շուկայական տնտեսվարություն և այդ տնտեսվարության իրական նպաստավոր ու շահավետ պայմաններ: Սակայն, ռազմավարական նշանակության արտադրա-տնտեսական միավորները պետք է հանդիսանան Հայոց պետության սեփականությունը, որը թույլ կտա մշտապես, առավել արդյունավետ կարգավորել առաջացած սոցիալտնտեսական բազմաբնույթ խնդիրները:
Ազատ շուկայական տնտեսվարության պայմաններում սեփականատիրական հարաբերությունների կազմակերպման հիմնական սկզբունքը՝ Հայաստանում սեփականության հարաբերությունների բազմաձևությունն է: Արտադրության միջոցների նկատմամբ սեփականության հիմնական ձևերը պետք է ներառեն պետական, համայնքային, գործակցային և անհատական (մասնավոր) սեփականատիրական հարաբերություններ:
Հայաստանի կառավարությունը պետք է իրականացնի գների ինքնուրույն քաղաքականություն, նպատակաուղղված՝ Հանրապետության տնտեսության զարգացման աճերի արագացմանը և Հայ Ազգի կենսական շահերի պաշտպանությանը: Ներքին շուկայում կգործի գնագոյացման ճկուն գործելակերպ և գների մի մասը դրանց կայունացման նպատակով կհաստատեն պետական մարմինները, իսկ գերակշռող մասը կձևավորվի արտադրողի և գնողի պայմանավորվածության (պայմանագրային գների) հիման վրա: Հայոց կառավարությունը նաև պետք է ապահովի Ազգի սոցիալական (ընկերային) պաշտպանությունը և կարգավորի առաջին անհրաժեշտության սննդի տեսակների շուկայական գները՝ պետականորեն տրվող նպաստներին ու նվազագույն աշխատավարձաչափին համարժեք: Կառավարությունը պետք է վարի ինքնուրույն հարկային քաղաքականություն՝ նպաստելով արդյունաբերության և ազատ շուկայական տնտեսվարության համաչափ զարգացմանը: Հանրապետության դրամամիջոցների (ֆինանսների) նախարարությունը բանկային համակարգի հետ համատեղ պետք է որոշի ամենատարբեր բնույթի բանկերի գործունեության իրավունքի ու նորմատիվների հարցը: Ազգային պետությունը պետք է հանդիսանա բանկերում Ազգի կատարած դրամական ներդրումների երաշխավորն ու հովանավորը և լինի վճարունակ, որը թույլ կտա նաև երկարաժամկետ տրվող վարկերի միջոցով հոգալ Ազգի կարիքները: Ազգային եկամտի աճին համապատասխան պետք է ստեղծել Ապագա Սերունդների Հիմնադրամ, որտեղ ներդրումներ կանեն նաև սփյուռքի Հայերը:
Հայաստանի արդյունաբերության հետագա զարգացման մեջ առաջնային պետք է դիտվեն այն ոլորտները, որտեղ արտադրության աճը կապված է երկրի բնական հարստությունների, մարդկային աշխատուժի և տեխնիկական ու մասնագիտական հնարավորությունների հետ, որը թույլ կտա կայուն պահել տնտեսությունը և կատարելագործել ազգային, ավանդական արտադրատեսակները: Առաջնային պետք է դիտվեն նաև ժամանակակից գիտությունների ու Հայ Ազգի մտավոր, գիտական կարողությունների անհապաղ օգտագործումը արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և այլ բնագավառների զարգացման մեջ:
Հայաստանի գյուղատնտեսության վարման հիմնական ձևերը պետք է լինեն պետական, համայնքային, գործակցային և անհատական տնտեսությունները, որոնց հողօգտագործման կարգը կորոշվի համապատասխան օրենքներով:
Ազգային պետությունը պետք է առավել նպաստի անհատական հողօգտագործման ընդլայնմանը՝ տրամադրելով անհրաժեշտ տեխնիկա և երկարաժամկետ վարկեր:
Գյուղատնտեսության զարգացման ներքին գործելակերպի ճկունությունը կապահովվի կազմակերպչական բազմազանությամբ, հաշվի առնելով տեղերում ամենատարբեր առանձնահատկությունները:
Հողն անժամկետ, անհատույց ու ժառանգականության իրավունքով պետք է տրվի գյուղացուն և պետության այն քաղաքացիներին (նաև այն Հայերին, ովքեր ստանձնել են պարտավորություններ Հայ Ազգի և Հայաստանի նկատմամբ ու բնակվում են այլ երկրներում), ովքեր կցանկանան զբաղվել հողագործությամբ:
Բացի ավանդական գյուղատնտեսական արտադրատեսակների մշակումից (հատկապես՝ այգեգործական), որը կնպաստի Հայկական և Արիական խոհանոցների վերականգնմանն ու խիստ հետևողական, առողջարար սննդակարգի վերակիրառմանը, Հայաստանի կառավարությունը պետք է քաջալերի նաև այն գյուղատնտեսական արտադրատեսակների մշակումը, որը թույլ կտա ապահովել Հանրապետության բնակչության գոյատևման նվազագույն նորման:
Անհրաժեշտ ուշադրություն պետք է դարձնել նաև անասնապահության (ինչպես և թռչնաբուծության, ձկնաբուծության և այլն) ոլորտին, ինչպես կաթնատու, այնպես էլ մսատու տեսակների բազմացմանն ու պահպանմանը (նախընտրելի է տոհմային տնտեսությունների զարգացումը):
Ազգային պետությունն իրավունք ունի կազմակերպություններից և անհատներից հողը հետ վերցնել (փոխհատուցելու պայմանով) այն դեպքում, երբ այն անհրաժեշտ է ազգային տնտեսության զարգացման նպատակների (պետական շահի) համար, ու նաև այն դեպքում, երբ այդ հողը չի օգտագործվում:
Պետական օրենքներով պետք է առանձնացվեն որոշակի հողատարածքներ (կալվածքներ) Թագավորական հարստության տնտեսությունը և կենցաղը կազմակերպելու, ինչպես նաև՝ բոլոր տեսակի կարիքները հոգալու համար: Հայոց պետությունը պետք է նպաստի Թագավորական հարստության տնտեսության համաչափ զարգացմանը և պետք է հանդիսանա Թագավորության համապարփակ շահերի պաշտպանը:
(շարունակելի)


ԱԶԳԱՅՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ԳԱՂԱՓԱՐԱՄԵԿՆՈՒԹՅՈՒՆ
(ՀԱՅ ԱՐԻԱԿԱՆ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱԿԵՏ).

(սկիզբը թիվ 2 ում)
գ/ Ազգայնականություն և ժողովրդավարություն.
ՀԱՄ ն իր քաղաքական հայացքներով վաղուց հանգրվանել է Հայ «Ազգայնական դաշտում», որտեղ սակայն, ազգայնական ուժերին լուրջ և հիմնարար պարզաբանումներ են սպասվում «սեփական դաշտի» մեջ՝ տեսակետների հստակեցման, համաձայնեցման և համակարգման առումով:
…Ի՞նչն է խանգարում ազգայնական (ցեղակրոն, արիական, հայադավան և այլն) ուժերին վերջնականապես ավարտել այդքան անհրաժեշտ և անխուսափելի համախմբումը:
Նախ՝ նման հարց հաստատակամորեն, հրապարակավ ու հետևողականորեն չի հաջողվում դեռևս բարձրացնել, և բոլոր բանակցությունները «կամավոր» դրսևորումների արդյունք են, որոնց պարբերականությունը շատ է հեռու ցանկալիից: Երկրորդը՝ ազգայնականների մի զգալի մասն արդեն համագործակցության մեջ է այս կամ այն քաղաքական խմբավորման հետ և իր հարցերը փորձում է կարգավորել առավել կազմակերպված ու տվյալ պահին ազդեցիկ ուժերի միջոցով: Երրորդը՝ ազգայնականությամբ (նացիանալիզմ) մեղմ ասած առանձնապես ոգևորված չեն աշխարհի «ժողովրդավար տիրակալները» և Հայ ազգայնականներից շատերը ուղղակի նախընտրում են գործել ընդհատակում, ոչ բացահայտ, և չորրորդը՝ ազգայնական ուժերը դեռևս ուսումնասիրում են միմյանց և գաղափարախոսական ճշգրտումների ու ընդհանրացումների գործընթացի որոշակի փուլի մեջ են:
Իսկ ի՞նչ պետք է նախ և առաջ պարզեն Հայ ազգայնականները, որպեսզի նկատելիորեն արագացնեն, ցանկալի ավարտին հասցնեն ազգայնական միասնական ուղղության ձևավորումը, որը նրանց բոլորի վրայից կհանի նաև անհիմն ու միտումնավոր «փակցված» բազմապիսի պիտակները: Առհասարակ ազգայնականությունը հիմնականում «բոբոյի» կերպարանքով է ներկայացվում, իսկ հանրությունը անտեղյակ է կամ էլ բացարձակապես չի տարբերակում ցեղակրոնությունը ազգային եսամոլական,այլամերժական ու նվաճողական գաղափարների հավաքածուից՝ փնջից (ֆաշիզմ), ցեղապաշտությունը՝ ցեղամոլությունից (ռասիզմ), ազգայնականությունը՝ ազգայնամոլությունից (շովինիզմ) և արիականությունը՝ կրոնական գաղափարախոսություններից: Իսկ Հայկականությունը նույնիսկ տարակուսանք, և ավելին՝ հակազդեցություն է առաջեցնում Հայ Մարդու մեջ, քանզի ապազգային «թույնը» և թերարժեքության բարդույթը հիմնականում վաղուց «սպանել» են հոգևոր Հային…
Հանուն համաշխարհային ժողովրդավարության՝ ազգային ամենասուրբ զգացումները, ավանդույթներն ու սովորույթները, պատմական արժեքները միտումնավոր նույնացվում են մեծապետական և անձնապաշտական նկրտումների ու դրսևորումների հետ,որն էլ իր հերթին իրական ժողովրդավարությունը (դեմոկրատիա) վերածում է ամբոխավարական անսահմանափակ իշխանության (դիկտատուրա) կամ՝ ծայրահեղական ժողովրդավարության:
Ինչևիցե, ինչպես իրական ժողովրդավարությունը, այնպես էլ նրա վերոնշյալ «աղանդները» առաջնորդվում են մի գաղափարախոսությամբ, որտեղ «իշխում և թագավորում» է անձը և անհատն առանձին վերցրած բացահայտորեն շատ իրավունքներ ունի, քան ժողովուրդը, որը կարծես թե նույնիսկ որևէ իրավունք չունի: Նա մարմնավորված է, սակայն մի աներևույթ զանգվածի տպավորություն է թողնում, հատկապես՝ երբ փոխարինվում է «հասարակություն» հնչեղ տերմինով, որի լծակները (ժողովրդական, հասարակական) ընդհամենը ճնշման միջոց են ծառայում անհատ (նաև մի խումբ) իշխանավորների համար: «Օրենքի առաջ բոլորն են հավասար» կարգախոսը իրականացվում է մասնակի, իսկ ամբողջությամբ կարող է իրականացվել միայն այն պայմաններում, երբ որևէ անհատին տրված իրավասություններին համարժեք նրան տրվում են նաև համապատասխան պարտավորություններ, և ոչ թե որևէ մեկ անհատ ի պաշտոնե կամ այլ պարագայում ձեռք է բերում առավել իրավունքներ, սակայն պատժվելու դեպքում արժանանում է օրենսգրքի՝ բոլորի համար նախատեսված հոդվածներում արձանագրված պատժաչափին…
Ժողովրդավարության պայմաններում առավել ողբալի է Ազգի վիճակը, քանզի ազգայինը բոլոր առումներով ծայրահեղականի կամ հետադիմականի անվան տակ մերժվում և հալածվում է: Ազգերի ինքնորոշման իրավունքը ողորմելիորեն փշրվում է զարկվելով մերօրյա զավթարարների հռչակած, այսպես կոչված տարածքային ամբողջականության անձեռնմխելիության սկզբունքին, և ազգերն իրականում զրկված են իրենց հիմնական, կենսական իրավունքները պաշտպանելու հնարավորությունից, իսկ ինքնորոշվել՝ նշանակում է ուղղակի ձեռք բերել մշակութային կամ կրոնահավատամքային անկախություն: Այս ամենի հովանավոր ՄԱԿ-ը դարձել է մի քանի հզոր տերությունների խաղերի թատերաբեմ,որտեղ բազմաքանակ ազգերը մշտապես գրում են դերեր՝ փոքրաքանակ ազգերի և թույլ, դեռևս ինքնահաստատման ճանապարհին գտնվող պետությունների համար, ցինիկորեն տնօրինելով նրանց ճակատագրերը: ՄԱԿ-ի (նաև նմանատիպ այլ կազմակերպությունների) որևէ որոշում խախտելու դեպքում մի պետություն կարող է պատժվել, մի այլը՝ բնավ ոչ, նայած թե «աշխարհի ժողովրդավար տերերը» ինչ շահեր և փոխհարաբերություններ ունեն տվյալ «իրավախախտ» պետության հետ: «ՈՒժը և արդարությունն են ծնում իրավունք» կարգախոսից ժողովրդավարաբար դուրս է շպրտվել «արդարություն» բառը և աշխարհում իշխում է բիրտ ուժը: Իսկ ժողովրդավարությունն այս պարագայում ազդեցիկ ու «անմեղ» միջոց է ծառայում, և խոսքի, հավատքի ու խղճի ազատության անվան տակ ներխուժելով՝ զգալիորեն թուլացնում է տվյալ պետությունը, հակազգային քարոզներով մասնատելով ու բարոյալքելով նրա բնակիչներին, նախապայման ստեղծելով այդ երկրի ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին գործերին «հիմնավոր» կերպով միջամտելու համար: Այս տեսանկյունից ամենաարդար ազգային-ազատագրական կամ ինքնապաշտպանական պայքարն անգամ կարող է «վերածվել» ծայրահեղականների կամ հեղափոխականների (հեղաշրջում անողների իմաստով) շարժման, իսկ տվյալ ազգի նվիրյալները, որոնք սրբազան պայքարի են դուրս եկել իրենց ազգի և երկրի ազատության համար, կարող են գրչի մի հարվածով, ՄԱԿ-ի ընդհամենը մի որոշումով դառնալ ոչ միայն իրենց ազգի, այլև՝ Մոլորակի և Մարդկության թշնամիները…
ԵՎ պետք չէ զարմանալ, թե մարդուն տրված իրավունքներն ինչու են այդքան անսահմանափակ: Այդպիսով ժողովրդավարությունը աննկատ թելադրում է անհատին՝ առաջնորդվել սեփական «ես»-ի բավարարման պահանջներով, տրված անմարդկային և անբարոյական ազատությունների շահարկումներով, որը բնական մարդկային ու ազգային դիմագիծը պարզապես ոտնահարելով հասցնում է ուղղակի անասնական, ավելին՝ հակաբնական և ինքնակործան պահվածքի ու վիճակի…
Առավել վտանգավոր է, երբ ժողովրդավարները ցուցադրաբար հանդես են գալիս որպես՝ ազգային-ժողովրդավարներ, այս պարագայում հայտնվում է մի քաղաքական խառնուրդ, որը «գենետիկ» շեղման, երկվության մեջ գտնվելով ինքնաբերաբար մեծացնում է քաղաքական «շիզոֆրենիկների դաշտը», որոնք խեղում են և ժողովրդավարությունը, և ազգայինը: Ամեն ինչից կարծեցյալ ամենալավը ջոկելը հանգեցնում է ոչ թե նոր լավ ձևի ստեղծմանը, այլ՝ լավ «հիբրիդի» առաջացմանը, որը թվացյալ օգտակար լինելով տվյալ պահին, այնուամենայնիվ «անպտուղ» է, և հետագայում բնականորեն ընթացքի մեջ մտնելով՝ դառնում է հակազդեցության, հակաբնական միջամտության պարարտ հող…
Ազգային-ժողովրդավարները փորձում են արհեստականորեն միացնել երկու տարբեր համակարգեր, որոնք բացահայտորեն հակադիր հասկացություններ են: Ժողովրդավարական համակարգի ստեղծած սանձարձակ անհատը երբեք չի կարող գոյատևել ազգային համակարգի պահպանողական միջավայրում, որտեղ ի հակառակ ժողովրդավարական սկզբունքների գործում են ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳ ի, ազգայնականության որդեգրած սրբազան իշխանության (հիերարխիա) բնական կանոնները, և այստեղ ազգի իրավունքներն օրինաչափորեն գերազանցում են անհատին տրված իրավասությունները: Անժխտելի է, որ Ազգի շահը՝ ինքնատիպության պահպանման և այդպիսով հարատևման խնդիրը, չի կարող ստորադասվել անհատի քմահաճույքների, ներմուծված բարոյազուրկ ազատությունների առջև ու «ոսկյա միջին» այս պարագայում գոյություն չունի, ցանկացած թեթև շեղումն անգամ խեղաթյուրում է այդ յուրօրինակ և ոչ համադրելի համակարգերը…
ՀԱՄ ը ներկա աղավաղված և անբարոյական միջավայրում չբացառելով ամենատարբեր համակարգերի գոյության հնարավորությունը որոշակի փուլերում, այնուամեայնիվ, դրանցից ամենաարդյունավետը և մնայուն բնականը համարում է ազգային-ազգայնականը, որը գործում է թե° բանականությամբ, թե° բնազդով առաջնորդվող բոլոր արարածների մոտ, նպաստելով նրանց ինքնապաշտպանությանը և գոյատևմանը: Անխտիր բոլոր ազգերն էլ ունեն Ինքնություն, Առաքելություն ու Բնօրրան և դրանց պաշտպանությունն ու անվտանգության ապահովումը նրանց առաջնային գործն է: Ինքնատիպ ազգայինը, օրինակելի մարդկայինը միշտ էլ համադրելի են և այդպես են ձևավորվում համամարդկային արժեքները:Համամարդկային հանդեսում յուրաքանչյուր ազգ պետք է ներկայանա իր սեփական դեմքով իսկ միջազգային շուկայում՝ իր ուրույն մշակույթով, արվեստով, գիտությամբ, արհեստներով, ավանդույթներով և այլ արժեքներով, այլապես ո՞ւմ և ի՞նչ հասկացությունների, արժեքների վրա է հիմնավորվելու և հաստատվելու համամարդկայինը: Այստեղ արդեն իսկապես խտացվում են բոլոր ամենալավերը, որը սակայն, «փոխանցելու և սեփականացնելու», որևէ ազգի պարտադրելու կամ առաջընթացի անվան տակ նրա էությունը ձևափոխելու համար չի ստեղծվում: Այսպես ձևավորվում է ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ և եթե ազգերը հրաժարվեն իրենց ինքնատիպությունից, ինքնուրույնությունից ու բոլորը շարժվեն ցուցադրական համամարդկայինով, ապա այն հետզհետե ինքնասպառվելով կոչնչանա, քանզի կզրկվի իրեն սնող ազգերի յուրօրինակ և մշտադալար արմատներից, իսկ եթե այդ համամարդկայինը սեփականացնի որևէ մեկ ազգ, ապա նա ստիպված է լինելու տարին մեկ կամ մի քանի տասնյակ տարին մեկ փոխել իր դիմակը, քանզի քաղաքակրթությունը շարունակական զարգացող երևույթ է: Այս պարագայում հայ ազգայնականի ճիշտը սեփական ազգային ավանդույթներն ու արժեքները, կենսաձևը ժամանակի հետ համահունչ դարձնելն է (ոչ թե այլինը ընդօրինակելը), որը սակայն, չի ակնկալում որևէ էական, սկզբունքային շեղում ՀայԱրիական ներցեղային օրենքներից ու բարոյականությունից,և սա է Հայ Տեսակի գոյատևման, զարգացման ու հարատևման գրավականը…
…1988թ. ազգային վերածննդի ընթացքում Նժդեհյան Ցեղակրոնությունն առաջինն էր, որ որպես ազգայնական ուսմունք ուրվագծվեց դեռևս աներևույթ Հայ «Ազգայնական դաշտում» և անմիջապես պիտակավորվեց որպես ֆաշիստական գաղափարախոսություն: Իսկ երբ Արիական հավասարաթև խաչը և կեռխաչը (սվաստիկա) հայտնվեցին Ցեղակրոնություն քարոզող մամուլում, որոնք ժամանակին Իտալիայում և Գերմանիայում վարկաբեկվել են Բ. Մուսոլինիի ղեկավարած ֆաշիստական և Ա. Հիտլերի ղեկավարած նացիոնալ-սոցիալիստական բանվորական կուսակցությունների կողմից, անմիջապես մթագնեց հայկական ժողովրդավարական միտքը և առանց խորամուխ լինելու Ցեղակրոնության էության մեջ, այն միանգամից որակվեց որպես իտալական ֆաշիզմ կամ գերմանական նացիզմ, ինչպես նաև՝ ազգային խտրականություն, մեծապետական ազգայնամոլություն քարոզող գաղափարախոսություն:Ցեղակրոնությունը դավանանք է. ցեղային հպարտության, ուժի և արիության, նաև օտար այլասերիչ ազդեցություններին դիմակայելու հզոր հոգևոր ներուժ է: Ցեղակրոնի համար անհատականության և ազատության ամենաբարձր արարքը՝ դա հնազանդվելն է իր ցեղին (ազգին), նա ցեղաճանանչ է, ցեղահավատ և ցեղահաղորդ ու ձգտում է առավել զորության՝ հանուն իր ազգի և հայրենիքի: Ցեղակրոնությունը երբեք չի մերժում այլ ցեղի իրավունքները և սեփական ազգը չի հակադրում այլ ազգերին, այն ցեղի նկատմամբ սիրո բացարձակ դրսևորում է: Այնպես ինչպես երեխան է սիրում իր մորը, զինվորը՝ իր հայրենիքը, այդպես էլ ցեղակրոնը սիրում է իր ցեղը: Սա համարել ֆաշիզմ կամ նման այլ բան, նշանակում է նախապատվությունը տալով ապազգայինին՝ ծառայել այլ ազգի նպատակներին, և նախապայման ստեղծել ազգակործան քաղաքականության համար: Իսկ պատմական արժեքներից, որոնք շահագործել են ֆաշիստական և նացիստական պարագլուխները, միայն դրա համար հրաժարվելը, նշանակում է զիջել պատմությունը աղավաղողներին…
Ցեղապաշտությունն ակնկալում է հասնել ցեղի կատարելիությանը, ցեղամարդերի, ցեղապաշտ ընտանիքների և տոհմերի միջոցով, առաջնորդվելով ներցեղային օրենքներով ու բարոյականությամբ: Ցեղապաշտը գերադասում է իր ցեղը (ազգը) բոլոր ազգերից այնպես, ինչպես երեխան իր մորը՝ այլ մայրերից, զինվորն իր հայրենիքը՝ այլ հայրենիքներից: Ցեղամարդը պաշտում է իր ցեղը, երբեք չնվաստացնելով այլ ազգերին և բացառելով այլամերժությունը, նրա համար իր ազգը բացառիկ է այնքանով, որքանով այլի համար՝ սեփական ազգը: Բնության մեջ յուրաքանչյուր տեսակ ապրում է իրեն հատուկ օրենքներով և օգտագործելով այն՝ ձգտում է ինքնապահպանության, որը հավերժելու նախապայմանն է: Ցեղապաշտության նույնացումը ցեղամոլության (ռասիզմ) հետ, որը բնորոշում է սոցիալական և էթնիկական խմբերի, դասակարգերի և պետությունների միջև հարաբերությունների մի տիպ, որի բնույթը գիտակցվում և ուղղություն է ստանում սոցիալական ու մշակութային տարբերությունները մարդաբանական հատկանիշներով բացատրող գաղափարներով, անհիմն է, քանի որ ցեղապաշտությունը որևէ խավի կամ պետության մենաշնորհ չէ, այն մերժում է դասակարգումները, ցեղապաշտ կարող է լինել ամեն ոք…
Իսկ ազգայնականությունը ժողովրդավար մեկնաբանները հաճախ փորձում են «շփոթել» ազգայնամոլության (շովինիզմ) հետ, որը բոլոր այլ «մոլերի» նման ծայրահեղական հասկացողություն է, որտեղ մի ազգի շահերը մյուս ազգերին պարտադիր կերպով հակադրելու գաղափարախոսությունն է ամրագրված: Ազգայնականությունը ազգի ինքնագիտակցության և արժանապատվության մարմնավորումն է: Ազգերը բնորոշվում են ինքնատիպությամբ և մշտապես ձգտում են տեր լինել իրենց ճակատագրին, ազգային առանձնահատկություններն ու ծագումնաբանական առումով Հայրենի Հողը՝ Բնօրրանը չկորցնելու համար: Յուրաքանչյուր տեսակ բնականորեն հզոր է իր պատմական հայրենիքում և պահպանողականությունը՝ ազգային որակների և տարածքների նկատմամբ, ազգայնականի հիմնահարցն է…
Սակայն, ամենաանհեթեթը արիականության հակադրումն է տարբեր կրոնական գաղափարախոսություններին և հավատամքներին: Արիականությունը «թյուրիմացաբար» նույնացնում են նաև հեթանոսության, հատկապես կռապաշտական ժամանակաշրջանի հետ: Արիական հզոր Ցեղի մասնատումը տարբեր Ազգերի, ժամանակի ընթացքում ամենատարբեր պատճառներով մոռացության մատնեց նրանց մի ակունք-արմատից սերված լինելու հանգամանքը և նորաստեղծ ազգերը հետզհետե հեռանալով Արիական Սրբազան ու Ոգեղեն պաշտամունքներից՝ «խորացան» երկրային կռապաշտության մեջ: Արիական Ցեղի մասնատման այդ ամբողջ ժամանակաշրջանը պատմությունն արձանագրեց որպես հեթանոսական, իհարկե, իրեն բնորոշ պաշտամունքային ու հավատամքային վարդապետությամբ: Եվ ուրեմն Արիականությունը (Հայ Արիականությունը) նախահեթանոսական երևույթ է: Ինչպես ծննդի և մահվան միջև է գոյատևում կյանքը, այնպես էլ՝ Արիական Ցեղի մասնատման և Արիական Ազգերի առաջացման միջև գոյատևել է հեթանոսությունը: Եվ ինչպես հեթանոսական, այնպես էլ ամենատարբեր կրոնահավատամքային գաղափարախոսությունները աշխարհայացք ձևավորող հասկացություններ են և որևէ համեմատություն տեղին չէ Արիական Տեսակի՝ Հոգեմարմնական ցեղային մի տիպի հետ: Ինչպե՞ս կարող է որևէ կրոն կամ գաղափարախոսություն համեմատվել կամ հակադրվել մարդկային տեսակին: Ցեղերը, ազգերը կամ անհատները կարող են լինել բազմաթիվ կրոնների (պաշտամունքների, հավատքների, դավանանքների և այլն) ազդեցության տակ, սակայն, միմիայն մեկ Գենի կրող: Գենը կրոնին հակադրելը՝ առնվազն միամտություն է և «արիական աղանդ» հասկացությունը թյուրըմբռնման կամ միտումնավոր շեղման արդյունք է…
ՀԱՄ ը վերլուծելով և համադրելով ինչպես վերոնշյալ ազգայնական գաղափարախոսություններն ու ուսմունքները, այնպես էլ՝ տարոնականությունը, հայադավանությունը (տարբեր մեկնաբանություններով) և Հայկական ծագումնաբանությունից բխող այլ գաղափարախոսությունները, հանգել է այն եզրակացության, որ դրանք բոլորն էլ՝ ցեղակրոնությունը, ցեղապաշտությունը, ազգայնականությունը, արիականությունը և այլն, սնվում են նույն արմատ-ակունքից, հենված են նույն ներցեղային օրենքների ու բարոյականության հիմքի վրա, ձգտում են նույն Բնօրրանի՝ Հայ Ցեղի Հայրենիքի և Արիական Ցեղի նախահայրենիքի վերատիրմանն ու պաշտպանությանը, և ի վերջո այս բոլոր գաղափարախոսությունները «ներծծվելու» են Հայկականության (Հայիզմ) մեջ, քանզի սնվում և հիմնվում են այդ Համահայկական Համակարգի նախապատմության և հիմնադրույթների վրա: Այս առումով, եթե Հայկականությունը մասամբ կարելի է համարել որպես մեր ներքին ազգային քաղաքականություն, ապա Արիականությունը (Համաարիականությունը) կհամեմատվի մեր արտաքին քաղաքականության հետ, քանզի սրանք հիմնականում նույն ՀԱՄԱԿԱՐԳ ն են, լրացումով, որ Արիականությունն անդրադառնում է նաև ամբողջ Արիական (Հնդեվրոպական) Տեսակին՝ մեզ արյունակից Ազգերին նույնպես, և ինչպես այս երկու աշխարհայացքները, այնպես էլ վերը թվարկած գաղափա րախոսությունները ոչ թե հակադրվում են միմյանց, այլ ծառայում են նույն նպատակին՝ և° ներազգային, և° արտազգային հարաբերություններում: ԵՎ Հայկականությունն է հանդիսանալու այն միասնական ազգային ՀԱՄԱԿԱՐԳ ը, որը հետագայում որդեգրելու են բոլոր Հայ ազգայնականները, և ոչ միայն նրանք…

(շարունակելի)


ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԻՆ ԱՇԽԱՐՀԻ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԳԱՀԱԿԱՐԳՈւՄ.

Հայոց պատմության հին և միջնադարյան շրջանին առնչվող առկա տվյալների համեմատական վերլուծությունը էական լրացումներ ու ճշգրտումներ է մտցնում մեր ներկա պատկերացումներում: Այն հնարավորություն է տալիս հստակ պատասխանել այն հարցին, թե իր հզորությամբ ու աշխարհաքաղաքական կշռով ինչ տեղ է գրավել Հայաստանը ժամանակի աշխարհում: Սա ինքնստիքյան նշանակալից պարզություն է մտցնում Արիական աշխարհին առնչվող պատկերացումներում.

Տարբեր ծագում ունեցող մի շարք աղբյուրներից հայտնի է, որ հնում և վաղ միջնադարում Առաջավոր Ասիայում ընդունված էր արքայական գահերի ու դրանց ներքո գտնվող պետությունների իշխանության աստիճանավորում կամ գահակարգում: Գահակարգի գոյությունը հաստատող ուղղակի վկայությունները հիմնականում վերաբերում են պարթևական տիրապետության ժամանակներին: Հռոմեական պատմագիր Տակիտոսի (I-II դդ.) համաձայն, պարթև Արշակունիները իրենց հզորության ու իշխանության բարձրագույն կամ առաջին աստիճանը համարել են Պարթևքի, երկրորդը` Մարաստանի և երրորդը` Հայաստանի տիրապետությունը: Այս աստիճանակարգն ու տիրապետության սահմանները ժառանգվել էին Կյուրոսի ու Աքեմենյանների կողմից, որոնց Արշակունիները համարել են իրենց «պապերը» և նրանց «արդարությամբ» սահմանած այս կարգին հետևելը համարել իրենց օրինական իրավունքը: Գահային աստիճանակարգի վերաբերյալ մի շարք տվյալներ է պահպանել հայ միջնադարյան պատմագրությունը: Այս առումով առավել հանգամանալից է Ագաթանգեղոսը. «Խոսրով թագաւորն Հայոց, որ էր երկրորդ տէրութեանն Պարսից, զի որ Հայոց թագաւոր էր՝ նա էր երկրորդ Պարսից տէրութեանն» Մյուս վկայությունը վերաբերում է Աքեմենյան շրջանին, ըստ որի Կյուրոսը «իւրն երկրորդ» է առել Տիգրան Երվանդյանին: Եվս մեկ վկայություն վերաբերում է ասորեստանյան շրջանին, որի համաձայն Հայկյան Արամը Նինոսի երկրորդն է կոչվել:
Գահակարգի գոյությունը հաստատող տվյալները վերաբերում են շատ ավելի վաղ ժամանակների: Ընդ որում ո°չ միայն Արյաց ազդեցության ներքո գտնվող երկրներում, այլ առնվազն ողջ առաջավորասիական տարածաշրջանում: Դա ենթադրելի նույնիսկ խեթական տվյալներից. Սուպիլուլիումաս I-ը (մ. թ. ա. II հզ.) Հայասայի թագավոր Հուկկանասին համարում է «երկրորդ կարգի հերոս» և իրեն «Հայր» է նշանակում նրա վրա : Այս օրինակից ակնհայտ է, որ իշխանության աստիճանակարգմանը զուգահեռ տրված «Հայր» կոչումը նույնպես արտահայտում է կողմերի իշխանության աստիճանը:
Կողմերի իշխանության հարաբերակցությունը «Հայր, Եղբայր, Որդի» կոչումներով արտահայտելու մի շարք արտահայտիչ օրինակներ ունի հայ պատմագրությունը: Հայոց Վաղարշակ թագավորն իր ավագ եղբորը՝ Պարսից Արշակ Մեծին ուղղված «թղթում» իրեն ազգակցությամբ նրա եղբայրն է համարում, բայց ի պաշտոնե՝ «Որդին», այդպիսով արտահայտելով իր գահի ենթակայությունը գերագույն գահին: Նույն կոչումներն են առկա Հայոց, Մարաց և Պարսից թագավորների փոխհարաբերություններում:«Եղբայր» տիտղոսի նշանակության առումով ավելի ուղղակի է բյուզանդական պատմագիր Պրոկոպիոսը, ըստ որի Պարսից Պակուր արքան «եղբոր նման հավասար համարեց» Հայոց Արշակ թագավորին: Նույն կոչումներն են առկա նաև Ասորեստանի և Ուրարտուի փոխհարաբերություններում: Աշուրբանիպալի (մ.թ.ա. 668-633) արձանագրության համաձայն, նա կրել է առաջնություն արտահայտող «Հայր», իսկ Սարդուրը` հպատակություն նշանակող «Որդի» կոչումը: Իսկ մինչ այդ նրանց «թագավոր հայրերը» գտնվել են «Եղբայրության», այն է` իշխանության չափի հավասար աստիճաններում: Գահակարգի ծագման ու հաստատման լուսաբանման հարցում առանձնահատուկ տեղ է գրավում Քսենեփոնի «Կյուրոպեդիան»: Այս կիսագեղարվեստական երկում տարբեր ժամանակներում տեղի ունեցած որոշ իրադարձություններ, հատկապես Ասորեստանի գրավումը, վերագրվել է Կյուրոս Մեծին և համատեղվել նրա ժամանակներում, ինչը Քսենեփոնին ժամանակակից մեկ այլ հույն պատմագիր՝ Կտեսիասը (Դիոդորոսի միջնորդությամբ) իրավացիորեն վերագրել է նրանից մոտ կես դար առաջ հանդես եկած, Ասորեստանի նվաճումը գլխավորած, Մարաց թագավոր Արբակեսին: Սա նշանակում է, որ «Կյուրոպեդիայի» տվյալները, որոշ շեղումներից անկախ, պատմական ստույգ իրադարձությունների արձագանք են, ինչը շատ ավելի ակնհայտ է դառնում, երբ դրանցից առանձնացվում են գեղարվեստական հորինվածքները: Այն առաջնային կարևորության տվյալներ է հաղորդում հատկապես քննարկվող խնդրի առնչությամբ, ըստ որի գահակարգումը, էթնիկ առաջնորդներին ու բարձրագույն իշխանավորներից «ամեն մեկին պատվելու իր աստիճանը, գահը», նրանց «տեղաբաշխումը նստած թե կանգնած», սահմանել է Կյուրոս Մեծը իր տիրակալության վերջին շրջանում:Այս մասին խոսվում է երկի վերջում, բայց դրանում, սկզբից մինչև վերջ, իշխանության աստիճանակարգը ակնհայտ է ոչ միայն պալատական նիստուկացում, այլև ռազմաքաղաքական փոխհարաբերությունների ըստ էության բոլոր ոլորտներում: Այն արտահայտված է հատկապես Մարաստանի գլխավորած դաշինքի մեջ ընդգրկված առաջնային երկրների ու էթնոսների և դրանց առաջնորդների թվարկման, ողջ «Կյուրոպեդիայում» նույնությամբ պահպանված հերթականությամբ. Կյուրոսի հրամանատարության տակ գտնվող բանակը բոլոր արշավներում պահպանում է պարսիկներ, մարեր, հայեր էթնիկ շարակարգը: Նույն հերթականությամբ է ձեռնադրվում ժամանակի հզոր ռազմական տեխնիկայի`4 «խորտնկեց մեքենաների» կառուցումը. դրանցից երկուսը ստանձնում է Կյուրոսը, մեկական` Մարաստանի թագավոր Կյուաքսարեսը և Հայոց զորքերի հրամանատար, արքայորդի Տիգրանը, ևս մեկ հատ՝ այս դաշինքի կողմն անցած ասորեստանցի նախարարները: Ավարի և գանձերի բաժանումը նույնպես տեղի է ունենում նույն կարգով՝ Կյուրոսը նախ տալիս է մարերի ու Տիգրանի հասանելիքը, որից հետո՝ մյուսներինը: Նույն կարգով են ելույթ ունենում էթնիկ զորաբանակների հրամանատարները. սկզբում ճառում է Կյուրոսը, հետո մարերի հրամանատարը, որից հետո Տիգրանը: Կյուրոսի հրավիրյալների մեջ նույնպես հիշվում է նախ «Արտաբազ Մարը», հետո` «Տիգրան Արմենը»: Նույն հերթականությունն է թե° Կյուրոսի կանչով գնալիս և թե° նույնիսկ լվացվելիս կամ ուղղակի որևէ այլ առիթով նրանց թվարկելիս: Առաջնային այս եռյակի հետ երբեմն հիշատակվում են նաև սակերը և կադուսիները, բայց որպես կանոն` պարսիկներից, մարերից և հայերից հետո :
Որոշ դեպքերում էթնոսների թվարկման այս աստիճանակարգը խախտվում է հյուրկանացիների հիշատակությամբ: «Կյուրոպեդիայի» համաձայն վերջիններս մի փոքրիկ, ընդամենը 1000, հետագայում եռապատիկ ավելացված հեծյալներ ունեցող ցեղ էին: Կյուրոսի հետ կնքված պայմանագրով նրանք ձեռք էին բերել այն նույն արտոնությունները, ինչ որ ունեին պարսիկներն ու մարերը: Ասորոստանին դավաճանած և Մարաստանի կողմն անցած հյուրկանացիներին Կյուրոսը մեծարում և առաջնային տեղ էր տալիս ոչ թե նրանց գրաված բարձր դիրքի, այլ հակառակորդի հպատակների շարքերը լքողներին ոգևորելու համար: Այստեղ առավել կարևոր է այն հաղորդումը, որ դաշնակից, արտոնյալ էթնոսների շարքում տեղ ունենալը ոչ թե ավանդույթ կամ սովորույթ էր, այլ պայմանագրով հաստատված իրավունք: Սա համահունչ է Տակիտոսի վերոհիշյալ վկայությանը, ըստ որի գահակարգումը հիմնվել է դեռևս Կյուրոսի ու իրենց «պապերի» սահմանած օրենքներով: Հայ պատմագրությունը նույնպես հաստատում է, որ արքայական գահերին տիրելու կարգը եղել է «ըստ իրաւանց» կամ «ըստ օրինաց թագավորաց»:Այսպիսով, «Կյուրոպեդիայի» համաձայն, Մարաստանի գլխավորած դաշինքում ակնհայտ առաջնություն է տրվել 3 էթնիկ միավորների՝ մարերին, պարսիկներին ու հայերին: Այս հանգամանքը լիովին ստանում է իր բացատրությունը, երբ դրան համադրում ենք մարերի առաջնորդած բանակի նախնական էթնիկ կազմը ըստ քանակի. մարեր՝ 70000, պարսիկներ՝ 30000, արմեններ՝ 28000: Ասորեստանի դեմ առաջին ճակատամարտը տալիս է միայն այս էթնիկ միավորներից կազմված բանակը: Երկրորդ ճակատամարտում 1000 հեծյալով նրանց են միանում հյուրկանները: Միայն Բաբելոնի արշավանքին առաջնային եռյակին միանում են նաև կատիշների, սակերի և ասորեստանցի երկու դավադիր նախարարների զորամասերը:
Այսպիսով, «Կյորոպեդիայի» համաձայն, Ասորեստանի դեմ պատերազմող դաշնակցային բանակը նախապես կազմված էր ընդամենը երեք երկրների՝ Մարաց, Պարսից և Հայոց զորքերից, որոնք նույն հերթականությունն ունեցող իրենց քանակությամբ գերազանցել են մյուս էթնիկ բանակներին: Զինակցության պարտավորվածություն նույնպես նախապես գոյություն է ունեցել միայն նույն եռյակի միջև: Այս ճշգրտումներից ակնհայտ է, որ մարերին, պարսիկներին և հայերին տրված առաջնությունը պայմանավորված էր նրանով, որ սրանք հանդիսացել են սույն դաշինքի հիմնադիր կողմերը և ռազմական ուժի հիմնական ներդնողները: Թեև այս եռյակին հետագայում միանում են այլ դաշնակիցներ, բայց գլխավորող եռյակը չի փոխվում և ինչպես ակնհայտ է դառնում այս և հետագա աղբյուրներից, այն ըստ էության նույնությամբ պահպանվում է Աքեմենյան և ոչ էական տարբերությամբ նաև Պարթևական և Սասանյան ժամանակներում:
Հռոմեացի պատմագիր Ռուփոսի համաձայն, Իսոսի ճակատամարտում Ալեքսանդր Մակեդոնացու դեմ դուրս բերված Աքեմենյան բանակը գլխավորում է նույն էթնիկ եռյակը, իրենց զորաքանակին համապատասխանող հետևյալ շարակարգով. պարսիկներ` 100000, մարեր` 60000, հայեր` 47000: Այնուհետ թվարկվող էթնիկ զորամիավորումները, ինչպես Մարաց դաշնային բանակում էր, քանակով զիջում են այս եռյակին :
Քսենոփոնի «Կյուրոպեդիայի» ու «Անաբասիսի», ինչպես նաև հին հունական այլ պատմագիրների համաձայն, Աքեմենյան բանակի էթնիկ դասավորությունը միմյանց հաջորդող շարակարգից բացի, ունեցել է նաև եռաճակատ (կենտրոն, աջ ու ձախ թևեր) դասավորություն : Այս մասին առավել մանրակրկիտ տվյալներ են հաղորդում Ռուփոսը և հույն պատմագիր Արիանոսը, որոնց համաձայն Արբելայի կամ Գավգամելայի ճակատամարտում, Աքեմենյան բանակի կենտրոնում կանգնել է «արքայից արքան» պարսկական «անմահների» գնդով և այլ զորաբանակներով, աջ թևը գլխավորել են Մեծ Հայքի զորամասերը, իսկ ձախ թևը բակտրիական զորքերը: Քանի որ նախորդ՝ Իսոսի ճակատամարտից առաջ մարերը թե°շարակարգով, թե° քանակով, Ռուփոսի համաձայն գրավել են երկրորդ տեղը, ապա սպասելի էր, որ Արբելայում նրանք պետք է գլխավորեին ձախ թևը: Հնարավոր է, որ մարերին բակտրիացիներով փոխարինումը Իսոսի ճակատամարտի ելքով պայմանավորված վերադասավորություն էր, երբ ձախ թևը, որը հավանաբար գլխավորել են մարերը, առաջինը փախուստի դիմեց, ինչից հետո Դարեհի զորքը ջախջախիչ պարտություն կրեց, իսկ ընտանիքը գերի ընկավ :
Այս վերլուծությունից ակնհայտ է, որ իշխանության աստիճանակարգում տեղերի փոփոխությանը ուղիղ համեմատական, փոփոխվել է նաև գլխավորող էթնիկ եռյակի զորքերի քանակը՝ երբ գերիշխում էին մարերը, ապա նրանք էին զորաքանակով գրավում առաջին տեղը, իսկ այս դեպքում այդ տեղը գրավում են գերիշխանության հասած պարսիկները, երկրորդ տեղում թողնելով մարերին: Իսկ հայերը թե°
զորաքանակով, թե° զորաշարով, երկու դեպքում էլ գտնվել են երրորդ տեղում: Նույն՝ երրորդ աստիճանն է արտահայտում նաև հայերի աջ զորաթևում գտնվելը, քանի որ ըստ Քսենոփոնի, Արյաց արքունի նիստուկացում, աջ կողմի համեմատ առավել բարձր աստիճան է համարվել «արքայից արքայի» ձախ կողմը գրավողի տեղը:Այս տվյալներից հետևում է, որ Արյաց էթնիկ զորքերի ոչ միայն քանակը, այլև շարակարգը թելադրվել է դրանք ներկայացնող երկրների գահակարգում գրաված տեղերով: Այսինքն առաջին շարքում կամ կենտրոնում կանգնել են առաջին գահին տիրող երկրի զորքերը, որոնք ամենամեծ քանակն են ունեցել, իսկ երկրորդ և երրորդ շարքերում, կամ ձախ ու աջ թևերում՝ իրենց շարակարգին ու քանակին համապատասխանող գահերին տիրող տերությունների զորքերը: Ակնհայտ է նաև այն, որ գահակարգումը կամայական չէր և պայմանավորված էր տվյալ էթնոտիրապետության ռազմական իրական հզորությամբ: (շարունակելի)

1. Տս°տ «Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա» (այսուհետ` ՀԺՊՔ), Երևան, 1980, էջ 338 (Տակիտոս. Տարեգրություններ. XV, 2):
2. Ագաթանգեղոս. Հայոց պատմություն, մաս 18, Երևան, 1983, էջ 24; Դավիթ Բաղիշեցի.Մանր ժամանակագրություններ. հ. 2, Երևան, 1956, էջ 307; Մովսես Խորենացի. Հայոց Պատմություն, I, Ժ, Երևան, 1981, էջ 54-55:
3.Տե°ս Հայ ժողովրդի պատմություն (այսուհետ՝ ՀԺՊ), հ. 1, Երևան, 1970, էջ 198:
4. Խորենացի, I, Թ, ԻԸ, III, ԺԷ, ԾԱ, էջ 36, 92, 330, 400; Փավստոս Բուզանդ. Հայոց Պատմություն, ԺԶ, Ի, Ծ, ԾԴ, Երևան, 1987, էջ 194, 204, 252, 254, 258; ՀԺՊՔ, էջ 490 (Պրոկոպիոս Կեսարացի. Պատերազմների մասին, I, 5); Լ. Ծ. ԺՖÿՍՏվՏՉ. կՏրսպՊվՌպ չՏՊօ ձՐՈՐՑրՍՏչՏ չՏրցՊՈՐրՑՉՈ, «ԹպրՑվՌՍ ՊՐպՉվպռ ՌրՑՏՐՌՌե (ԹԺԼ), 1951, N 2, ր. 30, 31, ԸրրՌՐՏ-ՉՈՉՌսՏվրՍՌպ ՌրՑՏփվՌՍՌ տՏ ՌրՑՏՐՌՌ ձՐՈՐՑց(ԸԹԼԼձ), ԹԺԼ, 1951, N 3, 72 (10):
5. Տե°ս՝ «Օտար աղբյուրները հայերի և Հայաստանի մասին» (այսուհետ՝ ՕԱՀՀՄ), հ. 14, Հին հունական աղբյուրներ. Բ, Դիոդորոս Սիկիլիացի. Պատմական գրադարան (հատվածներ), II, 24-28, էջ 32-38; Քսենոփոն. Կյուրոպեդիա, IV, 2(9, 10, 18, 43), 5(1, 4), էջ 141, 143, 149, 158; V, 1(19-27), 3(38-42), 4(13), 5(5), էջ 178-180, 199, 206, 215; VI, 1(20), էջ 230; VIII, 3(16, 17, 25), 4(1-5, 24), էջ 329-332, 338, 339, 344, Երևան, 2000 (այս և նույն հեղինակի մյուս երկի՝ «Անաբասիսի», ինչպես նաև հին հունական մյուս պատմագիրներ Հերոդոտոսի ու Դիոդորոսի ամբողջական կամ հատվածաբար թարգմանությունները ըստ Ս. Կրկյաշարյանի):
6.Կյուրոպեդիա, IV, 2(1, 7, 8, 43), 5(35), էջ 139-141, 149, 165; V, 4(13), էջ 206:
7. Խորենացի, II, ԺԹ, էջ 152; Ագաթանգեղոս, մաս 30, էջ 30; Բուզանդ, IV, ԺԶ, ԾԴ, էջ 258:
8. Կյուրոպեդիա, II, 1 (2, 7), էջ 59, 61; III, 1 (34), 2(23, 24), 3(1, 4), էջ 104, 113-114, 116, 117: Հայոց բանակի ընդհանուր քանակը 48000 էր, որից Կյուրոսին է տրվում դրա կեսը և խալդայական 4000-ոց զորամասը, որը ըստ Քսենոփոնի թե° այս, թե° հետագա ժամանակներում, հաստատված պայմանագրով Հայոց բանակի մի հատվածն է կազմել: Խալդայական զորամասի մասին տե°ս նաև Քսենոփոն. Անաբասիս, IV, 3(3), էջ 89, Երևան, 1970:
9. Նույն տեղում, IV, 2(9, 18, 19, 23, 32), 6(2), էջ 141, 143-146, 170; V, 2(25), 3(8, 9, 24), էջ 187, 192, 193, 196; VII, 5(50), էջ 297:
10. Նույն տեղում, I, 5(2-4), էջ 35, 36; II, 4(12), էջ 88; III, 1(10, 21), էջ 96, 100; V, 5(15, 16, 20), էջ 218, 219:
11. Ռուփոս, III, 2 (4-9), էջ 282: Հայոց զորքի այս թվաքանակին վերաբերող ողջ նախադասությունը («Հայերը ուղարկեցին 40000 հետևակային, դրան հավելելով 7000 հեծելազոր») «աննկատ» է մնացել ռուս թարգմանիչների համար, թեև այն առկա է զուգահեռ տրված լատիներեն բնագրում (ԽՉՌվՑ ԽցՐՓՌռ ՀցՒ. ԼրՑՏՐՌÿ ԸսպՍրՈվՊՐՈ ԾՈՍպՊՏվրՍՏչՏ. Ծ., 1963, III, 2 (6), ր. 22): Այս «վրիպակը» ռուսերենից բնականաբար անցել է հայերեն թարգմանությանը, իսկ տարբեր գիտական ձեռնարկներում Հայոց զորքերի մասնակցությունը նշվում է միայն Արբելայի ճակատամարտին, այնինչ բաց թողնված հատվածը վերաբերվում է դեռևս Իսոսի մարտին պատրաստվող Աքեմենյան բանակի կազմին:
Կուրցիոս Ռուփոսի «Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը» և Արիանոսի «Ալեքսանդրի արշավանքը» աշխատությունները հայերեն հրատարակված են մեկ գրքով (Երևան, 1987, թարգմանությունը ռուսերենից՝ Ա. Սարգսյան, Ռ. Մավիսակալյան):
12. Անաբասիս, I, 8(3-22), էջ 27-30; Հերոդոտոս. Պատմություն, VII, 60, էջ 407, Երևան, 1986; Դիոդորոս, XVII, 19(4), 58(1), 59(5), 60(5), էջ 80, 94, 95, 96:
13. Ռուփոս, IV, 12 (6-12), էջ 350-351; Արիանոս, II, 8 (10, 11), 10(4), 11, էջ 64, 66-68, III, 11(3-7), էջ 100, 101:
14.Կյուրոպեդիա, VIII, 4 (3), էջ 338:

Այս գրառումը հրապարակվել է Հայ Արիներ, Տպագիր Մամուլ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։