Լյուդվիկ Լազար Զամենգորֆ. ծնվել է 1859թ. դեկտեմբերի 15-ին, Բելաստոկում՝ Ռուսական կայսրության ժամանակ: Մանկուց զգում էր լեզուների անհարմարությունները, հետեւաբար հանգեց այն եզրակացության, որ չկա ընդհանուր մի լեզու, որով կարող են շփվել բոլորը, անկախ ազգերից, ռասաներից, կրոններից: Բժիշկ լեզվաբանը 19-րդ դարի 70-80-ականներին սկսեց կառուցել «Էսպերանտո» նոր լեզվի հիմքերը: Առաջին քայլերը նոր լեզվի ստեղծման մասով արեց դպրոցում` Վարշավայում: Չստացվեց: Զգաց, որ դա ծանր, խելամոլոր գործ է: Այդ լեզուն պետք է ստեղծվեր այնպես, որ բոլորին մատչելի լիներ, դրա համար սկսեց ուսումնասիրել տարբեր լեզուներ (Զամենգորֆը տիրապետել է 20 լեզուների) եւ 1878թ. վերջացրեց իր աշխատանքը համակողմանի, «ունիվերսալ» լեզվի վերաբերյալ:
Նա ամաչում էր հրատարակել այդ գործը, անտեսել էր դա եւ զբաղվում էր բժշկական ուսմունքով: 1879թ. Զամենգորֆը գրում է բանասիրական աշխատանք հրեաների քերականության վերաբերյալ, եւ մոտ 8 տարի անց լույս է տեսնում համակողմանի լեզվի առաջին ուսումնական գիրքը (Ժ-ՐՕ նրտպՐՈվՑՏ. ԾպՋՊցվՈՐՏՊվօռ ÿջօՍՕ. տՐպՊՌրսՏՉՌպ Ռ տՏսվօռ ցփպովՌՍՕ):
Զամենգորֆը սկսեց ակտիվորեն տարածել էսպերանտոն` հավատալով, որ դա կօգնի տիրել աշխարհը: Հրեաներին, որ հակում ունեն աշխարհը տիրելու, այս մտահղացումը դուր էր եկել, հետեւաբար օգնում էին տարածման կամ գովազդելու գործին: 20-րդ դարի 30-ականներին Ստալինն ու Հիտլերը աչքաթող չէին անում էսպերանտիստներին, նրանց մեջ տեսնում էին «թշնամական ինտերնացիոնալ ոճեր»: 2009թ. դեկտեմբերի 15-ին լրացավ Զամենգորֆի ծննդյան 150-ամյակը: Ցայսօր էլ փորձում են այդ արհեստական եւ անտրամաբանական լեզուն տարածել` հուսալով, որ այդ մահացած լեզուն կվերակենդանանա: Ասացինք, որ հրեաները հակում ունեն տիրելու աշխարհին, բայց կառավարել չեն կարողանում նույնիսկ արդեն տիրածին: Իրենց թվում է` պատմությունները խեղաթյուրելով, կամ լեզուների հանրագիտարանում ԻԴԻՇԸ ԻՎՐԻՏԸ կամ ԿԱԲԱԼԱՆ ներկայացնելով ամենահին լեզուներից մեկը` կկարողանան հետագայում բոլորին մոլորեցնել: Խելացի մարդը պիտի իմանա, որ չի կարելի տառը հարմարեցնել լեզվին, «այսինքն, եթե ունես բառ, բայց տառը չկա, պիտի անպայման ստեղծվի մի տառ, որը հնարավորություն կտա հետագայում հաղորդելու հնչյունը: Այս սխալ քայլը օգտագործել են համարյա բոլոր լեզուներում, բացի հայերենից: Հայերենում բոլոր կոնկրետացած տառերը ներկա են` բացի Ո-ից եւ Ե-ից: Ճիշտ տեղեկատվությունը ներկայացնելու համար պետք է ունենալ «մեկ տառ մեկ հնչյուն», հետեւաբար այդ տառերից կազմել բառ եւ հետո նախադասություն, այս 3 գործողությունները պիտի լինեն անպայման` ասելիքը ճիշտ կազմավորելու համար: Հավանաբար Զամենգորֆը այս սուրբ երրորդության բանաձեւի մասին չի կռահել, դրա համար էլ չաշխատեց էսպերանտոն: Եթե Զամենգորֆը ուսումնասիրեր հայոց գրերը եւ տեսներ մեր այբուբենի կատարյալ եւ ճիշտ հնչյունները, ապա կհասկանար, որ բոլոր լեզուների հիմքը հայերենն է, հետեւաբար կաշխատեր այդ ուղղությամբ, վերջի վերջո այստեղ կարեւոր չէ` ում է պատկանում լեզուն, կարեւորը` ում լեզուն ու այբուբենն է ճիշտ եւ կատարյալ: Նախամաշտոցյան գրերի մասին քիչ տեղեկություններ է պահպանվել, քրիստոնեության հիմնական խնդիրներից է եղել հիմնահատակ ոչնչացնել գրավոր փաստերը` լեզվի, գրի վերաբերյալ, այդ առումով հայերենն արգելված էր: 1 դար փորձեցին պարտադրել հայերին օգտագործել հունական եւ սիրիական տառերն ու բառերը: 100 տարի անց թագավոր Վռամշապուհը հանգեց այն եզրակացության, որ պետությունը չի կարող նորմալ գործել առանց սեփական գրի: Պետք էր անհապաղ վերականգնել կորցրածը, եւ այդ գործը կաթողիկոս Սահակ Պարթեւը հանձնարարեց Մեսրոպ Մաշտոցին:
Գիրն ու լեզուն ստեղծելը այնքան էլ հեշտ գործ չէ, ինչպես պատկերացնում էր հրեա Զամենգորֆը 19-րդ դարում լեզվի հեղաշրջում կատարելու նպատակով, այլապես Մաշտոցն ինքը կստեղծեր տառերը, ոչ թե կմեկներ օտար երկրներ` այդ գրերի հետեւից (իրականում քրիստոնյաները հայությունից խլած (ինչպես հավատը եւ այլն) ու թաքցրած գրերն են հանձնել Մաշտոցի մշակմանը` այլ ելք չգտնելով-խմբ.):
Մաշտոցի կատարած տիտանական աշխատանքը հայ գաղթականները պիտի չմոռանան եւ գնահատեն ոչ թե միայն նրա համար, որ մերն է, այլ այն բանի, որ ճիշտ է եւ հարմար յուրաքանչյուրի համար: Հասկանալի է նաեւ, որ հնչյունները ազգություններ չունեն՝ նույնիսկ հրեական ակնոցներով եւ ականջակալներով, աստված մարդուն շնորհել է մի լեզու, եւ այդ լեզուն հին հայերենն է, որ պարունակում է բոլոր հայտնի եւ անհայտ բնական գիտությունները:
Հարգելի ՀԱՅ հայրենակիցներ, մանավանդ ՀՀ-ից գաղթած տարբեր երկրներում բնակվող հայեր, գնահատեք Արարչի պարգեւը, պահպանեք եւ փոխանցեք մատաղ սերունդներին այս աստվածատուր գանձը` մեր լեզուն: Միաձուլվելով ուրիշ ազգերի` մենք կորցնում ենք այն ամենը, ինչը մարդուն պարգեւվել է Արարիչը: Մենք ճիշտը սիրող ազգ ենք եւ պարտավոր ենք գնահատել այն ամենը, ին
չը կատարյալ է: Ցավոք, զուտ հայկական կառավարություն չունենք, այլապես խորը ուշադրություն կդարձնեին հայոց նախամաշտոցյան գրերին եւ գիտություններին:
Զամենգորֆը սկսեց ակտիվորեն տարածել էսպերանտոն` հավատալով, որ դա կօգնի տիրել աշխարհը: Հրեաներին, որ հակում ունեն աշխարհը տիրելու, այս մտահղացումը դուր էր եկել, հետեւաբար օգնում էին տարածման կամ գովազդելու գործին: 20-րդ դարի 30-ականներին Ստալինն ու Հիտլերը աչքաթող չէին անում էսպերանտիստներին, նրանց մեջ տեսնում էին «թշնամական ինտերնացիոնալ ոճեր»: 2009թ. դեկտեմբերի 15-ին լրացավ Զամենգորֆի ծննդյան 150-ամյակը: Ցայսօր էլ փորձում են այդ արհեստական եւ անտրամաբանական լեզուն տարածել` հուսալով, որ այդ մահացած լեզուն կվերակենդանանա: Ասացինք, որ հրեաները հակում ունեն տիրելու աշխարհին, բայց կառավարել չեն կարողանում նույնիսկ արդեն տիրածին: Իրենց թվում է` պատմությունները խեղաթյուրելով, կամ լեզուների հանրագիտարանում ԻԴԻՇԸ ԻՎՐԻՏԸ կամ ԿԱԲԱԼԱՆ ներկայացնելով ամենահին լեզուներից մեկը` կկարողանան հետագայում բոլորին մոլորեցնել: Խելացի մարդը պիտի իմանա, որ չի կարելի տառը հարմարեցնել լեզվին, «այսինքն, եթե ունես բառ, բայց տառը չկա, պիտի անպայման ստեղծվի մի տառ, որը հնարավորություն կտա հետագայում հաղորդելու հնչյունը: Այս սխալ քայլը օգտագործել են համարյա բոլոր լեզուներում, բացի հայերենից: Հայերենում բոլոր կոնկրետացած տառերը ներկա են` բացի Ո-ից եւ Ե-ից: Ճիշտ տեղեկատվությունը ներկայացնելու համար պետք է ունենալ «մեկ տառ մեկ հնչյուն», հետեւաբար այդ տառերից կազմել բառ եւ հետո նախադասություն, այս 3 գործողությունները պիտի լինեն անպայման` ասելիքը ճիշտ կազմավորելու համար: Հավանաբար Զամենգորֆը այս սուրբ երրորդության բանաձեւի մասին չի կռահել, դրա համար էլ չաշխատեց էսպերանտոն: Եթե Զամենգորֆը ուսումնասիրեր հայոց գրերը եւ տեսներ մեր այբուբենի կատարյալ եւ ճիշտ հնչյունները, ապա կհասկանար, որ բոլոր լեզուների հիմքը հայերենն է, հետեւաբար կաշխատեր այդ ուղղությամբ, վերջի վերջո այստեղ կարեւոր չէ` ում է պատկանում լեզուն, կարեւորը` ում լեզուն ու այբուբենն է ճիշտ եւ կատարյալ: Նախամաշտոցյան գրերի մասին քիչ տեղեկություններ է պահպանվել, քրիստոնեության հիմնական խնդիրներից է եղել հիմնահատակ ոչնչացնել գրավոր փաստերը` լեզվի, գրի վերաբերյալ, այդ առումով հայերենն արգելված էր: 1 դար փորձեցին պարտադրել հայերին օգտագործել հունական եւ սիրիական տառերն ու բառերը: 100 տարի անց թագավոր Վռամշապուհը հանգեց այն եզրակացության, որ պետությունը չի կարող նորմալ գործել առանց սեփական գրի: Պետք էր անհապաղ վերականգնել կորցրածը, եւ այդ գործը կաթողիկոս Սահակ Պարթեւը հանձնարարեց Մեսրոպ Մաշտոցին:
Գիրն ու լեզուն ստեղծելը այնքան էլ հեշտ գործ չէ, ինչպես պատկերացնում էր հրեա Զամենգորֆը 19-րդ դարում լեզվի հեղաշրջում կատարելու նպատակով, այլապես Մաշտոցն ինքը կստեղծեր տառերը, ոչ թե կմեկներ օտար երկրներ` այդ գրերի հետեւից (իրականում քրիստոնյաները հայությունից խլած (ինչպես հավատը եւ այլն) ու թաքցրած գրերն են հանձնել Մաշտոցի մշակմանը` այլ ելք չգտնելով-խմբ.):
Մաշտոցի կատարած տիտանական աշխատանքը հայ գաղթականները պիտի չմոռանան եւ գնահատեն ոչ թե միայն նրա համար, որ մերն է, այլ այն բանի, որ ճիշտ է եւ հարմար յուրաքանչյուրի համար: Հասկանալի է նաեւ, որ հնչյունները ազգություններ չունեն՝ նույնիսկ հրեական ակնոցներով եւ ականջակալներով, աստված մարդուն շնորհել է մի լեզու, եւ այդ լեզուն հին հայերենն է, որ պարունակում է բոլոր հայտնի եւ անհայտ բնական գիտությունները:
Հարգելի ՀԱՅ հայրենակիցներ, մանավանդ ՀՀ-ից գաղթած տարբեր երկրներում բնակվող հայեր, գնահատեք Արարչի պարգեւը, պահպանեք եւ փոխանցեք մատաղ սերունդներին այս աստվածատուր գանձը` մեր լեզուն: Միաձուլվելով ուրիշ ազգերի` մենք կորցնում ենք այն ամենը, ինչը մարդուն պարգեւվել է Արարիչը: Մենք ճիշտը սիրող ազգ ենք եւ պարտավոր ենք գնահատել այն ամենը, ին
չը կատարյալ է: Ցավոք, զուտ հայկական կառավարություն չունենք, այլապես խորը ուշադրություն կդարձնեին հայոց նախամաշտոցյան գրերին եւ գիտություններին:
Արմեն Իմաստասեր (Արմեն Բուրանյան)
Ռուսաստանի Դաշնություն, Կրասնոդար
Հ.Գ. – Մեր նախնիները մեզ եւ աշխարհին քիչ ժառանգություն չեն կտակել: Բայց մենք պիտի հասկանանք եւ հասկանալով չմոռանանք երբեք, որ մեր ժառանգության մեծագույն գանձը մեր լեզուն է: Գալով անհիշելի ժամանակներից, անցնելով բազում դարերի միջով, շփվելով բազում ազգերի լեզուներին՝ հայոց լեզուն մի յուրատեսակ հանրագիտարան է անհիշելի ժամանակների, բազում դարերի եւ բազմաթիվ այլ ազգերի: Այսպես դատելով՝ մեր լեզուն միայն մեզ չի պատկանում, այլեւ աշխարհին. նա միայն մեր սրբությունը չէ, այլեւ մասունքը հանուր մարդկության… Այդ լեզվի խնամքը, նրա անաղարտությունն ու պաշտպանությունը դրված է մեզ վրա:
Պարույր Սեւակ
«Լուսանցք» թիվ 1 (132), 2010թ.
Loading ...
