«ՍԱՀՄԱՆԸ ԿԻՍԱԲԱՑ ԱՆԵԼՈՎ` ԹՈՒՐՔԻԱՆ ՄԵԶ ԼԱՎՈՒԹՅՈՒՆ ՉԻ ԱՆՈՒՄ»

«ՀԱՅԱՍՏԱ՛ՆԸ ՊԵՏՔ Է ԽՈՍԵՐ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՎ, ՈՉ ԹԵ ԹՈՒՐՔԻԱՆ»
– Անդրադառնանք առավել կարևոր քաղաքական զարգացումներին, հատկապես` հայ-թուրքական արձանագրություններին: Ըստ Ձեզ` այս փուլում արձանագրությունների վավերացո՞ւմն է ավելի հավանական, թե՞ գործընթացի վերջնական տապալումը:
– Սկսենք նրանից, որ մենք  այս գործընթացը չենք դիտարկում որպես հայ-թուրքական, այսինքն` հայ և թուրք ժողովուրդների միջև հարաբերությունների բարելավմանը միտված քայլ: Հայաստանի երրորդ Հանրապետությունն իր Սահմանադրությամբ և օրենսդրությամբ, ցավոք, համահայկական պետություն չէ, իր առջև չի դրել համայն հայության շահերի պաշտպանության խնդիր: Հայության 3/4-ը, եթե ոչ 4/5-ը, բնակվում է հայրենիքի սահմաններից դուրս և ունի իր իրավունքները: Այս գործընթացը ցույց տվեց, որ հատկապես ցեղասպանությունը վերապրածների սերունդները բոլորովին էլ չեն ողջունում հայ-թուրքական այսպիսի «մերձեցումը»: Ըստ այդմ, սա Հայաստանի և Թուրքիայի հանրապետությունների միջև հարաբերությունների հաստատման հարց է ընդամենը: Դա չի նշանակում, որ կարգավորվում են հարաբերություններն առնվազն 10-միլիոնանոց հայկական սփյուռքի հետ: Թուրքիան էլ, կարծում եմ, գիտի դա և որևէ երաշխիք չի կարող ունենալ, թե այս «գործընթացի» հետևանքով ծնունդ չեն առնի նոր ԱՍԱԼԱ-ներ:  Հայաստանում էլ հայ ազգայնականները երբեք չեն հանդուրժի, որ թուրքերը մեր երկրում իրենց զգան ինչպես իրենց տանը:
– Հայաստանի իշխանությունները, այնուհանդերձ, պնդում են, որ գործընթացի արդյունքում սահմանը կբացվի, կստեղծվեն տնտեսական զարգացման ավելի լուրջ հեռանկարներ: Համամիտ չե՞ք:
– Սահմանի բացումը, որպես այդպիսին, սահմանի բացում չէ: Այդ սահմանի մի կողմում մեր հայրենիքի արևելյան մասն է, մյուս կողմում` արևմտյան մասը: Այսինքն` մեր հայրենիքի մեծ մասը զավթելուց հետո այդ սահմանը մեզ համար կիսաբաց անելով` Թուրքիան մեզ լավություն չի անում: Սահմանն իրենք են փակել 1993թ.-ին` հայտնի նախապայմաններն առաջադրելով: Եթե այսօրվա գործընթացի հովանավոր արևմտյան տերությունները ցանկանում էին, որ այն իսկապես բացվեր, 4-5 գերժամանակակից ինքնաթիռ կուղարկեին և ռմբակոծումներով կստիպեին Թուրքիային սահմանը բացել, ինչպես իրենց անհրաժեշտ պահին անում են այլ տարածաշրջաններում: Մյուս կողմից, սահմանի բացումը Թուրքիայի շահերից է բխում, որովհետև հայ-թուրքական արձանագրություններով Հայաստանը ճանաչելու է փաստացի սահմանը և մեր պահանջատիրությունը, հայ-թուրքական տարաբնույթ հանձնաժողովների ու ենթահանձնաժողովների ձևավորումից հետո, լավագույն դեպքում, վերածելու է բարոյական հարցի:
– Ձեր կազմակերպությունն այս խնդրի կապակցությամբ հանդես է գալիս «14-ի ձևաչափում» ընդգրկված կուսակցությունների հետ համատե՞ղ:
– Այո՛, այդ ձևաչափը, ինչպես հայտնի է, ստեղծվել է հատուկ այս խնդրի շուրջ համագործակցելու նպատակով, թեպետ մեր դիրքորոշումը տարբեր է գործընկեր մյուս կուսակցությունների դիրքորոշումից: Եթե այլ ուժեր համարում են, որ այս արձանագրությունները կարելի է Հայաստանի համար նպաստավոր պայմաններով բարեփոխել, մենք կարծում ենք, որ դրանք պետք է մերժել և վե՛րջ: Հայաստանն ինքը պետք է հանդես գար նախապայմաններով, որ եթե Թուրքիան ցանկանում է հարաբերությունների բարելավում, պետք է ընդունի իր իսկ կատարած եղեռնագործությունը` ցեղասպանության փաստը, որից հետո միայն կողմերը կարող են պայմանավորվել միջազգային օրենքներով սահմանված արդար փոխհատուցման շուրջ: Մինչդեռ, այս արձանագրություններին հավանություն տալով, մեր իշխանությունները միայն հավելյալ բարդություններ են ստեղծելու: Եթե մենք կանգնած ենք մնում մեր արդար պահանջների դիրքերում, ամեն ինչ պարզ է, և պիտի թույլ չտայինք, որ մեզ ներքաշեն ու խճճեն այս գործընթացում: Հենց որ մեր արդար պահանջատիրության հարթությունից դուրս ենք գալիս ու սկսում ինչ-որ անհասկանալի բանակցություններ, ամեն ինչ շուռ է գալիս Թուրքիայի օգտին: Քսանից ավելի պետություններ ճանաչել են Հայոց ցեղասպանությունը, բայց դա, լավագույն դեպքում, միայն բարոյական աջակցություն է, նրանք շարունակում են հարաբերություններ պահպանել ու զարգացնել Թուրքիայի հետ, ցեղասպան պետության հետ համագործակցությունը միանշանակ մերժելու փոխարեն:
– Ընդունեք, սակայն, որ մեր կողմից նման պահանջների առաջադրումն իրատեսական չէ: Այսօրվա աշխարհն ուրիշ է և խաղում է այլ կանոններով:
– Չեմ ժխտում: Բայց եթե նույնիսկ առաջնորդվենք այդ տրամաբանությամբ, մտահոգվելու շատ բան կունենանք: Եթե Ցեղասպանությունը ճանաչած պետություններն են իրենց այդպես պահում, մենք ինչպե՞ս ենք հույս դնում միջազգային հանրության վրա ու մտնում այդ գործընթացի մեջ` հուսով, թե սահմանը բացելուց հետո Թուրքիան լավն է դառնալու: Տխմար փաստարկներ են բերվում, որ եթե սահմանը բացելուց հետո Թուրքիան կրկին փորձի փակել այն` Հայաստանի նկատմամբ ճնշում գործադրելու նպատակով, միջազգային հանրությունը  պատժամիջոցներ կկիրառի: Դե, թող հիմա էլ պատժեր, ինչպես նշեցի, հարաբերությունների խզման համար: Ստացվում է, որ սահմանը բացելուց հետո մենք շատ ավելի խոցելի վիճակում կհայտնվենք, որովհետև Արևմուտքին պետք է տարածաշրջանում կայունություն, խաղաղություն, բոլոր վիճելի խնդիրների համահարթեցում ապահովել: Իսկ սա ենթադրում է, որ հայ ժողովուրդը հերթական անգամ պիտի զոհաբերվի միջազգային հանրության շահերին, որպեսզի Արևմուտքի երկրներն իրենց էներգետիկ, կոմունիկացիոն, տնտեսական ծրագրերն անխափան իրագործեն ու բարգավաճեն: Ո՞վ է ասել, որ մենք  շարունակ պիտի համակերպվենք զոհի կարգավիճակին:
– Հիմա արձանագրությունները կվավերացվե՞ն, թե՞ կտապալվեն:
– Երկու տարբերակի համար էլ շարժառիթներ կան: Այնուհանդերձ, ես չեմ կարծում, թե Ազգային ժողովում դա անցկացնելն այդքան հեշտ է լինելու: Հասկանալի է, որ կա աննախադեպ միջազգային ճնշում, և հանրապետության նախագահի, կառավարության համար դժվար է դրան դիմակայելը: Բայց եթե նախագահն ի պաշտոնե ճնշումների տակ է, բոլորս, իբրև քաղաքական ուժեր, պետք է պատրաստակամ թիկունք կանգնենք, մեր աջակցությունն առաջարկենք, ինքն էլ տեսնի, որ միայնակ չէ, և տեղի չտա մեր ժողովրդի ապագայի համար աննպաստ զարգացումների առջև: Իսկ եթե չեն կարողանում այդ ճնշումներին դիմանալ, ուրեմն ամբողջ իշխանությունով թող հրաժարական տան, ստեղծեն նոր իրավիճակ, որ արտաքին աշխարհն էլ հասկանա` այդ ձևով Հայաստանում հարցեր լուծելն անիմաստ է…
– Ի դեպ, ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Թուրքիայում արձանագրությունների վավերացմանը դեմ են հանդես  գալիս հենց ազգայնական ուժերը: Այս «համերաշխությունն» ինչո՞վ բացատրել:
– Թուրքիայում չկան ազգայնական ուժեր, կան հիմնականում ազգայնամոլական կազմակերպություններ: Եթե հայ ազգայնականներն ընդամենը ցանկանում են տեր կանգնել իրենց ժողովրդի արդար դատին, դրանով երբևէ չեն հերքում թուրք ժողովրդի` ապրելու և իր պետությունն ունենալու իրավունքը: Մենք ընդամենն ասում ենք, որ իրենք մեզ հայրենազրկել են ցեղասպանության միջոցով, պետք է ընդունեն իրենց մեղքը, փոխհատուցեն մեր ժողովրդի կրած վնասները և այդ դեպքում միգուցե ժամանակի ընթացքում մենք կկարողանանք նորմալ հարևաններին վայել հարաբերություններ հաստատել: Թուրք ազգայնամոլները չեն ընդունում հայ ժողովրդի ու Հայաստանի գոյության իրավունքն ինքնին: Դա մենք տեսնում ենք Թուրքիայում հրապարակվող քարտեզներից, այդ քարտեզներում Հայաստան պետություն ընդհանրապես գոյություն չունի,  այսինքն` հայ ժողովուրդն այս տարածքում, որպես էթնոս, բացակայում է: Սա է մեր տարբերությունը, որ յուրաքանչյուր նորմալ տրամաբանող մարդու համար ակնհայտ է: Թուրքիայի նախագահներից Օզալը Հայաստանն անվանում էր «անիծյալ սեպ», և հիմա հայ-թուրքական արձանագրություններով փորձ է արվում մուսուլմանական (ավելին՝ համաթրքական) աշխարհի մեջ խրված այդ սեպը «արանքից հանել», իրականություն դարձնել «Մեծ Թուրան» ստեղծելու իրենց նպատակը:
– «14-ի ձևաչափում» ընդգրկված որոշ կուսակցություններ նպատակահարմար են համարում արձանագրությունների վավերացումը` ՍԴ-ի որոշման 4, 5, 6 կետերին համապատասխան վերապահումներ մտցնելով: Ձեր կարծիքը:
– Կա այդպիսի տեսակետ: Մենք դրան դեմ ենք, որովհետև վերապահումներով խնդիր չես լուծի: Հայաստանն ինքը պետք է նախապայմաններ դներ այս գործընթացում: Եթե անգամ վերապահումներով արձանագրությունները վավերացվեն, շատ դժվար է ասել, թե միջազգային արենայում իրավիճակի փոփոխության հետևանքով դրանք ինչպես մեր դեմ շուռ կգան հետագայում: Հայ-թուրքական կոչված հարաբերություններում պետք է լինի նոր բանակցային գործընթաց` այսօրվա արձանագրությունների մերժումից հետո: Այդ գործընթացում մենք պետք է առաջադրենք մեր պայմանները և չշեղվենք դրանցից:

«ՆԱԽ` ԱՉՔԻԴ ԳԵՐԱՆԸ ՏԵՍ»
– Ի՞նչ տպավորություն ունեք ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացից, մասնավորապես, Սոչիում կայացած վերջին հանդիպումից:
– Ակնհայտորեն Ռուսաստանը մեկ անգամ էլ փորձեց արցախյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում մայնդորֆյան հռչակագիրն առաջնային դարձնել: Դա ինչ-որ տեղ հաջողվեց, որովհետև Ադրբեջանն անթաքույց հիասթափված է ԵԱՀԿ-ի Մինսկի խմբից, Հայաստանն էլ Ռուսաստանի ռազմավարական դաշնակիցն է: Այս 2 գործոններն օգտագործելով` Մոսկվան գոնե այս փուլում, կարծես, վերականգնում է իր ազդեցությունը ոչ միայն կարգավորման գործընթացում, այլև տարածաշրջանում առհասարակ: Բայց ես չեմ կարծում, որ Ռուսաստանը մտադիր է նախաձեռնել արցախյան հակամարտության իրական լուծում: Ռուսաստանին լուծում պետք չէ, հարկավոր է, որ պահպանվի ներկա ստատուս-քվոն, և դրա շնորհիվ ինքը միշտ հնարավորություն ունենա միջամտելու Հայաստան-Ադրբեջան հարաբերություններին: Այսինքն` ինքն այս տարածաշրջանում միշտ թելադրող լինի: Երբ Վրաստանը որոշեց ազատվել «ռուսական անհրաժեշտությունից», կորցրեց նախկինում իր վերահսկողության տակ եղած տարածքները, որոնք արդեն նույնիսկ վիճելի տարածքներ չեն, քանի որ դրանց անկախության ճանաչման գործընթացը, թեկուզ ոչ շատ դինամիկ, բայց զարգանում է:
Արևմուտքն ավելի նուրբ է աշխատում և ավելի նենգ: Նրանք կցանկանային արցախյան հակամարտության կարգավորումը հայ-թուրքական հարաբերությունների տարբերակով, որպեսզի վերանան իրենց ծրագրերի իրագործման բոլոր խոչընդոտները, տարածաշրջանը դառնա միասնական և կայուն, իրագործվեն իրենց նախանշած ծրագրերը: Այդ պարագայում իրենց համար միևնույն է, թե Արցախ-ԼՂՀ-ն որ երկրի կազմում կլինի, ինչը, իհարկե, չի նշանակում, թե հաստատ Հայաստանի կազմում է լինելու: Բայց, անշուշտ, Արևմուտքն ու Ռուսաստանը տարածաշրջանի միակ խաղացողները չեն, պակաս ակտիվ չէ Թուրքիան, վերջերս նկատելի ակտիվություն է ցուցաբերում Իրանը, և նկատի ունենալով շահագրգռված բոլոր կողմերի խճողված հարաբերությունները, չեմ կարծում, թե առաջիկայում մեծ փոփոխություններ կլինեն:
– Հայաստանի իշխանությունների պահվածքի Ձեր գնահատականը:
– Տարածաշրջանում իրավիճակը, իհարկե, բարդ է, և ես ողջունում եմ, երբ իշխանությունը փորձում է բազմաբևեռ արտաքին քաղաքականություն վարել: Բայց այս ամենում մեր ազգային շահը պետք է շարունակաբար առաջ մղել: Ընդհանրապես, մենք կողմնակից ենք Արցախը Հայաստանի հետ վերամիավորելու 1989թ.-ի դեկտեմբերի 1-ի որոշման իրագործմանը, երբ Արցախ-ԼՂՀ-ն կդառնա Հայաստանի մարզերից մեկը: Բայց եթե այսօր խնդիր է դրված ապահովելու ԼՂՀ-ի անկախության միջազգային ճանաչումը, որպես վերամիավորման միջանկյալ փուլ, դա էլ մեզ համար ընդունելի է: Սակայն դրա համար Հայաստանն առաջին հերթին պիտի ճանաչի ԼՂՀ-ի անկախությունը, որպեսզի նույնը կարողանա ուրիշներից ակնկալել: Ճիշտ այնպես, ինչպես Ռուսաստանը վարվեց Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի պարագայում, քանի որ ինքն էր հանդես գալիս  այդ  տարածքների անկախությունը հովանավորողի դերում:

Զրուցեց Վահան Վարդանյանը