Ու՞ր են Բաքվի, Սումգայիթի հայերը… Իսկ առայժմ աղ ցանենք մեր վերքերին եւ… Թող վերքը սպի չդառնա…

Որովհետեւ չենք ուզում, որ պապերից հետո թոռներն էլ ապրեն:

Որովհետեւ բավարարվում ենք պապերի ապրածով ու ներկայիս վառած մոմերով:

Որ վառում ենք, մեզ հարց չե՞նք տալիս, թե Հայի Աստծուն պե՞տք է էդ մոմը, երբ հայի տանն ուրիշն է ապրում:

Չե՜նք հարցնում:

Որովհետեւ դա մեզ պետք չէ՝ ո՛չ հարցը, ո՛չ՝ պատասխանը:

Որովհետեւ էդ մոմը որ վառում ենք, մեր սրտերում ոչինչ չի վառվում:

Չէ, վառվու՜մ է՝ տարատեսակ մոմաչափ ցանկություններ միայն, որ սահմանափակվում է… լափելով ու թրքելով: Մեկ էլ՝ մի քանի լուսանկար է ավելանում ֆոտոալբոմում… պապերի էրգրից:

Որովհետեւ էդ մոմը որ վառում ենք, տեղ չի հասնում. եթե հայի տանը հայ չի ապրում, Հայի Աստվածն էլ անտեր է:

Էդ մոմն ենք վառում, որովհետեւ մոմավառ ենք: Մեջներս կրա՛կ չկա:

Վրե՛ժ չկա:

Պայքա՛ր չկա:

Նպատա՛կ չկա:

Արդարությունը վերականգնելու ջի՛ղ չկա:

Սեփական տանը տանտեր զգալու կա՛մք չկա:

Մոտներս գոնե դանա՛կ չկա՞…

Դանակ բռնելու համար մկաններում ու՛ժ է պետք:

Մոմ վառողի մկաններին ու՜ժն ինչի՞ է պետք…

Անուժ հային Հայրենի՜քն ինչի՞ է պետք:

…Պե՛տք է: Մկաններում՝ ու՛ժ, ձեռքերում՝ դանակ դնելու  համար:

Մեջները վրե՛ժ դնելու համար:

Ներսները հոգի՛ դնելու համար:

Մատներին կա՛յծ տալու համար:

Որ մոմի փոխարեն կրա՜կ վառեն: Որ էդ կրակից վերքը բորբոքվի՝ լափի քեզ, սպի չդառնա: Հայրենիքը կորցնելու վերքը:

Հենց սպի դարձավ, երբեմնի վերքի տեղն էլ կմոռանանք:  Հայրենիքի տեղը կմոռանանք:

(… Զբոսաշրջիկների համար ամեն տեղ էլ սիրուն է…)

Վերքը պիտի բորբոքվի, որ  բուժենք: Ճիշտ բուժման համար պատճա՛ռը պիտի վերացնենք:

Որ վերադա՛րձ լինի:

Վերքը պիտի մրմռա, որ Վերադարձը լինի Հայի:

Վերքը պիտի ցավեցնի, որ հայի տունը լցվի: Էն ժամանակ մոմ վառել էլ պետք չի լինի.-Հայի Աստվածը Հայի տանը կլինի:

Ա՛յ էն ժամանակ վերքը սպի կդառնա: Ու թո՛ղ դառնա:

Իսկ առայժմ… ա՛ղ ցանենք մեր վերքերին…

Արմենուհի Մելքոնյան

«Լուսանցք»  շաբաթաթերթի գլխավոր  խմբագիր

Հ.Գ. – Զբոսաշրջային ընկերություններից մեկի ղեկավարը իմ վաղեմի ընկերներից է: Այս ամռանը հրավիրեց (իր միջոցներով) այժմյան Թուրքիա գնալ:

Կոպտորեն մերժեցի: Զարմացավ: Մեր ընկերությունն էլ խափանվեց:

Ո՜նց բացատրեի, որ անաղ մարդկանց է՛լ չեմ հանդուրժելու: Թերթի այս համարից կուղարկեմ նրան՝ իբրեւ բացատրություն: Հուսով եմ՝ կհասկանա ինձ:

* * *
Թող վերքը սպի չդառնա

1989թ. հունվարի 28-ին 46 նախիջեւանցիներ վերադարձան հայրենի Ցղնա

(Տպագրվում է  ի լրումն խմբագրականի, որ արխիվից է՝ հրապարակված դեռ 2000թ. «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթում: Տեքստը ներկայացնում ենք առանց որեւիցե կրճատման)

Լեռը կոչվում է «Գալիս եմ, գալիս եմ»: Ըստ ավանդույթի՝ լեռան ստորոտում գյուղ է եղել՝ վատ բարքի տեր բնակիչներով: Լեռը նրանց կարգի հրավիրելու համար ձայնել է՝ գալի՜ս եմ: Գյուղացիներն, իբր ուշադրություն չեն դարձրել, եւ քարաժայռը փլվել-ավերել է գյուղը:

Բոլու լեռը հաճախ  Օձասարի հետ են շփոթել: Շրջակա գյուղերը Բոլուին «Հարս ու փեսի» սար են ասել:

Օձասարի կողքի լեռանն էլ Սրբերի քարանձավ անունն են տվել. լեռնալանջի բնական քարանձավներից մեկում կաթոցներով աղբյուր կա:

…Ընկուզաձոր, Կորեկաձոր… Աղասարի դաշտ, Ճահճուկի  դաշտ……Կապույտ լճակ, Սալվարդի լճակ, Մեսրոպավան գետ, Կամրջաթաղ գետակ… Գժի աղբյուր, Խաչի աղբյուր…

Տեղ լիներ, բոլորը կթվեի, հերթով՝ լեռներով, ծաղիկներով, կենդանիներով: Որ ցավը շա՛տ լինի: Որ վերքը լա՜վ մրմռա: Որ վերքը սպի չդառնա, սպի դարձավ՝ կհարմարվենք, վերքի պատճառատիրոջը կմոռանանք, ու մեր ճակատագիրն էլի լամուկը կտնօրինի: Ճակատագիր տվողն էլ կասի «Խե՛ղճ ես, մեջդ վրեժ չկա»:

Ու անվրեժ, հող տալու «սովորույթից» չազատված՝ Նախիջեւանն էլ… Ընկուզաձորն էլ… Կորեկաձորն էլ…

Թիկունքում «ժողճակատն» էր

1988թ. նոյեմբերի 23-ին հայրենի գյուղից վտարվեցին ցղնեցիները: 1989թ. հունվարի 28-ին 46 ցղնեցիներ գյուղ վերադարձան: Բաքվի «Կոմունիստ» թերթում տպագրված «Մեր ճակատագիրն ու հողը ընդհանուր են» հրապարակման մեջ Ազերինֆորմի թղթակիցը նշում է. «Արդեն 35 ընտանիք վերադարձել են տուն… Կուսակցության Օրդուբադի շրջանի 1-ին քարտուղար Շ. Ալեսկերովն ասում է. «Մեր շրջանի աշխատավորները խորապես համոզված են, որ ադրբեջանցիների եւ հայերի միջեւ բոլոր վիրավորանքները կմոռացվեն… Եթե ոմանք կասկածում են՝ վերադառնալ թե ոչ՝ կպատախանեմ՝ իհարկե, վերադարձեք:  Ձեզ այստեղ հիշում են եւ սպասում»»:

Թե իրականում ինչպես էին սպասում, թողենք վերջին:

Մինչ այդ.

-1988թ-ի նոյեմբերի 23-24-ին Օրդուբադի շրջանի կուսկոմիտեի առաջին քարտուղարը եւ գլխավոր դատախազը ոստիկանների ուղեկցությամբ սկսեցին շրջել հայկական գյուղերում՝ հայերին համոզելով հեռանալ՝ պատճառաբանելով՝ իբր իրենց երիտասարդները «շատ գազազած են», վերեւից էլ «ժողճակատն» է իշխում,- պատմում է Ցղնա վերադարձի կազմակերպիչներից Համլետ Գրիգորյանը (բնակվում է Երեւանում – Ա.Մ.): Մեզ հավատացրին՝ «Հենց դրությունը կարգավորվի, ձեզ հետ կբերենք»… Բոլոր գյուղերը, այդ թվում՝ Ցղնան, լցվեցին մեքենաներն ու… Շատերը մնացին Մեղրիում, շատերն էլ Երեւան եկան:

Ցղնեցիները, սակայն վերադառնալ ուզեցին: 71 ստորագրությամբ  դիմումներ հղեցին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհդի նախագահության նախագահ Մ. Ս. Գորբաչովին, ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազին եւ ղեկավար այլ անձանց. «Նոյեմբերի 22-ին Օրդուբադի շրջանի ղեկավարությունը իրավապահ մարմինների հետ մեզ գյուղից դուրս հանեց… Հուսով ենք՝ կվերականգնվեն մեր սահմանադրական իրավունքները… (ստորագրված է՝ 18 դեկտեմբեր, 1988թ., Երեւան):

-Դիմումները հասան Նախիջեւանի քաղկոմի 2-րդ քարտուղար Բոլոտինին,- շարունակում է Համլետ Գրիգորյանը: – Նա այդ ժամանակ ազգությունների խնդիրներով էր զբաղվում: Հեռախոսեցի Բոլոտինին: Սիրալիր էր, ասաց որ, իրենք ոչ միայն պատրաստ են ընդունել մեզ, այլեւ խնդրում են վերադառնալ… Դեկտեմբերի 24-ին ես, Վոլոդյա Գասպարյանը, Ցոլակ Գաբրիելյանը, Մարտին Օհանյանը, Ռոստոմ Շիկանյանը, Նավասարդ Հովհաննիսյանը հանդիպեցինք Օրդուբադի շրջկոմի քարտուղարին: Նրա աշխատասենյակում մեզ էին սպասում շրջանի դատախազը, շրջխորհրդի նախագահը, ոստիկանապետը: Բոլոտինը կարգադրել էր, որ մեզ տանեն ու տեղավորեն մեր տներում… Օրդուբադի շրջկոմի 1-ին քարտուղար Մամեդովն առաջարկեց Նոր տարին հանգիստ անցկացնելուց հետո գնալ Ցղնա: Խոստացավ ապահովել մեր ճանապարհային անվտանգությունը: Եվ այսպես, 1989թ. հունվարի 28-ին 46 հոգով մեկնեցինք մեր պայմանավորված խաչմերուկը՝ շրջանի ղեկավարությանը հանդիպելու: 15 րոպե ուշացել էինք: Մամեդովը չկար: Ավելին՝ նա շրջանի դատախազին պատվիրել էր թույլ տալ հայրենի գյուղ վերադառնալ այնտեղ մշտական գրանցում ունեցողներին միայն: Ես փորձեցի բացատրել, որ նախորդ բանակցություններում նման պայմանավորվածություն չի եղել: Ապարդյուն: Գնացինք Բոլոտինի մոտ: Ներկայացրի կատարվածը: «Ի՞նչ, ի՛մ կարգադրությունը չե՞ն կատարել»,- զարմացավ…(՞): Կանչեց դատախազին, ՆԳ նախարարին եւ էլի հինգ-վեց հոգու: Մի խոսքով, Նախիջեւանի ԻԽՍՀ ՆԳ նախարարին ուղեկցող չորս-հինգ ղեկավարների հետ ուղեւորվեցինք Ցղնա: Մեզ մեկ ժամ ժամանակ տվեցին՝ գույքագրում անելու եւ մեր տներում ջարդած-փշրածի մասին իրենց զեկուցելու համար: Գնացել էինք մեր հողու՜մ ապրելու, ի՞նչ գույքագրման մասին էր խոսքը… Իսկ մեր տանն արդեն ադրբեջանցի Թումարի յոթ հոգանոց ընտանիքն էր: Թումարը, որն ինձ անուն ազգանունով արդեն գիտեր, ասաց. «Եթե տունը ծախելու եք, կառնեմ»… Տունը լա՜վ թալանել էին, բայց ղեկավարներին ասացի, որ ընդամենը մի քանի ապակի են կոտրել եւ գյուղատնտեսական գործիքներ տարել: ՆԳ նախարարը գյուղի 13 ադրբեջանցի ընտանիքներին պատվիրեց 3 օրում ազատել մեր տները: Տեղավորեցինք մեր ծնողներին ու եկանք Երեւան՝ ամեն շաբաթ Ցղնա գնալու պայմանով: Մինչեւ հունիս այդպես էլ անում էինք: Բայց օդում ինչ-որ չարագուշակ բան կար. 25-30 ցղնեցիներ կամաց-կամաց հեռացան գյուղից: Հունիսի 13-ին Ցղնայում արդեն 7-ն էին մնացել՝ 6 կին եւ 1 տղամարդ՝ Հրաչիկ Հակոբյանը: 1 օր առաջ դիմակավորված մի խումբ ներխուժել էր Հրաչիկենց տուն՝ պահանջելով հեռանալ: Ու վերջին 7 հոգին էլ դուրս եկան… Հիմա անհամբեր սպասում ենք վերադարձին, թեկուզ մեկ օրով, թեկուզ որպես զբասաշրջիկ…

Վերադառնում են ընդմիշտ

Մեկ օրով վերադարձ չի լինում: Զբոսաշրջիկը չի՛ վերադառնում: Գնում է – այցելում է – ուղեւորվում է: Բայց չի՛ վերադառնում: Մեր պարագայում՝ որպես զբոսաշրջիկ անգամ այլեւս չպիտի գնանք: Հայրենիքում զբոսաշրջի՞կ կլինի: Բառից կառչել չեմ սիրում: Բայց էս դեպքում բառը հոգեբանություն է: Միս ու արյուն է: Էստեղից է «սովորույթը»՝ անվրեժի, «որտեղ հաց՝ էնտեղ կաց»-ի: Հարմարվելու: Հաշտվելու: Փաստորեն, Նախիջեւանի պատմությունը 2-րդ անգամ կրկնվեց: Քթներիս տակ: (Մեր պատմությունները կրկնվողներից են): «Ադրբեջանի ժողճակատն ասում էր՝ ինչի՞, մինչեւ հիմա Նախիջեւանում հայ կա՞»,- կպատմի Համլետ Գրիգորյանը: – Կողքի գյուղերը մեզ չհետեւեցին: Մենակ մնացինք: Մենք էլ, մարդ էինք, վախենում էինք, Սումգայիթի նախադեպը կար: Մեզ պաշտպանող չունեինք»…

Լեռը կոչվում է «Գալիս եմ, գալիս եմ»: Ո՞վ գիտի, հիմա ի՞նչ է կոչվում: Չէ՛, վերքը պիտի լա՜վ մրմռա: Վերքը պիտի սպի չդառնա: Ժառանգաբանական առումով: Թե չէ զբոսաշրջելու արդեն իսկ արմատավորվող ախտը կփակի ապագա տանող մեր ուղին:

Արմենուհի Մելքոնյան

«Լուսանցք»  շաբաթաթերթի գլխավոր  խմբագիր

*  *  *
Իսկ ո՞ւր են Բաքվում… Սումգայիթում ապրած հայերը

Վերջերս Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը ռազմատենչ հայտարարությունները փոխարինել է նեղացածի կեցվածքով: Նա նեղացել է միջազգային հանրությունից եւ երեւի մի քիչ էլ մեզանից… Ալիեւ կրտսերը անգամ չմասնակցեց ԱՊՀ 20-ամյակի գագաթաժողովին:

«Ադրբեջանի նախագահի դեմարշը կարող է մեկ բացատրություն ունենալ. վերջին շրջանում ադրբեջանական կողմի դրսեւորած ապակառուցողական մոտեցումները խիստ զայրացրել են միջնորդ երկրներին, ինչի պաճառով Ալիեւը ամեն կերպ խուսափում է ՄԽ համանախագահ երկրների ղեկավարների հետ հանդիպումից: Մեկ անգամ չէ, որ նկատվել է, թե ինչպես է Ադրբեջանը անտեսում միջազգային հանրության հորդորները եւ հավատարիմ չի լինում ձեռք բերված պայմանավորվածություններին: Կազանում տեղի ունեցած հանդիպումը այս ամենի ամենավառ դրսեւորումն էր»,- անդրադառնալով Ադրբեջանի նախագահի՝ ԱՊՀ հոբելյանական գագաթաժողովին չմասնակցելու փաստին՝ «Panorama.am»-ին ասել է ՀՀԿ խմբակցության քարտուղար Էդուարդ Շարմազանովը:

Ակնհայտ է, խուսափելուց խնդիրը չի լուծվում, հակառակը, այն առավելի է խորանում: ՀՀԿ պատգամավորն անդրադառնալով նաեւ Ադրբեջանի վարչապետի՝ ԱՊՀ գագաթաժողովի ընթացքում հնչեցրած այն մտքին, թե Հայաստանն Ադրբեջանի նկատմամբ ագրեսիայի է դիմել, նշել է. «Չէի ցանկանա կոռեկտության սահմաններն անցել, պարզապես ասեմ, որ տպավորություն կա, թե ադրբեջանցի պաշտոնյաների մի մասը ուղղակի անգրագետ է եւ նույնիսկ բարձր պաշտոններ զբաղեցնելուց հետո չեն ծանոթանում կոնֆլիկտի պատմությանը կամ էլ հետեւողականորեն շարժվում են Օսմանյան Թուրքիայի կամ Նացիստական Գերմանիայի Գեբելսյան պրոպագանդայի սկզբունքներով: Ինչ վերաբերվում է ագրեսիային, ապա ադրբեջանի իրականացրած ագրեսիան տեղի է ունեցել բոլորի աչքի առաջ, ու դժվար թե 2 տասնամյակի ընթացքում այդ ամենը մոռացված լինի: Ագրեսիա, որն իրականացվեց իր բնական իրավունքները պահանջող Արցախի ժողովրդի նկատմամբ: Եթե հայկական կողմն էր դիմել ագրեսիայի, ապա ու՞ր են հիմա Բաքվում, Սումգայիթում ու մյուս ադրբեջանական քաղաքներում ապրող հայերը, ո՞ւր են»…
Կարեն Բալյան

Հ.Գ. – Կիսելով նյութում արծարծված մտահոգությունները, այնուամենայնիվ, մի հարցադրում էլ մենք հնչեցնենք. «Ու՞ր է հիմա Բաքվում, Սումգայիթում ու մյուս ադրբեջանական քաղաքներում ապրած հայերի…» մի զգալի մասը, ովքեր գաղթականներ ու փախստականներ դարձած եկան Հայաստան: Նրանց մեծ մասը մեկնեց հայրենիքից՝ կա՛մ չհարմարվելով հայկական կեցակարգին, կա՛մ՝ չհամակերպվելով սեփական կարգավիճակին: Բայց պետք էր պահել նրանց, պետք էր վերաբնակեցնել ազատագրված տարածքները, ինչի մասին խոսվեց տարիներ շարունակ: Եվ դա պետք է արվեր առանց այլեւայլության, առանց անհարկի եւ ցուցադրական բազմակարծության: Այն ժամանակ դա հնարավոր էր, եւ հիմա մենք այլ ժողովրդագրական տվյալներ կունենայինք եւ՛ ՀՀ-ում եւ՛ ԼՂՀ-ում եւ՛ ազատագրված տարածքներում…

«Լուսանցք» թիվ 31 (207), 2011թ.