Հայ­կա­կան լեռ­նաշ­խար­հը հա­յե­րի բնա­կան եւ ա­րար­չա­տուր հայ­րե­նիքն է –

Տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին լար­վա­ծութ­յու­նը հա­վել­վեց դե­ռեւս ՌԴ ­վար­չա­պետ Վլա­դի­միր Պու­տի­նի եւ Թուր­քիա­յի վար­չա­պետ Ռե­ջեփ Թա­յիփ Էր­դո­ղա­նի մա­հա­փոր­ձե­րի մա­սին լու­րե­րով: Ե­թե Ան­կա­րա­յում հայ­տա­րա­րե­ցին, որ «Էր­դո­ղա­նին թա­ղե­լու լու­րե­րը դեռ շտապ են», ա­պա Մոսկ­վա­յում Ռու­սաս­տա­նի եւ Ուկ­րաի­նա­յի հա­տուկ ծա­ռա­յութ­յուն­նե­րը կան­խել են ՌԴ­ վար­չա­պե­տի եւ այժմ ՌԴ ­նա­խա­գա­հի վրա ի­րա­կա­նաց­վե­լիք մա­հա­փոր­ձը: Ա­հա­բե­կիչ­նե­րը Ա­րա­բա­կան Մի­­աց­յալ Է­մի­րութ­յուն­նե­րից ժա­մա­նել են Թուր­քիա, իսկ այն­տե­ղից էլ ան­ցել են Ուկ­րաի­նա: Մա­հա­փոր­ձի կազ­մա­կերպ­ման հրա­հանգ­նե­րը ստա­ցել են Դո­կա Ու­մա­րո­վից, ո­րի մա­սին տե­ղե­կութ­յուն­նե­րը, ինչ­պես եւ հա­տուկ ծա­ռա­յութ­յուն­նե­րին օ­ժան­դա­կե­լը հանձն են ա­ռել Չեչ­նիա­յի իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը: Մինչ Պու­տի­նի դեմ մա­հա­փոր­ձը, ա­հա­բեկ­չութ­յուն­ներ պետք է ի­րա­կա­նաց­վեին Ռու­սաս­տա­նի մի շարք տնտե­սա­կան նշ­­ա­նա­կութ­յուն ու­նե­ցող օբ­յեկտ­նե­րի վրա, ին­չը նաեւ ա­պա­կա­յու­նա­­ց­­նող մի­տում ու­ներ:

Հի­շեց­նենք, որ ՌԴ­-ում ազ­գութ­յամբ ադր­բե­ջան­ցի կրո­նա­կան ծայ­րա­հե­ղա­կան­ներ էին ձեր­բա­կալ­վել վեր­ջերս:

ՌԴ ­Նիժ­նի Նով­գո­րոդ շրջա­նի Լե­նին­յան շրջա­նա­յին դա­տա­րա­նը «Նուլ­ջու­լա­ր» մի­ջազ­գա­յին կրո­նա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յան տե­ղա­կան մաս­նաճ­յու­ղի ան­դամ­նե­րի գոր­ծով մե­ղադ­րա­կան վճիռ է կա­յաց­րել, 12 մարդ է ձեր­բա­կալ­վել: Նրանց թվում են ե­ղել Ադր­բե­ջա­նի, Թուր­քիա­յի եւ Ռու­սաս­տա­նի քա­­ղա­քա­ցի­ներ:

Այս­պես Մոսկ­վա­յում կանխ­վեց, իսկ Ան­կա­րա­յում ձա­խող­վեց ա­հա­բեկ­չա­կան գոր­ծո­ղութ­յու­նը, բայց լար­վա­ծութ­յու­նը մնում է: Հատ­կա­պես Ի­րա­նի եւ Սի­րա­յի շուրջ ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րը պայթ­յու­նավտ­սնգ­ են: Մոսկ­վան սի­րիա­կան հա­ն­­րաք­վեն, ի տար­բե­րութ­յուն Վա­շինգ­տո­նի, ո­րա­կել է ժո­ղովր­դա­վա­րաց­մա­նը միտ­ված քայլ, եւ Պե­­կի­նի հետ միա­սին ՄԱԿ-ում ընդ­դի­մա­նում է Սի­րիա­յի եւ Ի­րա­նի հար­ցե­րում ռազ­մա­կան մի­ջա­մ­­տութ­յա­նը:

Ա­րեւ­մուտ­քին եւ ՆԱ­ՏՕ-ի ծրա­գ­­րե­րին ընդ­դի­մա­նում է նաեւ Բե­լա­ռու­սը: Նա­խա­գահ Ա­լեք­սանդր Լու­կա­շեն­կոն հայ­տա­րա­րել է, որ երկ­րի իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը կոշտ կեր­պով են ար­ձա­գան­քե­լու ԵՄ կո­ղ­­մից սահ­ման­վող պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րին: «Ա­վե­լի լավ է լի­նել բռ­­նա­կալ, ինչ­պես ի­րեն ան­վա­նում են Ա­րեւ­մուտ­քում, քան ար­վա­մոլ», – ա­սել է նա:

Իսկ Մոսկ­վան քննա­դա­տել է նաեւ Թու­նի­սում կա­յա­ցած «Սի­րիա­յի բա­րե­կամ­նե­ր» ոչ ֆոր­մալ հա­մա­ժո­ղո­վի անց­կա­ցու­մը՝ այն ո­­րա­կե­լով «միա­կող­մա­նի քայ­լ»: ՌԴ­ ԱԳ նա­խա­րա­րը հայտ­նել է, թե Մոսկ­վան չի ըն­կա­լում հա­մա­ժո­ղո­վին ըն­դուն­ված հռչա­կագ­րի ի­րա­վա­կան կար­գա­վի­ճա­կը, ո­րի մաս­նա­կից­նե­րը Սի­րիա­յի իշ­խա­նութ­յուն էին ճա­նա­չել Ա­րեւ­մուտ­քի կող­մից հո­վա­նա­վոր­վող ընդ­դի­­մութ­յա­նը……

­Մեր­ձա­վո­րա­րե­ւել­յան հա­կա­մար­տութ­յուն­նե­րը նաեւ Պա­կիս­տա­ն­ են հա­սել, ո­րը լրջա­գույն էթ­նի­կա­կան խնդիր­ներ ու­նե­ցող ար­հես­տա­կա­նո­րեն ստեղծ­ված պե­տութ­յուն է: Ժա­մա­նա­կին Հնդկաս­տա­նի դեմ պայ­քա­րի ըն­թաց­քում, Վա­շինգ­տո­նի օգ­նութ­յամբ այս եր­կի­րը դար­ձավ «ա­տո­մա­յին» եւ հի­մա ար­մա­տա­կան իս­լա­մա­կան­նե­րը մեծ վտանգ են ներ­կա­յաց­նում հենց ԱՄՆ-ի հա­մար: Վեր­ջերս Պա­կիս­տա­նի Սե­նա­տի մի­ջազ­գա­յին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի հանձ­նա­ժո­ղո­վի կող­մից «Խո­ջա­լո­ւի դեպ­քե­րի» ա­ռու­մով մի ո­րո­շում էլ ըն­դուն­վեց, որն ան­լուրջ է հատ­կա­պես այն հա­մա­տեքս­տում, որ Պա­կիս­տա­նում բնակ­վող առն­վազն եր­կու ժո­ղո­վուրդ մե­ղադ­րում են այս երկ­րի կա­ռա­վա­րութ­յա­նը ի­րենց հան­դեպ ցե­ղաս­պա­նութ­յան քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն ի­րա­կա­նաց­նե­լու մեջ: Խոս­քը պա­կիս­տան­յան բե­լուջ­նե­րի եւ փաշ­տուն­նե­րի մա­սին է: Ադր­բե­ջա­նի իս­լա­մա­կան խա­ղե­րը այս­տեղ էլ են հա­սել, բայց դա եւս եր­կար չի տե­ւի, քա­նի որ ան­գամ ԱՄՆ-ն­ է անդ­րա­դար­ձել Պա­կիս­տա­նում բե­լուջ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նութ­յան խնդրին:

Պա­կիս­տա­նի արտ­գործ­նա­խա­րար Հի­նա Ռաբ­բա­նի Կխա­րը ԱՄՆ-ին զգու­շաց­րել է չմի­ջամ­տել ի­րենց ներ­քին գոր­ծե­րին. տե­ղե­կաց­նում է BBC-ն: Հայ­տա­րա­րութ­յու­նը հա­ջոր­­դել է ԱՄՆ Կոնգ­րե­սի բա­նա­ձե­ւ
ին, ո­րում կոչ է ար­վում ինք­նա­վա­­րութ­յան ի­րա­վունք տալ բնա­կան պա­շար­նե­րով հա­րուստ Բե­լու­ջիս­տան նա­հան­գին: BBC-ին տված հար­ցազ­րույ­ցում Կխա­րը ա­մե­րիկ­յան բա­նա­ձե­ւը գնա­հա­տել է որ­պես ան­հե­թեթ, ա­նըն­դու­նե­լի, սա­կայն, ըստ նրա, այն չի ներ­կա­յաց­նում Վա­շինգ­տո­նի պաշ­տո­նա­կան դիր­քո­րո­շու­մը:

Սա եւս մեկ ան­գամ հա­վաս­տում է, որ Հա­յաս­տա­նը պետք է բո­լոր ճա­կատ­նե­րում զգոն լի­նի եւ ա­րագ ար­ձա­գան­քի բո­լոր հա­կա­հայ դրսե­ւո­րում­նե­րին: Ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը՝ պետք է պաշ­տո­նա­կան Ե­րե­ւանն ար­ձա­գան­քի եւ՝ հա­մա­կարգ­ված ու հե­տե­ւո­ղա­կան:

Վերս­տին ուժգ­նա­նում է ի­րա­նա­կան խնդի­րը: Ի­րա­նը նաեւ ներ­քին խնդիր­ներ ու­նի եւ փոր­ձում է դրանք ա­րագ կար­գա­վո­րել: Թեհ­րա­նը գաղտ­նի՝ «Ա­շու­րա-90» կո­դա­վոր­ված լայ­նա­ծա­վալ գոր­ծո­ղութ­յուն է ի­րա­կա­նաց­րել: Կեր­մա­նում, Խոր­մոզ­գա­նում, Հա­րա­վա­յին Խո­րա­սա­նում, Սիս­տա­նում եւ Բե­լու­ջիս­տա­­նում ի­րա­կա­նաց­ված գոր­­ծո­ղութ­յուն­նե­րի արդ­յուն­քում ի­րա­վա­պահ­նե­րը ձեր­բա­կալ­ել են ինչ-որ հան­ցա­գոր­ծութ­յան մեջ կաս­կած­վող բազ­մա­թիվ մարդ­կանց, բռնա­գ­­րավ­վել է ա­վե­լի քան հար­յուր մի­ա­վոր զենք-զի­նամ­թերք եւ մոտ 10 տոն­նա թմրա­մի­ջոց­ներ:

Իսկ Ի­րա­նի մի­ջու­կա­յին հար­ցը շա­րու­նա­կում է ար­տա­քին խո­չըն­դոտ­ներ ստեղ­ծել: Այս հար­ցը ռազ­մա­կան ճա­նա­պար­հով լու­ծե­լու Իս­րա­յե­լի մտադ­րութ­յունն ա­ռայժմ ի­րա­տե­սա­կան չէ: Ա­տո­մա­յին է­ներ­գիա­յի մի­ջազ­գա­յին գոր­ծա­կա­լութ­յան (ԱԷՄԳ) 5 հո­գա­նոց պատ­վի­րա­կութ­յան եւ Ի­րա­նի իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի մի­ջեւ մի­ջու­կա­յին ծրագ­րի շուրջ ըն­թա­ցող բա­նակ­ցութ­յուն­նե­րի 2-րդ ­փուլն ա­վարտ­վեց, եւ ԱԷՄԳ գլխա­վոր քար­տու­ղար Յու­կիա Ա­մա­նոն հան­դես ե­կավ հայ­տա­րա­րութ­յամբ՝ նշե­լով, որ թեեւ ի­րենք հակ­ված էին կա­ռու­ցո­ղա­կան բա­նակ­ցութ­յուն­նե­րի, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ի­րա­նա­կան կո­ղ­­մը թույլ չի տվել, որ­պես­զի ի­րենց տե­սուչ­ներն այ­ցե­լեն Փար­չի­նի ռազ­մա­կան հաս­տա­տութ­յուն: Ի պա­­տաս­խան Ա­մա­նո­յի մտա­հո­գու­թ­­յուն­նե­րին, Թեհ­րա­նը հայ­տա­րա­րել է, որ ԱԷՄԳ-ի տե­սուչ­նե­րի այ­­ցի նպա­տա­կը ոչ թե հե­տաքն­նութ­յուն անց­կաց­նե­լը, այլ Ի­րա­նի եւ ԱԷՄԳ-ի հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան շուրջ բա­նակ­ցութ­յուն­ներ վա­րելն էր: Ի­րա­նը հար­գում է մի­ջազ­գա­յին օ­րենք­նե­րը եւ միշտ պատ­րաստ է հա­մա­գոր­ծակ­ցել է ԱԷՄԳ-ի հե­տ:
Իս­րա­յե­լին Ի­րա­նի վրա ռազ­մա­կան հար­ձակ­ման մտադ­րութ­յու­նից հրա­ժար­վե­լու կո­չով դի­մել է նա­եւ Մոսկ­վան:

ԱՄՆ ռազ­մա­ծո­վա­յին ու­ժե­րի հար­վա­ծող ա­վիա­կիր­նե­րը, ա­տո­մա­յին ա­վիա­կիր «Carl Vinson»-ի գլխա­վո­րութ­յամբ, մտել են Պարս­կա­կան ծոց: Ի­րա­նի հա­րա­վա­յին շջան­նե­րում մա­նեւ­րող նա­վե­րի խմբում ընդգրկ­ված են հա­ծա­նա­վեր ու ա­կա­նա­կիր նա­վեր, ո­րոնք բեռն­ված են ա­վե­լի քան 50 թ­­ե­ւա­վոր հռթիռ­նե­րով, հե­ռա­հար (1,6 հզ. կմ) «Տո­մա­գավ­կ»-ե­րով:Տախ­տա­կա­մա­ծա­յին «Carl Vinson» ա­վի­ա­ցիան պար­բե­րա­բար թռիչք­ներ է ի­րա­կա­նաց­նում Ի­րա­նի հա­րա­վա­յին սահ­ման­նե­րի մոտ:

Իս­րա­յե­լում շտա­պել են ար­ձա­գան­քել, որ պատ­րաստ չեն պա­տե­րազ­մի: Մեծ Բրի­տա­նի­ա­­յի ԱԳ նա­­խա­րար Ո­ւիլ­յամ Հի­գի կար­ծի­քով էլ՝ Ի­րա­նի վրա Իս­րա­յե­լի ռազ­մա­կան հար­ձա­կումն ան­միտ քայլ կլի­նի, եւ ա­հա ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը շտա­պել են Պար­սից ծոց……­

Իսկ վեր­ջերս Իս­րա­յե­լից գն­­ված զեն­քը Բա­քուն ինչ­պես շտա­պել է հայ­տա­րա­րել, չի գոր­ծադ­րի Ի­րա­նի դեմ եւ դա նա­խա­տես­ված է Հա­յաս­տա­նի դեմ կի­րա­ռե­լու հա­մար: Բայց Թեհ­րա­նում այլ կար­­ծի­քի են:

Ա­րա­բա­կան երկր­նե­րում էլ, չնա­յած «ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րին», կրկին բար­ձ­­րա­նում է հա­կաիս­րա­յե­լա­կան ա­լիք: Սի­րիա­կան ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րը նոր թափ են հա­ղոր­դել դրան: Վտան­գա­վոր հար­­ցեր են բարձ­րաց­վում նաեւ Լի­բիա­յում, ան­ցու­մա­յին ազ­գա­յին խոր­հր­­դի ղե­կա­վար Մուս­տա­ֆա Աբ­դել Ջա­լի­լը հայ­տա­րա­րել է, որ ԱԱԽ-ն ­պատ­րաստ է ուժ կի­րա­ռել երկ­րի միաս­նութ­յան պահ­պան­ման հա­մար: «Մենք չենք պատ­րաստ­վում բա­ժա­նել Լի­բիան»,- հայ­տա­րա­րել է ԱԱԽ-ի ղե­կա­վա­րը եւ կոչ ա­րել ա­րե­ւել­յան շրջա­նի բնակ­չութ­յա­նը բա­նակ­ցութ­յուն­ներ սկս­­ել: Այս­պես կա­րող է կիս­վել Լի­բի­ան, ինչ­պես ե­ղավ Սու­դա­նի դեպ­քում: Սա մտա­հո­գում է եւ Ե­գիպ­տո­սի եւ այլ ա­րա­բա­կան երկր­նե­րի իշ­խա­նութ­յուն­նե­րին: Մա­րո­կո­յի մի բնա­կի­չի ան­գամ ա­զա­տա­զր­­կել են՝ իր տա­նը Իս­րա­յե­լի դրո­շը բարձ­րաց­նե­լու հա­մար…

Ե­թե Ադր­բե­ջա­նը փոր­ձում է օգտ­վել ի­րա­նա­կան խնդրից, ա­պա Թուր­քիան փոր­ձում է դա ա­նել Սի­րիա­յի ա­ռու­մով: Բա­քուն հո­ղա­յին պա­հանջ­ներ է ակն­կա­լում Ի­րա­նից, Ան­կա­րան՝ Սի­րիա­յից: Թուր­քա­կան «Ta­raf»-ը ներ­կա­յաց­րել
է «WikiLeaks»-ի հեր­թա­կան գաղտ­նա­զեր­ծու­մը, ո­րը վե­րա­բե­րում է «Stratfor»-ի մաս­նա­գետ­նե­րի մի­ջեւ նա­մա­կագ­րութ­յա­նը, ո­րոնք էլ վե­րա­բե­րում են Սի­րիա­յի ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րում Թուր­քիա­յի գաղտ­նի ծրագ­րե­րին: Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քի եւ Թուր­քիա­յի մաս­նա­գետ Ռե­ւա Բհա­լան իր գոր­ծըն­կեր­նե­րին ներ­կա­յաց­րել է Լի­բա­նա­նում Ի­րա­նի ռազ­մա­կան կցոր­դի եւ մի աղբ­յու­րի մի­ջեւ տե­ղի ու­նե­ցած խո­սակ­ցութ­յու­նը, որ­տեղ նշվել է, թե Թուր­քիան Սի­րիա­յից 20 կմ ­հատ­ված գրա­վե­լու հա­մար պատ­րաս­տութ­յան է բե­րել 500 տանկ եւ Կիպ­րո­սի թուր­քա­կան հատ­ված ու­ղար­կել 2000 հո­գա­նոց հա­տուկ նշա­նա­կութ­յան ստո­րա­բա­ժա­նում: Սրան ի պա­տաս­խան, «St­ratfor»-ի ռազ­մա­կան մաս­նա­գետ Կոլ­բի Մար­տի­նը նշել է, թե 500 տան­կը մեծ թիվ է եւ այդ քա­նա­կութ­յան տան­կե­րին ա­ջակ­ցե­լու հա­մար անհ­րա­ժեշտ են առն­վազն 20 հա­զար հե­տե­ւա­կա­յին­ներ, իսկ 2000 հո­գա­նոց ջո­կա­տով հող գրա­վելն ու պա­հե­լը, առ­ն­­վազն, ծի­ծա­ղե­լի է: Նա նշել է, թե Թուր­քի­ան ե­թե ի­րա­կա­նում սկսի հար­ձա­կու­մը Սի­րիա­յի դեմ, այդ 2000 զին­վոր­նե­րը սահ­մա­նին միայն կա­րող են փոքր հար­ձա­կում­ներ գոր­ծել՝ ան­կա­յու­նաց­նե­լով ի­րա­վի­ճա­կը:

Սի­րիա­յում աշ­խու­ժա­ցել են նաեւ քրդե­րը, ո­րոնք հայ­տա­րա­րել են «Ա­րեւմտ­յան Քրդստա­նի» հռչակ­ման մա­սին: Սա եւս մտ­­ա­հո­գել է Ան­կա­րա­յին, որ նույն­պես քրդ­­ա­կան խնդիր ու­նի: Հռչակ­ված «Ա­րեւմտ­յան Քրդստա­նի» մայ­րա­քա­ղա­քը Աֆ­րինն է: Նշ­­վում է, որ «Ա­րեւմտ­յան Քրդստա­նի» սահ­ման­նե­րը սկսվում են թուրք-սի­րիա­կան 870 կմ­-ա­նոց սահ­մա­նից 50 կմ ­խո­րութ­յան վրա:

Հի­շեց­նենք, որ 2012թ. Ի­րաք­յան Քրդս­­տա­­­նի մայ­րա­քա­ղաք Էր­բի­լում տե­ղի ու­նե­ցավ Սի­րիա­յի քրդա­կան ընդ­դի­մա­դիր կու­­սակ­ցու­թ­­յուն­նե­րի կոն­ֆե­րանս, ո­րի բո­լոր մաս­նա­կից­նե­րը ստո­րագ­րե­ցին մի փաս­տա­թուղթ, ըստ ո­րի՝ Ա­սա­դի ռե­ժի­մի գա­հըն­կե­ցութ­յու­նից հե­տո Սի­րիա­յի հյու­սիս-ա­րե­ւել­քում պետք է ստեղծ­վի Քրդա­կան ինք­նա­վա­րութ­յուն: Ի դեպ, Հյու­սի­սա­յին Ի­րա­քի քրդա­կան ինք­նա­վա­րութ­յան վար­չա­կազ­մի ղե­կա­վար Մա­սուդ Բար­զա­նին հայ­տա­րա­րել է, որ մար­տի 21-ին (Նով­րուզ) հայ­տա­րա­րե­լու է Ի­րաք­յան Քրդ­ս­տա­­նի ան­կա­խութ­յան մա­սին:

Հի­շեց­նենք նաեւ, որ քրդե­րը Սի­րիա­յի, Ի­­րա­քի եւ Ի­րա­նի տա­րածք­նե­րից բա­ցի մտադ­րութ­յուն ու­նեն ի­րենց հա­մար հայ­րե­նիք հիմ­նել այ­սօր­վա Թուր­քիա­յում, մեր Ա­ր­­եւմտ­յան Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քում:

Սա մեր բազ­միցս ար­ծար­ծած «Մեծ Մեր­­­ձա­վոր Ա­րե­ւելք» կամ «Նոր Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւելք» ծրագ­րերն են, ո­րին Հա­յաս­տա­նը պետք է կա՛մ­ ընդ­դի­մա­նա կա՛մ­ էլ դառ­նա մաս­նա­կից եր­կիր եւ պայ­քա­րի հայ­կա­կան հո­ղե­րի վե­րա­միա­վոր­ման հա­մար… Ա­ռա­վել եւս, որ Ա­րեւ­մուտ­քում հա­սու­նա­ցել է նաեւ հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան դա­տա­պարտ­ման խնդի­րը:

Ա­րամ Ա­վետ­յան

«Լու­սանցք» թիվ 9 (230), 2011թ.