Վասն խոս­քի

Այ­սինքն՝ հա­յի հա­մար հայն է խո­չըն­դոտ ստեղ­ծում: Ստեղ­ծում եւ հիա­նում իր կեր­տած խո­չըն­դո­տի մե­ծութ­յամբ:

Մի ժա­մա­նակ հա­յին հաղ­թե­լու հա­մար օ­տար­նե­րը փոր­ձում էին հա­յե­րիս հաս­կա­նալ: Եվ այդ փոր­ձե­րը չէին հա­ջող­վում: Հի­մա էլ նրանք մեզ չեն հաս­կա­նում: Բայց մեզ չհաս­կա­ցող­նե­րը շա­տա­ցել են մեր հաշ­վին: Հի­մա նրանք մեզ հա­ս­­կա­նա­լու խնդիր չու­նեն, քան­զի վե­րա­ցել է մեզ հաղ­թե­լու ան­հ­­րա­­ժեշ­տութ­յու­նը: Նրանք մեզ սկսե­­­ցին հաղ­թել կա­րո­ղա­նալ այն պա­­հից, երբ մենք սկսե­ցինք մի­այն ի­րենց հաս­կա­նալ:

Օ­տա­րը հնում մեզ չէր հաս­կա­նում, քա­ն­­զի մեր Խոս­քը կյան­քից էր ձուլ­վում, կյան­քին ծա­ռա­յում: Օ­­տար­նե­րը հա­յե­րիս չէին հաս­կա­նում, քան­զի ա­ռակ­նե­րով էինք խո­սում: Ա­ռա­կով էին մեր Նախ­նիք խո­սում: Ա­ռա­կով էին հյուր հրա­վի­րում եւ ճա­նա­պար­հում: Ա­ռա­կով էին հո­գու գտա­ծը եւ կորց­րա­ծը զննում ե­ւ­ ուղ­ղում: Ա­ռա­կա­վոր խոս­­քն­ այն­քան զո­րեղ էր, որ օ­տար­­նե­րի մոտ նրան տի­րա­պե­տո­ղը աստ­ված էր հռչակ­վում: Իսկ մեր Խոս­քե­րը, որ մի ժա­­­մա­նակ ա­մեն մի հա­յի գի­տակ­ցութ­­յու­նը վեր էին ձգ­­ում, այ­սօր ոչ թե մեր գլխա­վե­րե­ւում են, այլ ոտն­տակ:

Արթ­նա­ցի՛ր ­Հայ Մարդ:

Քո Ա­րի նա­խ­­նիք գի­տեին Խոս­քի ամ­բողջ ալ­քի­միան: Գի­տեին խոս­­քին ճիշտ ջեր­մութ­յուն տալ, որ ոչ հում մնա եւ ոչ էլ այր­վի: Քո Ա­րի Նախ­նիք խոս­քով չէին կռ­­վում:

Եվ կռվից հե­տո Նրանց Խոս­քը նույնն էր մնո­ւմ:­

Անդ­րա­նիկ Ա­թո­յան

Համ­շե­նա­հա­յե­րը՝ հայ էթ­նոս

Հայ­կա­կան բազ­մա­թիվ էթ­նո­տա­րած­քա­յին խմբեր ու­­սում­նա­սիր­ված են մար­դա­բա­նա­կան եւ ազ­գա­­յին ինք­նութ­յան տե­սանկ­յուն­նե­րից, սա­կայն համ­շե­նա­հա­յե­րը, ո­ր ­մեր ժո­­­ղովր­դի մահ­մե­դա­կա­նաց­ված խմ­բ­ե­րից են եւ բնակ­վում են հիմ­նա­­կա­նում ներ­կա­յիս Թուր­քի­ա­յի տա­­րած­քում, զուրկ են մնա­­ցել այդ ու­սում­նա­սի­րութ­յան շրջա­նա­կից:

Ծպտյալ հա­յե­րի մեջ կան ոչ մահ­­մե­դա­կա­ններ, սա­­կայն ստ­­վար մա­սը մահ­մե­դա­կա­նաց­ված է: Այս խմբե­րում կան ինչ­պես թրքա­ցած, այն­պես էլ քրդա­ցած մի­լիո­նա­վոր հա­յեր, եւ այս հար­ցը շատ կա­րեւ­որ է Հայ Դա­տի ծա­վա­լում­նե­րը զար­­գաց­նե­լու ճա­նա­պար­հին…

Սա նաեւ այ­լե­ւայլ քա­ղա­քա­կան շա­հար­կում­նե­րի խա­ղա­քարտ է օ­տար­­նե­րի ձեռ­քին, ուս­տի ա­րագ վեր­­լու­ծութ­յան կա­րիք ու­նի: Ան­գամ թուր­քե­րը, որ ա­ղոտ պատ­կե­րա­ցու­մ­­ներ ու­նե­ն ­մար­դա­բա­նա­կան դա­սա­կար­գում­նե­րի մա­սին, փոր­ձել են ի­րեն­ցով ա­­նել մի­լիո­նա­վոր ծպտյալ հա­յե­րին, եւ համ­շե­նա­հա­յե­րին դա­սել են «օ­ղու­զա­կա­ն» կամ «թուրք­մե­նա­­կա­ն» ռա­սսա­յա­կան տի­պին: Իսկ ռա­սսա­յա­կան դա­սա­կար­գում­նե­րի մեջ նման տի­պեր գո­յութ­յուն չու­նեն եւ չեն էլ ե­ղել գի­տութ­յան նաեւ ա­վե­լի վաղ շրջան­նե­րում: Թուրք­մեն­ներն ի­րենք՝ որ­պես էթ­նոս, մի­ա­­տարր չեն: Նրանց մեջ հան­դի­­պում են եւ՛ ­պա­­մի­րա-ֆեր­գա­նա­կան, եւ՛ հնդ­­մի­ջերկ­րա­ծով­յան, եւ՛ մի­­ջին­ա­սիա­կան Մի­ջա­գետ­քի տի­պե­րը, թուրք­մե­նա­կան ո­րոշ խմ­­բեր, ինչ­պես, օ­րի­նակ՝ չաու­դըր­ներն ու յո­մու­դ­­ներն օժտ­ված են վառ ար­տա­հայտ­ված մոն­ղո­լոիդ հատ­կա­նիշ­նե­րով (վեր­ջերս «Եր­կիր մե­դիա»-ով ցու­ցադր­վող կո­րեա­կան պատ­մա­-փաս­տագ­րա­կան կի­նոն­կար­նե­րը եւս հա­վաս­տում են, որ թյուր­քա­կան տա­ր­­րը ե­ղել եւ մնում է շե­ղաչ­ մար­դա­տե­սա­կի շա­ռա­վիղ (կամ՝ սե­մա­կան-շե­ղաչ­յա­նե­րի խառ­նուրդ) եւ բն­­ա­կ­­վել է մոն­ղո­լա-չի­նա­կան տա­­­րա­ծ­ք­նե­րում): Օ­ղու­զա­կան տի­պի մար­դա­բա­նութ­յու­նն­ էլ եր­բեք չի ճա­նաչ­վել ո­րե­ւէ մեծ ռա­սսա­յա­կան բնի հա­մա­կար­գում:

Թուրք «գիտ­­նա­կան­նե­րը», ի­ր­­ենց «մար­դա­բա­նա­կան» բն­­ույ­թին հա­մա­պա­տաս­խան, խառ­նում են լե­զ­­վա­կան ըն­տա­նիք­նե­րի ու խմ­­բե­րի դա­սա­կար­գում­նե­րը ռա­սսա­յա­կան դա­սա­կար­գում­նե­րի հետ: Դե ե­թե պա­տ­­մա­կան ի­րա­կա­նութ­յու­նը կա­­րող են ար­հա­մար­հել՝ սին մեկ­նա­բա­նութ­յամբ ներ­կա­յաց­նել, այ­լոց հայ­­րե­նիք­նե­րի վրա պե­
տութ­յուն կա­­ռու­ցել, ա­պա մար­դա­բա­նա­կան խաբ­կանք­նե­րի եւս կգնան…

Հայաստանում բն­­ա­կ­­վող մի խումբ համ­շե­նա­հա­յե­րի ժա­ռան­գա­կան հատ­կա­նիշ­նե­րի ու­սու­մ­­նա­սի­րութ­յու­նը հա­վաս­տել է նր­­անց հայ­կա­կան ծա­գու­մը, իսկ ռա­սսա­յա­կան այս տի­պին «ար­մե­նոի­դ» են ա­սում:

Այս ան­­վա­նումն ա­ռա­ջին ան­գամ՝ 1911թ., տվել է պրոֆ. ֆոն Լու­շա­նը, ո­վ ­կար­­ծում էր, որ մար­­դա­բա­նա­կան բա­զում խնդիր­նե­րի լուծ­ման հա­­մար կա­րե­ւոր է ար­­մե­նոիդ­նե­րի գան­գա­բա­նա­կան նյու­թե­րի ման­րա­զ­­նին ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­ը:

Համ­շե­նա­հա­յե­րի եւ հայ­ մյուս էթ­նո­տա­րա­ծ­­քա­յին խմբե­րի հա­մե­մա­տու­թյուն­ներ են  ի­ր­­ա­կա­նա­ց­­վե­լ՝ գլ­­խի ու դեմ­քի չա­փա­­­գ­­րում­ներ, ձեռ­­նա­թա­թի մաշ­կի գծա­նախ­շան­կար­նե­րի ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­ներ: Եվ ա­մեն բան հստակ է:

Ար­ման Դավթ­յան

«Լու­սանցք» թիվ 10 (231), 2011թ.