Պա­տե­րազ­մը՝ նաեւ պա­շար­նե­րի կռիվ

Հետզ­հե­տե սաստ­կա­ցող ադր­բե­ջա­նա-ի­րա­նա­կան հա­կա­սութ­յուն­նե­րին մերթ ընդ մերթ ա­վե­լա­նում է թուրք-ի­րա­նա­կա­նը, վեր­ջերս էլ հրկիզ­վել է Ան­կա­րա­յում Ի­րա­նի դես­պա­նութ­յան շեն­քը. կան ձեր­բա­կալ­ված­ներ, ով­քեր հիմ­նա­կա­նում ի­րան­ցի­ներ են: Թուր­քիա­յում նաեւ թուրք-քրդա­կան սրա­ցում­ներ են նկատ­վում, ին­չը քա­ղա­քա­կան բնա­գա­վա­ռից նո­րից տե­ղա­փոխ­վում է զին­յալ հա­կա­մար­տութ­յան ո­լորտ:

Ի­րա­վի­ճա­կը տա­րա­ծաշր­ջա­նում պա­տե­րազ­մա­կան չէ, բայց պայթ­յու­նավ­տանգ է: Բա­ցի ռազ­մա-քա­ղա­քա­կան խնդիր­նե­րից ա­պա­գա պա­տե­րազմ­նե­րի պառ­ճառ կա­րող է դառ­նալ քաղց­րա­համ ջրի պա­կա­սը:

Ե­րաշ­տը, քաղց­րա­համ ջրի պա­կա­սը ա­պա­գա տաս­նամ­յա­կում կա­րող է հան­գեց­նել հա­մաշ­խար­հա­յին ան­կա­յու­նութ­յան եւ հա­կա­մար­տութ­յուն­նե­րի: Ան­գամ ա­մե­րիկ­յան հա­տուկ ծա­ռա­յութ­յուն­նե­րի զե­կույ­ցում է սա ար­ձա­նագր­ված: Հատ­կա­պես ռիս­կա­յին գո­տում են գտնվում զար­գա­ցող երկր­նե­րը, որ­տեղ բնակ­չութ­յան պա­հանջ­մունք­նե­րը մշտա­պես ա­ճում են: Ջրի պա­կա­սից ա­մե­նա­շատ տա­ռա­պող տա­րա­ծաշր­ջան­ներն են Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քը, Հա­րա­վա­յին Ա­սիան ու Հյու­սի­սա­յին Աֆ­րի­կան: Այս­տեղ նա­­եւ  բազ­մաբ­նույթ զին­յալ բա­խում­ներն են ա­վե­լա­ցել:

Կլի­մա­յա­կան փո­փո­խութ­յուն­նե­րը ծանր հե­տե­ւանք­ներ կու­նե­նան գլո­բալ աշ­խար­հա­­քա­ղա­քա­կա­նութ­յան վրա, եւ դրանք կա­րող են մարդ­կութ­յա­նը բե­րել նոր խնդիր­ներ, ա­ռա­ջաց­նել տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին պա­տե­րազմ­նե­րի մի նոր տե­սա­կ՝ ռե­սուրս­նե­րի պա­տե­րազ­մ:

Հա­յաս­տա­նը եւս ու­նի քաղց­րա­համ ջրե­րի պա­շար եւ տա­­րա­ծաշր­ջա­նում կա­րող է օգ­տա­գոր­ծել այդ «խա­ղա­քար­տը», ինչ­պես ներ­կա­յումս նավ­թի ու գա­զի «խա­ղա­քար­տերն» են շա­հարկ­վում կամ օգ­տա­գործ­վում…

Վա­հագն Նան­յան

*  *  *

Կասպ­յան գա­զա­մու­ղի մրցա­վազ­քը կր­­կին նոր թափ է ստա­նում: Այս մա­սին տե­ղե­կաց­նում է «Եվ­րա­սիա­նե­թ» կազ­մա­կեր­պութ­յան պաշ­տո­նա­կան կայ­քը: Դեռ դեկ­տեմ­բե­րին, Ադր­բե­ջա­նը եւ Թուր­քիան հու­շա­գիր են ստո­րագ­րել «TANAP» (Անդ­րա­նա­տո­լիա­կան գա­զա­տար) նա­խագ­ծի վե­րա­բեր­յալ, ո­րով նա­խա­տես­վում է գազ ար­տա­հա­նել դե­պի եվ­րո­պա­կան երկր­ներ: Ծրագ­րի ար­ժե­քը 5 մլրդ. ­դո­լար է: Այս նա­խա­գի­ծը կար­ծես մա­հա­ցու հար­ված է հասց­րել «Նա­բու­կո» գա­զա­տա­րի կա­ռուց­ման նա­խա­ձեռ­նութ­յա­նը, որն էլ հե­տաձգ­վում է հու­սա­լի մա­տա­կա­րար­նե­րի բա­ցա­կա­յութ­յան պատ­­ճա­ռով:

Ըստ «TANAP» նա­խագ­ծի, Ադր­բե­ջա­նը տա­րե­կան 16 մլրդ. ­խմ ­գազ կտե­ղա­փո­խի Թուր­քիա, ո­րից 6 մլրդ­.-ն ­Թուր­քիան սե­փա­կան կա­րիք­նե­րի հա­մար կօգ­տա­գոր­ծի, իսկ մնա­ցա­ծը կար­տա­հա­նի եվ­րո­պա­կան շու­կա: Գա­զա­տա­րի կա­ռու­ցու­մը կա­վարտ­վի 2017թ.: Նա­խա­գի­ծը կա­րող է ի­րա­կա­նաց­վել՝ կախ­ված «Շահ-Դե­նի­զ» կոն­սոր­ցիու­մի ո­րո­շու­մից: Հիմ­նա­կան հարցն այս նա­խագ­ծի վե­րա­բեր­յալ հե­տեւ­յալն է. «Ի՞նչ­ է լի­նե­լու գա­զի հետ, երբ այն լքի թուր­քա­կան տա­րած­քը»,- նշված է կայ­քում:

Գոհար Վանեսյան

Ադր­բե­ջա­նից Հա­յաս­տան եւ… Ի­րա­նից էլ Թուր­քիա ու Իս­րա­յել

Գա­բա­լա­յի ռա­դիո­լո­կա­ցիոն կա­յա­նի թե­ման մերթ ընդ մերթ ար­ծարծ­վում է Ադր­բե­ջան-Ռու­սաս­տան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րում: Անս­պա­սե­լիո­րեն այն ար­ծարծ­վեց նա­եւ  Հա­յաս­տա­նում: Վար­չա­պետ Տիգ­րան Սար­գս­­յա­նը հայ­տա­րա­րել է, որ Ե­րե­ւա­նը կա­րող է իր հա­մա­ձայ­նութ­յու­նը տալ երկ­րի տա­րած­քում ռու­սա­կան ՌԼԿ ­կա­ռու­ցե­լու հա­մար, ե­թե Մոսկ­վան եւ Բա­քուն Գա­բա­լա­յի ՌԼԿ­-ի վար­ձա­կա­լութ­յան պայ­ման­նե­րի վե­րա­բեր­յալ հա­մա­ձայ­նութ­յան չգա­ն:

Ռու­սաս
­տան­յան զլմ-­նե­րը ա­րագ ար­ձա­գան­քել են ՀՀ ­վար­չա­պե­տի հայ­տա­րա­րութ­յոա­նը: Հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան հե­տա­զո­տութ­յուն­նե­րի կենտ­րո­նի տնօ­րեն Վլա­դի­միր Եվ­սեե­ւը նշել է, որ հա­յաս­տան­յան ա­ռա­ջար­կը ռու­սա­կան կող­մին կա­րող է հե­տաքրք­րել. «Ես կար­ծում եմ, հար­ցը կա­րե­լի է այն­պես դնել, որ շատ բան կախ­ված լի­նի ադր­բե­ջա­նա­կան կող­մի դիր­քո­րո­շու­մի­ց, ­ներ­կա­յիս դիր­քո­րո­շումն ա­ռայժմ հնա­րա­վո­րինս կա­ռու­ցո­ղա­կան չէ եւ այդ պատ­ճա­ռով, երբ խո­սում ենք վար­ձավ­ճա­րի մա­սին, ար­ժե­քը պետք է հա­մա­պա­տաս­խա­նի այն ա­ռա­ջադ­րանք­նե­րին, ո­րոնք կա­տա­րում է կա­յա­նը»:

Եվ, օ­րի­նակ, ե­թե Գա­բա­լա­յի ՌԼԿ­-ի վար­ձավ­ճարն այն­քան է լի­նե­լու, որ­քան Ղրղզ­ս­տա­նի «Մա­նա­ս» տրանս­պոր­տա­յին բա­զա­յի­նը, ա­պա փոր­ձա­գետ­նե­րի կար­ծի­քով, շատ բնա­կան է, որ Մոսկ­վան ցան­կութ­յուն չի ու­նե­նա օգ­տա­գոր­ծել այդ­պի­սի օբ­յեկ­տը: Ե­թե ադր­բե­ջա­նա­կան կող­մը Ռու­սաս­տա­նին ներ­կա­յաց­նի չա­փից ա­վե­լի պա­հանջ­ներ, Մոսկ­վան «Վո­ռո­նեժ-Դ­­Մ» կա­յա­նը կտե­ղա­կա­յի Հա­յաս­տա­նում: Հա­մոզ­մունք կա, որ տա­րած­քա­յին ա­ռու­մով ի­րա­տե­սա­կան է գտնել վայ­րեր, որ­տեղ հնա­րա­վոր է տե­ղա­կա­յել այդ կա­յա­նը եւ ուղ­ղել այն դե­պի այն տա­րա­ծաշր­ջա­նը, ո­րը հե­տաքրք­րում է Ռու­սաս­տա­նին իր անվ­տան­գութ­յան ա­պա­հով­ման տե­սանկ­յու­նից:

Ե­րե­ւա­նում կար­ծում են, որ այդ­պի­սի կա­­յա­նի տե­ղադ­րու­մը Հա­յաս­տա­նում ար­դա­րաց­ված է: Այն պար­տա­դիր չէ, որ ուղղ­ված լի­նի Ի­րա­նի կողմ, այն կա­րող է ուղղ­ված լի­նել նաեւ այլ պե­տութ­յուն­նե­րի կողմ, ինչ­պես ա­սենք՝ Թուր­քիա­յի: Վլա­դի­միր Եվ­սեե­ւի կար­ծի­քով, այդ գո­տում կա­րող է հայտն­վել նաեւ Իս­րա­յե­լը, որն այժմ գտն­­վում է միջ­մայր­ցա­մա­քա­յին հե­ռա­հա­րութ­յան հրթիռ­նե­րի ստեղծ­ման ճա­նա­պար­հին: «Ես կար­ծում եմ, որ Ռու­սաս­տա­նի հա­մար ցան­կա­լի կլի­ներ կա­յան տե­ղադ­րել, ո­րը կաշ­խա­տի ոչ թե Ի­րա­նի ուղ­ղութ­յամբ, այլ դե­պի հա­րավ-ա­րեւ­մուտք՝ Թուր­քիա­յի եւ Իս­րա­յե­լի տա­րածք­նե­րի դի­տարկ­ման դաշ­տում պա­հե­լու նպա­տա­կո­վ»,- հայ­տա­րա­րել է փոր­ձա­գե­տը:

Զլմ-­նե­րը նշել են, որ Գա­բա­լա­յում տե­ղա­կայ­ված ռա­դիո­լո­կա­ցիոն կա­յա­նը ԽՍՀՄ ­ժա­մա­նակ­նե­րից ե­ղել է հա­կահր­թի­ռա­յին պաշտ­պա­նութ­յան հա­մա­կարգ: Ադր­բե­ջա­նի ան­կա­խութ­յան ձեռք­բե­րու­մից ի վեր, Ռու­սա­ս­­տա­նը ա­ռա­ջար­կել է օգ­տա­գոր­ծել այդ կա­յա­նը եւ վար­ձա­կալ­ման վե­րա­բեր­յալ պայ­մա­նա­գի­րը կնքվել է 2002թ., իսկ ժամ­կե­տը լրա­նում է 2012թ ­դեկ­տեմ­բե­րի 24-ին: Բա­նակ­ցութ­յուն­ներն ա­վար­տին կհաս­նեն այս տար­վա ­հու­նի­սին: ՌԴ ՊՆ եւ ԱԳՆ հայ­տա­րա­րութ­յա­ն ­հա­մա­ձայն, Ադր­բե­ջա­նը պա­հան­ջում է բարձ­րաց­նել Գա­բա­լա­յի ՌԼԿ­-ի վար­ձա­կա­լութ­յան վճա­րը՝ տա­րե­կան 7 մլն ­դո­լա­րից հասց­նե­լով 300 մի­լիոն դո­լա­րի:

Իսկ ՌԼԿ­-ի հիմ­նա­կան խնդի­րը բա­լիս­տի­կա­կան հրթի­ռա­յին ար­ձա­կում­նե­րի հայ­տ­­նա­բե­րումն է: Այդ հա­մա­կար­գը թույլ է տա­լիս ոչ միայն հայտ­նա­բե­րել հրթի­ռա­յին ար­ձա­կում­ներ, այլ նաեւ հե­տե­ւում է նրա թռիչ­քի հե­տագ­ծին ու նա­խօ­րոք ներ­կա­յաց­նում տվյալ­ներ այն կան­խե­լու հա­մար:

Ար­տակ Հա­յոց­յան

Այդ ի՜նչ ­տե­սակ կեն­դա­նի են… թյուր­քե­րը

Թյուր­քե­րը զար­մաց­նում են ամ­բողջ աշ­խար­հին, նրանք այդ ի՜նչ ­տե­սակ են, որ կա­րո­ղա­նում են խա­բել ան­գամ կեն­դա­նի­ներ վար­ժեց­նող­նե­րին:

Վեր­ջերս Բաք­վում այդ «պատ­վին» է ար­ժա­նա­ցել ֆրան­սիա­ցի կեն­դա­նի­ներ վար­ժեց­նող Ֆրե­դե­րիկ Ռո­զե­լը, ով, ըստ էութ­յան, պա­տանդ է մնա­ցել այդ երկ­րում:

Ըստ «Ֆի­գա­րո»-ի, բանն այն է, որ Ռո­զե­լը 2011թ. հոկ­տեմ­բե­րին մեկ­նել է Ադր­բե­ջան իր 15 առ­յուծ­նե­րի, վագ­րի, 2 պո­նի­նե­րի հետ: Նա Բաք­վի կրկե­սի հետ պայ­մա­նա­­­­գիր ու­ներ, ո­րի հա­մա­ձայն, Ռո­զե­լին ադր­բե­ջա­նա­կան կող­մը պետք է վճա­րեր 41 հզ. եվ­րո, բայց փո­խա­րե­նը 30 հզ.-ով «գցել» է՝ թող­նե­լով 11 հա­զա­րի հույ­սին:

Սրա հե­տե­ւան­քով, նա ֆի­նան­սա­կան դժվա­րութ­յուն­նե­րի ա­ռաջ է կանգ­նել. վի­զա­յի ժամ­կե­տը լրա­ցել է, այն եր­կա­րաց­նե­լու գու­մար չու­նի, ուս­տի չի կա­րո­ղա­նում հայ­րե­նիք վե­րա­դառ­նալ: Ռո­զե­լը դի­մել է Բաք­վում Ֆրան­սիա­յի դես­պա­նա­տուն, որ­տեղ­ ջա­նում են խնդրին լու­ծում տալ, բայց՝ ա­պարդ­յուն: «Բայց ես սպա­սել չեմ կա­րող, – բո­ղո­քել է Ռո­զե­լը, – ո­րով­հե­տեւ միայն առ­յուծ­նե­րին կե­րակ­րե­լու հա­մար եր­կու օ­րը մեկ մո­տա­վո­րա­պես 400 եվ­րո է անհ­րա­ժեշտ: Չհաշ­ված, որ ես էլ կա­րող եմ սո­վից մեռ­նել»…

Անի Մարության

«Լու­սանցք» թիվ 12 (233), 2011թ.

Կար­դա­ցեք «Լու­սանցք»-ի PDF տար­բե­րակ­նե­րը www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում