Ա­նիվն ու ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը՝ Ար­մե­նոի­դա­կան մշա­կույ­թի չբա­ցա­հայտ­ված է­ջե­րից

Սկիզ­բը՝ թիվ 13-ում

 
Լճա­շեն

(Հոդ­վա­ծում օգ­տա­գործ­ված են՝ Հ. Հ. Մնա­ցա­կան­յա­նից- «Լճա­շե­նի մշա­կույ­թի զար­գաց­ման հիմ­նա­կան է­տապ­նե­րը» եւ Ս. Ձ. Դե­ղեջ­յա­նից- «Տա­շիր-Զո­րա­գե­տի ուշ բրոն­զե­դար­յան մե­տա­ղա­գոր­ծութ­յան մի քա­նի հար­ցեր»)

 

Մ.թ.ա. V հա­զա­րամ­յա­կի կե­սե­րից սկս­­վում է պղնձա­քա­րի (է­նեո­լիթ) դա­րաշր­ջա­նը: Հեշտ կռե­լի եւ փա­փուկ պղինձն աս­տի­ճա­նա­բար հաս­տատ­վում էր ա­ռա­վել ա­մուր քա­րե գոր­ծիք­նե­րի կող­քին:

Կա­նա­չա­վուն քա­րի եւ կրա­կի փո­խազ­դե­ցութ­յամբ ստեղծ­վեց կար­միր գույ­նի մի ծանր նյութ ayas ա­նու­նով, ո­րը եվ­րո­պա­կան մշա­կույ­թում պետք է հան­դես գար լա­տի­ն­­­նե­րի կող­մից ա­ռա­ջարկ­ված cuprum տեր­մի­նով: Cuprum տեր­մի­նի ա­ռա­ջա­ցու­մը կա­պ­­­վում է Կիպ­րոս կղզու ան­վան հետ. այս կղ­­զու վրա մ.թ.ա. III հա­զա­րամ­յա­կում պղինձ էին ստա­նում: Տեր­մի­նի մի­ջանկ­յալ տար­բե­րակն էր aes cuprium կամ aes cyp­rium, որ­տեղ aes տեր­մի­նը բխեց­վում է սան­սկ­­րի­տի ayas տեր­մի­նից: Ayas տեր­մի­նին մենք հան­դի­պում ենք Ռիգ-Վե­դա­յում, որ­պես մե­տաղ կամ որ­պես պղինձ-բրոնզ: Ա­վե­­լաց­նենք մի­այն՝ ayas-մե­տա­ղը ա­ռա­ջին ան­գամ հնէա­գետ­նե­րը հայ­տ­­նա­բե­րել են Փոքր Ա­սիա­յում, նրա տա­րի­քը մի­ջին հաշ­վով կազ­մում է 9.000 տա­րի, առ այժմ Հնդ­­կա­ս­­տա­նում չի հայտ­նա­բեր­­վել այդ տա­րի­քին մո­տե­ցող մե­տա­ղին վե­րա­բեր­վող ո­րե­ւէ հայտ­նա­գոր­ծութ­յուն, մաս­նա­վո­րա­պես, իսկ աշ­խար­հում առ­հա­սա­րակ, հե­տեւ­ա­­բար aes, ո­րը հա­մար­­ժեք է haes տեր­մի­նին, պետք է փնտրել այն­տեղ, որ­տեղ ձե­ւա­վոր­վել է այն (Ayas փի­­լի­սո­փա­յու­թ­­յու­նը – Ա.Մ.):

Ըն­դուն­ված է ա­սել, որ պղն­­ձա­­քա­րի (է­նեո­լիթ) շրջանն ա­վար­տ­­վում է մ.թ.ա. IV հա­զա­րամ­յա­կի վեր­ջին, մեր կող­մից կա­տար­ված hե­տա­զո­տութ­յուն­նե­րը թույլ են տա­լիս եզ­րա­կաց­նե­լու, որ Մի­ջին Ա­րե­ւել­քում Մե­ծա­մո­րը մ.թ. 4 հա­զար տա­րի ա­ռաջ ար­դեն լեռ­նարդ­յու­նա­բե­րա­կան հե­տա­զո­տութ­յուն­նե­րի կենտ­րոն էր: Մ.թ.ա. III-րդ ­հա­­զա­ր­­ամ­­յա­կում Հայ­կա­կան լեռ­նաշ­խար­հի լեռ­նարդ­յու­նա­բե­րութ­յու­նը թ­­ե­ւա­կո­խում է բրոն­զի դա­րաշր­ջան: Մեր հա­մոզ­մամբ՝ Մե­ծա­մո­րի քուրմ-տեխ­նո­լոգ­նե­րը կա­րո­ղա­ցան ստա­նալ մի նոր մե­տաղ, ո­րը զբա­ղեց­րեց պղի­ձի տե­­ղը, այդ մե­տա­ղը դար­ձավ բրոն­զը, ո­րը ա­­վե­լի կարծր էր պղնձից, հեշ­տութ­յամբ են­թարկ­վում էր մշակ­ման: Այլ կերպ ա­սած, է­նեո­լիթ­յան մշա­կույ­թը Ա­րա­րատ­յան աշ­խար­հում փո­խա­րին­վում է ինք­նա­տիպ նոր մշա­կույ­թով, վեր­ջինս օր­գա­նա­պես ան­ջատ­ված չէ նա­խոր­դից, բայց եւ այն­պես նրա կրկն­­ու­­թ­­յու­նը չէ, այլ մշա­կույ­թի ու տնտե­սութ­յան զար­գաց­ման նոր աս­տի­ճա­նում նրա օ­րի­նա­կան հա­ջոր­դը: Հենց այս շրջանն էլ թե՛ ժա­­մա­նա­կա­յին եւ թե՛ տա­րած­քա­յին ա­ռու­մով մենք հա­մա­րում ենք է­նեո­լի­թը, բրոն­զին կա­պող շղթա­յի հիմ­նա­կան օ­ղա­կը կամ այն կա­մուր­ջը, ո­րը ստեղ­ծում է նոր քա­ղա­քա­կր­­թութ­յուն: Այս հա­մա­տեքս­տում hե­տա­քր­­քիր են Մե­ծա­մո­րի, Շեն­գա­վի­թի եւ Լճա­­շե­նի բնա­կա­վայ­րե­րը, որ­տեղ մե­տա­ղի ներ­կա­յութ­յու­նը սկզբուն­քո­րեն ըն­կա­լե­լի է դար­ձ­­նում եվ­րա­սիա­կան քա­ղա­քակր­թութ­յան ձե­ւա­վո­րող հիմ­քե­րը, այ­սինքն, Մե­ծա­մո­րը՝ որ­պես մե­տա­ղա­ձուլ­ման կենտ­րոն, Շեն­գա­վ­­ի­թը՝ որ­պես կու­տակ­ման եւ ար­տա­հան­ման, իսկ Լճա­շե­նը՝ որ­պես ծի­սա­կան կենտ­րոն: Մենք այս նյու­թում կանդ­րա­դառ­նանք հիմ­նա­կա­նում Լճա­շե­նի բա­ցա­հայ­տում­նե­րին:

Եվ­րա­սիա­կան, իսկ մեր դեպ­­քում՝ Ար­մե­նոի­դա­կան քա­ղա­քակր­թա­կան մշա­կույթն ու­սում­նա­սի­րե­լու տե­սանկ­յու­նից բա­ցա­ռիկ նշա­նա­կութ­յուն ու­նեն Ս­­ե­ւա­նա լճի ցա­­մա­քած տա­րա­ծութ­յան վրա (Լճա­շեն գյու­ղի մոտ լի­ճը հետ էր քաշ­վել 1 կմ ­տա­րա­ծութ­յամբ) ժա­մա­­նա­կին կա­տար­ված ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­նե­րը, ո­րոնք գլխա­վո­րում էր պատ­մա­կան գի­տութ­յուն­նե­րի թեկ­նա­ծու Հ. Մնա­ցա­կան­յա­նը: Լճա­շե­նի մեծ գե­րեզ­մա­նաբ­­լուր­նե­րի նախ­նա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թ­­յամբ հաս­տատ­վում է Ս­­ե­ւա­նի ա­վա­զա­նի ան­հի­շե­լի ժա­մա­նակ­նե­­րից բնա­կեց­ված լի­նե­լը եւ, որ այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում Ս­­եւ­անն ա­­վե­լի փոքր մա­կե­րես է ու­նե­ցել ներ­­կա­յիս Լճա­շե­նի մոտ: Հ. Մնա­ցա­­կան­յա­նի ար­շա­վա­խում­բն­ ու­սում­­նա­սիր­վող տա­րա­ծութ­յան վրա պե­ղել Է 14 գե­րեզ­ման­ներ եւ 2 մեծ գե­րեգ­մա­նաբ­լուր­ներ: Գե­րեզ­մա­նաբ­լուր­նե­րից ե­րե­ւան են բեր­ված գի­տա­կան մեծ ար­ժեք ներ­կա­յաց­նող բազ­մա­զան նյու­թեր, հայտ­նա­բեր­վել են սակ­րեր, կա­ցին­­ներ, բրոն­զե սուր, ե­ռանկ­յու­նա­ձեւ, լայն, գե­ղե­ցիկ պատ­յան­նե­րով դա­շույն­ներ, ո­ր­­ոնք զար­­դար­ված են օ­ձա­պատ­կեր­նե­րով, ու­ռու­ցիկ գծա­վոր, սե­պա­ձեւ փո­սի­կա­վոր նախ­շե­րով, քան­դա­կա­­զարդ կո­թով բրոն­զե մեծ շե­րեփ, ո­րի կո­թի ծայ­րին ամ­րաց­ված Է թռ­չ­նի գե­ղե­ցիկ ման­րա­կեր­տը:

Ժա­մա­նա­կին Լճա­շե­նի պե­ղում­­նե­րը հիմք են տվել ու­սում­նա­սի­րող­նե­րին Ս­­ե­ւա­նա լճի ցա­մա­քած տա­րա­ծութ­յան վրա բաց­ված գե­րեզ­մա­նաբ­լուր­նե­րը վե­րագ­րե­լու մ.թ. 2-րդ ­հա­զա­րամ­յա­կի վեր­ջին: Ներ­կա­յա­ց­­րած փաս­տա­կան նյու­թը հիմք ըն­դու­նե­լով եւ Լճա­շե­նի կիկ­լոպ­յան ամ­րո­ցից հստակ շեր­տագր­ված խե­ցե­ղե­նի ու դամ­բա­րա­նա­յին միա­տե­սակ ամ­բողջ հա­մա­լիր­նե­րի սին­­թե­զու­մը նկա­տի առ­նե­լով՝ ժա­մա­նա­կին այն թվա­գր­­վել է բրոն­զի զար­գաց­ման ա­ռա­ջին շրջա­նով, այն է XXI-XIX դդ. (մ.թ.ա.): Այս ժա­մա­նա­կագ­րութ­յու­նը վե­րա­նայ­ման խնդիր ու­նի, Լճա­շե­նի նյու­թա­կան մշա­կույ­թը, մեր կար­ծի­քով, ընդգր­կում է եր­կա­րա­տեւ մի ժա­մա­նա­կաշր­ջան, այն սկսվում է V հա­զա­րա­մ­­յա­կի կե­սե­րից եւ հաս­նում է մին­չեւ VII դա­րը (մ.թ.ա.): Նշված ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին վե­րա­բե­րող հա­զա­րա­վոր ի­րե­րի խմբում պար­­զո­րոշ նկատ­վում են մշա­կույ­թի՝ մե­կը մյու­սին հա­ջոր­դած շրջան­ներ: Խնդիրն այն է, որ այս դեպ­քում թվա­գ­­րու­մը կապ­վում է բրոն­զի ներ­կա­յութ­յան հետ եւ հատ­կան­շա­կան է, որ մե­տա­ղե ի­րե­րը հան­դի­պում են գե­­րա­զան­ցա­պես դամ­բա­րան­նե­րում. շեր­տա­գր­­ված եւ նույն շրջա­նին պատ­կա­նող այլ բն­­ա­կա­վայ­րե­րում ա­ռայժմ մե­տա­ղե ի­րեր գրե­թե չեն հան­դի­պել, այս հար­ցում, այ­սինքն՝ թվագր­ման, ե­լա­կե­տը Լճա­շե­նի նյու­թերն են:

Լճա­շե­նի գե­րեզ­մա­նաբ­լուր­նե­րից հայտ­նա­բեր­ված հնա­գի­տա­կան նյու­թի մեջ խիստ ու­շագ­րավ են 2 մեծ գե­րեզ­մա­նաբ­լուր­ներ, որ­տե­ղից hայտ­նա­բեր­վել են 5 փայ­­տե սայ­լեր, ո­րոն­ցից մե­կը փոքր է: Սայ­լե­րից 3-ն­ ու­­նեն 2, իսկ 2-ը՝ 4 ա­նիվ եւ բարձ­րար­վեստ բրոն­զե եր­կա­նիվ մար­տա­կառ­քի մո­դե­լը: 2 ռազ­միկ­նե­րը մար­տա­կառ­քի վրա ձեռք­ե­րով ի­­րար են բռնել, մյուս ձեռ­քե­րը ուղղ­ված են դե­­պի գլուխ­նե­րին դրած սա­ղա­վար­տը, մար­­տա­կառ­քին լծված ձիե­րը պատ­կեր­ված են վազ­քի վի­ճա­կում:

Ար­տա­կարգ ան­սո­վոր է ննջեց­յա­լի թաղ­ման ձ­­ե­ւը, ննջեց­յա­լը թաղ­­վել է մա­սե­րի բա­ժան­ված, նրա գլուխն ան­ջատ­ված է ե­ղել ի­րա­նից, ոտ­քերն ու թ­­ե­ւե­րը նույն­պես կտրել են եւ յու­րա­քանչ­յու­րը 2 մա­սի բա­ժա­նել: Ի­րա­նը դրել են ներ­քեւ, 8 մա­սի բա­ժա­նած ոտ­քերն ու թ­­ե­ւե­րը կողք­ կող­քի՝ մեծ խնամ­քով շա­րել են ի­րա­նի վրա, իսկ գլու­խը դրել բո­լո­րից վե­րեւ, ձախ այ­տի վրա, դեմ­քով դե­պի հա­րավ: Թաղ­ման այս ձեւն 1-ին ան­­գամ է հան­դի­պում Հա­յաս­տա­նում: Մա­սե­րի բա­ժան­ված թա­ղում­­ներ հան­դի­պել են Հնդ­­կա­ս­­տա­­նում (պատ­մա­կան Հա­րապ­պա):

Լճա­շե­նի 120-րդ ­դամ­բա­րա­­նում՝ Է­նեո­լիթ­յան շրջա­նում կա­տար­ված թա­ղու­մից ո­ր­­ոշ ժա­մա­նակ անց, նույն դամ­բա­րա­նի վրա կրկին կա­տար­վել է թա­ղում, ո­րի հե­տեւ­ան­քով դամ­բա­րան է դրվել նոր ո­րա­կի խե­ցե­ղեն, որն իր գույ­նե­րով, ձ­­ե­ւե­րով, զար­դա­րան­քի ո­ճով բնավ չի հա­մա­տեղ­վում է­նեո­լիթ­յան մշա­կույ­թին պատ­կա­նող նյու­թե­րի հետ: Լճա­շե­նի 2 մեծ գե­րեզ­մա­նաբ­լուր­նե­րում հայտ­նա­բեր­վել են մարդ­կանց ար­տա­սո­վոր մե­ծութ­յան գան­գեր: Թաղ­ման ձ­­ե­ւով, նյու­թե­րի տե­սակ­նե­րով եւ հնու­թ­­յամբ ու­շագ­րավ եւ դարձ­յալ ար­տա­­կարգ ու ան­սո­վոր է 135-րդ ­դամ­բա­րա­նը՝ (2-րդ ­տե­ղա­մաս): Դամ­բա­րա­նի վրա խա­ռը վի­ճա­կում լցված էր մի­ջին մե­ծութ­յան քա­րե­րի հսկա­յա­կան մի կույտ՝ 1 մ ­բար­­ձ­­րութ­յամբ եւ 8,5 մ տ­րա­մագ­ծով: Լից­քի տակ բա­ց­­ված են ծած­կի 9 մեծ քա­րեր (0,8-1,0, 35-75, 1-2,15 մ ­չափ­սե­րի): Դամ­բա­րա­նա­փո­սի եր­կա­րութ­յունն է 5,2, լայ­նութ­յունր՝ 2,2, խո­րութ­յունր՝ 2,5 մ: Կող­քե­րից եւ ճա­կատ­նե­րի­­ց­ ու­ներ մեծ քա­րե­րով շար­ված եր­կո­ւա­կան շարք պա­տեր՝ 2 քար­ե­րից ա­ռա­ջա­ցած, պա­տի բարձ­րութ­յու­նը հաս­նում էր 2,5 մ­-ի: Ա­մե­նաու­շագ­րավն այս­տեղ գտնված Լճա­շե­նի եր­կա­նիվ հնա­գույն սայլն է, ո­րի թափ­քին աջ կող­քի վրա պառ­կած էր եր­կա­րա­գանգ մար­դու մեկ կմախք: Սայ­լի ա­նիվ­նե­րից յու­րա­քանչ­յու­րը պատ­րաստ­ված է 3 մեծ եւ 1 փոքր կտոր տա­շած գե­րա­նից, ա­նի­վի կենտ­րո­նը՝ սռնու անց­­քը 2 կող­մից ու­ռուց­իկ է:

Սռնին ան­շարժ միաց­վել է թափ­­քի տակ, ա­ռեղ­նե­րը եր­կար անմ­շակ փայ­տե­րից են, սրանց վրա ա­ռանց մե­տաղ­յա մե­խե­րի ամ­րա­ց­­րած տախ­տակ­նե­րից ա­ռա­ջա­ցել է թա­փ­­քը: Լու­ծը չկար: Ա­ռեղ­նե­րից աջ, լծի տե­ղում բաց­վեց 2, իսկ ձախ կող­մում՝ եւս­ 2 մար­դու կմախք: Թաղ­ման այս ար­տա­կարգ ու­շագ­րավ ձ­­ե­ւը հար­կադ­րում է մտա­ծել, որ այս դամ­բա­րա­­­նում թաղ­ված է ե­ղել դե­ռեւս XIX-XIII դա­րե­րում (մ.թ.ա.) այս տա­­րածք­նե­րում ապ­րած ցե­ղե­րից մե­կի աոաջ­նոր­դը, ո­րի մա­հից հե­տո նրա դին դրել են իր սայ­լի վրա ու հա­վա­նա­բար ոչ թե կեն­դա­­­նի­նե­րով, այլ 4 ստրուկ­նե­րով դիա­կառ­քը քա­շել-բե­րել են դամ­բա­րա­նի մոտ եւ սայլն ու կա­վա­ման­նե­րը, ննջեց­յա­լի հետ մի­­ա­սին, դրել են դամ­բա­նա­փոս: Ամ­բողջ ող­­բեր­գութ­յու­նը ա­վարտ­վել է սայ­լին (լծ­­ված 4 մարդ­կանց սպա­նե­լու եւ ի­րենց տի­րոջ հետ միեւ­նույն դամ­բա­րա­նում, բայց ա­նա­սուն­նե­րին պատ­կա­նող տե­ղում (ա­ռեղ­նե­րից աջ ու ձախ) թա­­ղե­լով: Սր­­ան­­ցից մե­կի ճա­կա­տին եր­կու տեղ նկա­տվում են սուր զեն­քի հար­վա­ծի հետ­քե­րը: Այս բնույ­թի դամ­բա­րան, դար­ձ­­յալ դիա­կառ­քի հետ, պե­ղել է նաեւ Եր­վանդ Հա­լա­յա­նը Ներ­­քին Գե­տա­շեն (Ներ­քին Ա­դիա­ման) գյու­ղում, բայց վեր­ջինս ժա­մա­նա­կագր­վում է մ.թ.ա. XI-X դա­րե­րով:

Դամ­բա­նաբ­լուր 5-ը գտնվում էր ա­ռա­ջին տե­ղա­մա­սի դամ­բա­նա­­դաշ­տի հյու­սիս-ա­րեւ­մտ­­յան ծայ­­րում, պահ­պան­ված էր գետ­նի մա­­կե­րե­սից շուրջ 1 մ ­բարձ­րութ­յամբ փռ­­ված բուր­գը: Պա­տե­րը եւ ծած­կը պատ­րաս­տ­­ված են հսկա­յա­­կան ժայ­ռա­բե­կոր­նե­րից: Ուղ­ղութ­յու­նը՝ ա­րե­ւել­քից-ա­րեւ­մուտք, դամ­բա­նա­փո­սի եր­կա­րութ­յունր՝ 6,65 մ, լայ­նութ­յու­նը՝ 2-2,5 մ, խո­րութ­յու­նը ծած­կի քա­րի տա­կից՝ 2,7 մ: Դամ­բա­րա­նում բաց­վեց եր­կա­նիվ 1 սայլ, ո­րի ա­ռեղ­նե­րի եր­կա­րութ­յունր 4,5 մ­ է հաս­նում: Ա­ռեղ­նե­րի առ­ջե­ւի կե­սը փտել էր, ա­նիվ­նե­րը, ո­րոնց տրա­մագ­ծե­րը հաս­նում են 1,45 մ­-ի, նույն­պես փտել էին: Սայ­լի թափ­քի տախ­տակ­­ներր լրիվ քայ­քայ­ված էին: Լու­ծը չկար: Սայ­լի կաոուց­ված­քը խիստ ինք­նա­տիպ է, նա ու­նի կա­մա­րա­ձեւ ծածկ, ո­րը նմ­­ան չէ Լճա­­շե­նից հայտ­նա­բեր­ված քա­ռա­նիվ սայ­լե­րի կա­մար­նե­րին: Սրա թափ­քի շրջա­նա­կի կող­քե­րից յու­րա­քանչ­յու­րի վրա 7 տե­ղով ամ­րաց­վա­ծ­ են բա­րակ փայ­տեր (ծա­ռի անմ­շակ շիվ), ո­ր­­ոնք անց­նե­լով կող­քե­րից զու­գա­հեռ գնա­ցող պահ­­­պա­նակ­նե­րի հա­մա­պա­տաս­խան անց­քե­րի մի­ջով, ծայ­րե­րով միաց­վել են ի­րար եւ ա­ռա­ջաց­րել կա­մար: Ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նու­թ­­յամբ՝ սայ­լի կա­մա­րա­ձեւ ծած­կը ե­րե­­ս­­­ա­պատ­ված է ե­ղել կամ կտո­րով (գործ­ված­քով) կամ կա­շիով, ո­րոնց փտու­մից ա­ռա­ջա­ցել էր սեւ ու բա­րակ մի խավ՝ խո­նավ հո­ղի մեջ: Թափ­քի վրա բաց­վեց 1 մար­դու կմախք՝ նստած վի­ճա­կով, ո­րի տակ թափ­քի լայն­քով դրված էր 18 սմ ­լայ­­ն­­ութ­յամբ եւ 3 սմ ­հաս­­­տութ­յամբ մեկ տախ­տակ: Նն­­ջե­­ց­­յա­լը թաղ­ման ժա­մա­նակ նս­­տած է ե­­ղել տախ­տա­կին, ձեռ­քե­րը՝ ծնո­տին հե­նած: Սայ­լի ա­ռեղ­նե­րի փտ­­ած մա­սի ա­րան­քում գտն­­վեց բր­­ոն­­զե 2 սուր, նեղ ու եր­կար շեղ­բով, 1 բրոն­զե փոքր կա­ցին՝ ե­տե­ւի կող­մից 6 ե­լուստ­նե­րով, որր նման է Թե­շուբ կամ Թեյ­շի­բա­նի աստ­ծո ձեռ­քին բռնած կաց­նին: (Նույ­նան­ման 5 ե­լուստ­նե­րով կա­ցին գտն­­ված է Ե­լի­զա­վետ­պո­լի մոտ (Գան­ձա­կի շր­­ջան), 3-րդ, բայց ա­վե­լի եր­կար բնով կա­ցի­­­նը գտնված է Գյան­­ջա գե­տի մոտ):

Սայ­լի ա­ռեղ­նե­րի ծայ­րում բաց­վե­ցին 2 եզ­նե­րի եւ 2 ձիե­րի գան­գեր: Ձիու գան­գե­րից մե­կի բե­րա­նում կար սկա­վա­ռա­կա­ձեւ բրոն­զե սանձ: Դամ­բա­րա­նի պա­տե­րի եր­­­կա­րութ­յամբ 2 կա­նո­նա­վոր շար­­­քե­րով շար­ված էին կա­վա­ման­­ներ, ո­րոնք մեծ մա­­սամբ սեւ փայ­լով, 2 կող­մե­րից ներճկ­ված քրե­ղան­ներ էին: Կա­վա­ման­նե­րի խմ­բ­ից ու­շադ­րութ­յան ար­ժա­նի է քա­ռա­կող, ճա­­կատ­նե­րից մեծ եւ մանր ե­ռ­­ան­կ­­յու­նի­նե­րով զար­դա­րուն զո­հա­րա­նը, ո­րի մեջ պահ­պան­վել են խո­շոր եղջ­ե­րա­վոր ա­նա­սու­նի կո­ղոսկ­րեր: Սրա տակ դրված էր 1 հատ սեւ փայ­լով հրա­բոր­բոք-բու­րա­նոթ, ո­րը խո­ղո­վա­­կա­ձեւ է, 2 ծայ­րից լայ­նա­ցող՝ վե­րից վար սո­ղա­ցող 2 օ­ձե­րի վե­րա­դիր պատ­կեր­նե­րով, ո­րոնց գլուխ­նե­րը ե­ռանկ­յու­նա­ձեւ են: Լճա­շե­նի հնա­ծո մշա­կույ­թը ներ­կա­յաց­նում է Ար­մե­նոի­դա­կան մշա­կույ­թը հե­տեւ­յալ կերպ՝

1. մար­դա­բա­նա­կան տե­սակ.

– մեծ գան­գե­րի հայտ­նա­բե­րում, ո­րը մար­­­դա­բա­նութ­յան մեջ ըն­դուն­ված է ան­վա­նել Ար­մե­նոիդ,

– երկ­գա­նգ ­մար­դու ամ­բող­ջա­կան կմա­խ­­քի հայտ­նա­բե­րում: Այս գան­գա­տի­պը մար­­դա­բա­նութ­յան մեջ կոչ­վում է ալ­պիա­կան:

2. Հու­ղար­կա­վո­րութ­յուն.

– մա­սե­րի բա­ժան­ված թա­ղում,

– ամ­բող­ջա­կան թա­ղում նս­­տած եւ պառ­կած:

3. Ծի­սա­կան զո­հա­բե­րութ­յուն.

– ա­ռաջ­նոր­դի դամ­բա­րա­նում մարդ­կանց զո­հա­բե­րութ­յուն:

4. Սայլ.

– քա­ռա­նիվ սայլ,

– եր­կա­նիվ սայլ եւ մար­տա­կառ­քի բրոն­զա­ձույլ ման­րա­կերտ:

Այս­պի­սով, Լճա­շե­նի դամ­բա­րա­նա­յին հա­մա­լի­րը ցույց է տա­լիս Հայ­կա­կան Լեռ­նա­շ­­խար­հի ի­րա­­կան դե­րը եվ­րա­սիա­կան քա­ղա­­քակրթ­յան ձե­ւա­վոր­ման գոր­ծում: Լճա­­շե­նի դամ­բա­րա­նա­յին հա­­մա­լի­րը հաս­տա­տում է, որ զար­գա­ցում­նե­րը ա­մուր թե­լե­րով կապ­ված են Հայ­կա­կան Բարձ­րա­վան­­դա­կի հնա­գույն մշա­կույթ­նե­րին, իսկ Լճա­շե­նի պե­ղա­ծո ամ­բողջ նյու­թը հաս­տա­տում է այն փաս­տը, որ Հա­յկա­կան Բար­ձ­­րա­­վան­դա­կը Ար­մե­նոիդ մար­դա­բա­նա­կան տե­սա­կի նա­խորդ մշա­կույթ­նե­րի օ­րի­նա­կան շա­րու­նա­կութ­յան վայ­րն­ է:

 
Շա­րու­նա­կե­լի

Ա­րամ Մկրտչյան, Գեր­մա­նիա

 

«Լու­սանցք» թիվ 14 (235), 2011թ.

Կար­դա­ցեք «Լու­սանցք»-ի PDF տար­բե­րակ­նե­րը www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում

This entry was posted in Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ. Bookmark the permalink.