Ար­ցա­խը՝ նա­խընտ­րա­կան «սեւ եւ սպի­տակ այ­գի»

«Ղա­րա­բաղ, Ղա­րա­բաղ / սեւ այ­գի դու թշնամ­յաց՝ հա­յի դրախտ…»:

Հին ժա­մա­նակ­նե­րում Ար­ցա­խը նաեւ Ա­րիա է ան­վան­վել…

Վստահ ենք, «Լու­սանցք»-ի ըն­թեր­ցող­նե­րին հա­վա­սա­րա­պես կհե­տաքրք­րեն ինչ­պես ԱԺ շտա­պող քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րի՝ մեր ներ­քին կյան­քին վե­րա­բե­րող ծրագ­րե­րը, այն­­պես էլ ար­տա­քին քա­ղա­քա­կան նպա­տակ­նե­րը: Վեր­ջին­ներս կներ­կա­յաց­նենք՝ հեն­վե­լով կու­սակ­ցութ­յուն­նե­րի նա­խընտ­րա­կան ծրագ­րե­րի վրա, ո­րոնք տրվել են հան­­րութ­յա­նը:

Ար­ցա­խը՝ որ­պես հա­յոց հիմ­նա­հարց

Բազ­միցս է նշվել, որ ան­գամ հայ­կա­կան մի­ջա­վայ­րում Ղա­րա­բաղ թուր­քա­կան ա­նու­նը ա­վե­լի հա­ճախ է գոր­ծած­վում, քան՝ հայ­կա­կան Ար­ցա­խը, շրջա­նի բուն-բնա­կան ան­­վա­նու­մը: «Ղա­րա­բաղ»-ը «սեւ այ­գի» է թուր­քե­րի՛ եւ այլ թշնա­մի­նե­րի հա­մար, եւ այդ­պի­սին էլ մնա­ցե՛լ­ է, ուս­տի այդ ան­վա­նու­­մը պետք է թող­նել որ­պես պատ­մա­կան հուշ՝ թյուր­քե­րի աչ­քի փուշ…

Թուր­քերն ու ադր­բե­ջան­ցի­նե­րը մինչ այ­սօր էլ փոր­ձում են Ա­րեւմտ­յան Հա­յաս­տա­նի կամ Ար­ցա­խի, Ու­տի­քի ու Գարդ­մա­նի կամ այլ հայ­կա­կան տա­րածք­նե­րի հայ­կա­կան տե­ղա­նուն­նե­րը ա­ղա­վաղ­ված ներ­կա­յաց­նել՝ հայ­կա­կան հետ­քե­րը իս­պառ մաք­րե­լու հա­մար, ին­չին մենք, կա­մա թե ա­կա­մա, տուրք ենք տա­լիս: Հայ պե­տա­կան կամ քա­ղա­քա­կան բարձ­­րաս­տի­ճան այ­րե­րը այն­­քան հա­ճախ են գոր­ծա­ծում Ղա­րա­բաղ ա­նու­նը, որ օ­տար­նե­րի հա­մար Ար­ցախ ա­ն­­­վան հնչե­ղութ­յու­նը կի­րա­ռե­լի չի՛ դառ­նում, խորթ է հնչում ա­կան­ջնե­րին: Մինչ­դեռ ՀՀ­ եւ ԼՂՀ­ նա­խա­­գահ­­նե­րի մա­կար­դա­կով պետք է ոչ միայն ներ­պե­տա­կան, այ­լեւ մի­ջազ­գա­յին փաս­տաթղ­թե­րը «Ար­ցախ» (Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տութ­յուն՝ Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի Հան­րա­պե­տութ­յան փո­խա­րեն) ձե­ւա­կեր­պու­մով կա­տար­վեն: Գո­նե մի­ջազ­գա­յին փաս­տաթղ­թե­րում հա­մար­ժեք եւ զու­գա­հեռ պետք է Ար­ցախ ա­նու­նը կի­րառ­վի՝ Ղա­րա­բաղ ան­վան կող­քին (գու­ցե գծի­կով), որ­պես­զի եւ՛ Ար­ցախ ա­նու­նը եւ՛ Ար­ցա­խի ան­կա­խութ­յու­նն­ ա­ռա­վել ըն­կա­լե­լի դառ­նա մի­ջազ­գա­յին հան­րութ­յան հա­մար:

ՀՀԿ­-ն­ իր նա­խընտ­րա­կան ծրագ­րում նշել է. «Բազ­մա­պատ­կե­լու ենք ՀՀ­ եւ ԼՂՀ ն­կա­տ­­մա­մբ ­ցան­կա­ցած տե­սա­կի ագ­րե­սիա­յի դրսե­ւոր­ման վտան­գի կան­խար­գել­մանն ուղղ­ված դի­վա­նա­գի­տա­կան ջան­քե­րը»: ԼՂ ­հա­կա­մար­տութ­յան հիմք է հա­մար­վում «Ար­ցա­խի ժո­ղովր­դի ինք­նո­րոշ­ման ի­րա­­­վուն­քի մի­ջազ­գա­յին ճա­նա­չու­մը», եւ  ԼՂՀ-ն պետք է որ­պես լիի­րավ բա­նակ­ցա­յին կողմ ներգ­րա­վե­լ ­հա­կա­մար­տութ­յու­նում: Նշվում է նաեւ, որ ՀՀ, ԼՂՀ­ եւ սփյուռ­քի ջան­քե­րը պետք է ուղղ­վեն խնդրի՝ մի­ջազ­գա­յին կազ­մա­կեր­պութ­յուն­նե­րում ու­ժա­յին լու­ծու­մը բա­ցա­ռող եւ կան­խար­գե­լիչ ո­րո­շում­նե­րի ըն­դուն­մա­ն ­հա­մար:

Իշ­խող քա­ղա­քա­կան ու­ժի ա­ռա­­ջա­մար­տիկ կու­սակ­ցութ­յու­նը չի՛ պար­զա­բա­նում սա­կայն. արդ­յո՞ք ՀՀ-ն կ­ճա­նա­չի ԼՂՀ­ ան­կա­խութ­յու­նը, թե՞ միան­գա­մից կվե­րա­հա­ս­­տա­տի Ար­ցա­խի վե­րա­միա­վո­րու­մը Հա­յաս­տա­նին, ին­չը ի­րա­վա­կան ու պե­տա­կան-պաշ­­տո­նա­կան ձե­ւա­կեր­պու­մ­­նե­րով կա­տար­վել է ա­վե­լի քան 20 տա­րի ա­ռաջ: Ա­յո, ջան­քեր պետք է ներդր­վեն ու­ժա­յին լու­ծում­նե­րը կան­խե­լու հա­մար, բայց դա կա­րող է ա­նել միայն պաշ­տո­նա­կան Ե­րե­ւա­նը, քան­զի Ստե­փա­նա­կեր­տը «մի­ջազ­գա­յին միա­վոր» չէ: Ուս­տի, այս­պես թե այն­պես, Հա­յաս­տանն է լի­նե­լու Ար­ցա­խի պաշտ­պա­նը, ե­թե ու­ժա­յին լու­ծու­մը ա­ռաջ­նա­յին դի­տարկ­վի… ՀՀԿ-ն ա­ռայժմ չի՛ շտա­պում:

Այս ա­ռու­մով ՀՅԴ-ն ա­ռա­վել հստակ ծրա­­գիր է ներ­կա­յաց­րել: Ար­ցա­խը պետք է լի­նի «լիի­րավ եւ ինք­նու­րույն հա­կա­մար­տութ­յան կողմ բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցում, որ­տեղ ՀՀ-ն կճա­նաչ­վի ԼՂՀ­ ան­կա­խութ­յան եւ անվ­տան­գութ­յան ե­րաշ­խա­վոր: Եր­կու հայ­կա­կան հան­րա­պե­տութ­յուն­նե­րի մի­ջեւ կկնքվի հա­մա­ձայ­նա­գիր՝ ռազ­մա­վա­րա­կան դա­շինք ձե­ւա­վո­րե­լու մա­սին»: Սա վե­րա­միա­վոր­ման խնդի­րը դեռ չի լու­ծում, բայց հան­գեց­նում է դրան, ին­չը շո­շափ­վում է նաեւ այս ձե­ւա­կերպ­մամբ, որ պետք է նա­խա­ձեռ­նել «Ադր­բե­ջա­նի հետ հա­կա­մար­­տութ­յու­նը կար­գա­վո­րող հա­յե­ցա­կարգ, ո­րը բա­ցա­ռի փոխ­զի­ջու­մը, ին­չը կար­ձա­նագ­րի նա­հանջ Ար­ցա­խի ժո­ղովր­դի 1991թ. Ան­կա­խութ­յան եւ 2006թ. ԼՂՀ ­Սահ­մա­նադ­րութ­յան ըն­դուն­ման հա­մա­ժող­ովր­դա­կան հան­րաք­վե­նե­րով ար­դեն իսկ ար­տա­հայ­տած կամ­քից»: ԼՂՀ ­մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման հար­ցը ՀՅԴ-ն ա­ռա­վել հստակ է ձե­ւա­կեր­պում, ան­գամ ա­ռա­ջարկ կա «Ադր­բե­ջա­նի հետ ու­ժի կի­րա­ռու­մը բա­ցա­ռող ե­ռա­կողմ պայ­մա­նա­գիր ստո­րագ­րե­լու խնդրի» մա­սին: Ար­ցա­խի եւ ա­զա­տագր­ված տա­րած­ք­­նե­րի վե­րաբ­նա­կեց­ման խնդի­րը եւս կա­րե­ւոր­վել է:

ԲՀԿ-ն ԼՂ ­հա­կա­մար­տութ­յան կար­գա­վոր­ման գոր­ծըն­թա­ցի վերջ­նա­կան նպա­տա­կը հա­մա­րում է Ար­ցա­խի մի­ջազ­գա­յին ճա­նա­չու­մը, ո­րը պետք է «լուծ­վի խա­ղաղ բա­նակ­ցա­յին ճա­նա­պար­հով՝ փոխ­հա­մա­ձայ­­նութ­յան եւ փոխ­զի­ջում­նե­րի հի­ման վրա»: Ճիշտ է, իշ­խա­նա­կան 2-րդ­ ուժ հան­դի­սա­ցող կու­սակ­ցութ­յու­նը նշել է, որ «ա­ռանց ԼՂՀ ­մաս­նակ­ցութ­յան նրա ճա­կա­տա­գի­րը չի կա­րող ո­րոշ­վել», բայց այ­նո­ւա­մե­նայ­­նիվ, թե ինչ «փոխ­հա­մա­ձայ­նութ­յան եւ փոխ­զի­ջում­նե­րի հի­ման վրա» է լուծ­վե­լու հար­­ցը՝ հստակ չէ: Իսկ դա վտան­գա­վոր է:

ԲՀԿ-ն կա­րե­ւոր է հա­մա­րում նաեւ «ԼՂՀ տն­տե­սա­կան հզո­րա­ցու­մը, նրա պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի զար­գա­ցու­մը, բն­­ա­­կ­­չութ­յան կեն­սա­մա­կար­դա­կի ան­շեղ ա­ճի ա­պա­հո­վու­մը» եւ այլն: Ու­ժի կի­րառ­ման հն­­ա­­րա­վո­րու­թ­­յու­նը թե­րեւս չբա­ցա­ռե­լով՝ այս քա­ղա­քա­կան ու­ժը ա­սում է, որ «խա­ղա­ղութ­յան եւ ազ­գա­յին անվ­տան­գութ­յան ա­պա­հով­ման հիմ­­նա­կան ե­րաշ­խա­վո­րը ազ­գա­յին բա­­նակն է, ո­րի մար­տու­նա­կութ­յան էլ ա­վե­լի բարձ­րաց­ման ու բա­րե­փո­խում­նե­րի խո­րաց­ման ուղ­ղութ­յամբ պատ­րաստ ենք ներդ­նել մեր ջան­քե­րը»:

Հա­ջորդ իշ­խա­նա­կան ու­ժը՝ ՕԵԿ-ն­ է, որ ծրագ­րում Ար­ցա­խի հար­ցը ձե­ւա­կեր­պել է «Ղա­րա­բաղ­յան հիմ­նախն­դիր»: ՕԵԿ-ի կար­­­ծի­քով ԼՂ ­հիմ­նախնդ­րի հա­յան­պաստ լու­ծու­մը կեն­սա­կան նշա­նա­կութ­յուն ու­նի ինչ­պես ՀՀ, այն­պես էլ ամ­բողջ հայ ժո­ղո­վր­­դի հա­մար եւ կու­սակ­ցութ­յան ղե­կա­վարն ու ՀՀ­ ԱԱԽ քար­տու­ղա­րն­ այն սեր­տո­րեն հա­մադ­րում է «նաեւ ազ­գա­յին անվ­տան­գութ­յան ու տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին կա­յու­նութ­յան հետ կապ­ված խնդիր­նե­րին»:

Այս քա­ղա­քա­կան ու­ժը «խա­ղաղ կար­գա­վո­րու­մը բա­նակ­ցութ­յուն­նե­րի մի­ջո­ցով հիմ­նախնդ­րի լուծ­ման միակ ճա­նա­պարհն է» հա­մա­րում, ին­չը չի կա­րող հա­վատ ներ­շն­­չել որ­պես «միակ ճա­նա­պարհ»: Բայց այն սկզբունք­նե­րը, որ ա­ռա­ջար­կում է ՕԵԿ-ը, ա­ռա­վել հե­տաքր­քիր են, քան «միակ լու­ծում» խա­ղա­ղութ­յու­նը: Նա­խընտ­րա­կան ծրա­գ­­րում աս­վում է, որ չի կա­րե­լի սա­կար­կել ԼՂ­ ինք­նորշ­ման ի­րա­վուն­քը, ո­րը կա­րող է ի­րա­կա­նաց­վել ան­կա­խութ­յան կամ ՀՀ ­հետ վե­րա­միա­վոր­ման ճա­նա­պար­հով: Բա­ցառ­վում է ՀՀ ­հետ ու­ղիղ սահ­մա­նի կա­պի ան­տե­սու­մը, ին­չը անվ­տան­գութ­յան ե­րաշ­խիք է, բայց այս ձե­ւա­կեր­պու­մից կա­րե­լի է բխեց­նել, որ չի բա­ցառ­վում այլ ա­զա­­տագր­ված տա­րածք­նե­րի սա­կար­կու­մը:

«Ժա­ռան­գութ­յուն»-ը, ու­րեմ­նեւ՝ «Ա­զատ դե­մոկ­րատ­ներ»-ը, ըստ նա­խընտ­րա­կան ծրագ­րի, կպաշտ­պա­նեն մեր երկ­րի շա­հե­րը, կպայ­քա­րեն «հա­նուն Ար­ցա­խի ինք­նիշ­խա­նութ­յան եւ տա­րած­քա­յին ամ­բող­ջա­կա­նութ­յան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման»: Իսկ այն մա­սին, թե ա­ռա­ջի­նը ՀՀ-ն կճա­նա­չի ԼՂՀ­ ան­կա­խ­­ու­թ­­յու­նը, ինչ­պես ա­ռա­ջար­կում էր «Ժա­ռան­գութ­յուն»-ը նա­խորդ ԱԺ-ում, թե այ­լեւս կս­­պա­սի, խոսք չկա:

Կոմ­կու­սը այս­պես է ձե­ւա­կեր­պել սույն խնդի­րը. «Վեր­ջին 20 տա­րի­նե­րում միակ փայ­­լուն հա­ջո­ղութ­յու­նը Հա­յոց բա­նա­կի ստ­­եղ­ծումն ու նրա մար­տու­նա­կութ­յան ա­պա­հո­վումն է, ո­րը տա­րա­ծաշր­ջա­նում ա­մե­նա­մար­տու­նակն է: Ա­պա­ցույ­ցը՝ Ղա­­րա­բաղ­յան պա­տե­րազ­մի արդ­յունք­նե­րն­ են»: Իսկ թե «տա­րա­ծաշր­ջա­նում ա­մե­նա­մար­տու­նակ» բա­նա­կը ինչ­պես է լու­ծե­լու Ար­ցա­խի հիմ­նախն­դի­րը, ո­րը կո­մու­նիս­տա­կան երկ­րի Կով­կա­սի բյու­րո­յի ո­րոշ­մամբ է տրվել Ադր­բե­ջա­նին (գրե­թե նույն ճա­կա­տագ­րով նաեւ Նա­խի­ջե­ւանն ու Ջա­վախ­քը), կո­մու­նիս­տա­կան ո՞ր ծ­րագ­րի հա­մա­ձայն (նաեւ ՌԴ 2-րդ ­քա­ղա­քա­կան ու­ժը հան­դի­սա­ցող կո­մու­­նիստ­նե­րի ա­ռու­մով) է դա կար­գա­վոր­վե­­լու, ո­րե­ւէ փա­ռա­պանծ ձե­ւա­կեր­պում չկա:

«Միա­վոր­ված հա­յեր»-ը ա­ռաջ­նա­յին են հա­մա­րում Ար­ցա­խի՝ որ­պես բա­նակ­ցա­յին ի­­րա­վա­հա­վա­սար կող­մի սա­տար­մա­նը նպա­ս­­տե­լը, հե­տո նաեւ՝ ՀՀ ­կող­մից ԼՂՀ ­ճա­նա­չու­մը: Այլ ման­րա­մաս­ներ չեն նշվում:

ՀԴԿ ­նա­խընտ­րա­կան ծրա­գի­րը չու­նե­նա­լով կա­րող ենք միայն են­թադ­րել, որ Դե­մոկ­րա­­տա­կան կու­սակ­ցութ­յան նա­խա­գա­հը մինչ այժմ կողմ­նա­կիցն է ե­ղել Ար­ցա­խի ան­­­կա­խութ­յան ճա­նաչ­մա­նը ՀՀ ­կող­մից, ան­­գամ որ­պես ՀՀ-ԼՂՀ վե­րա­միա­վոր­ման կող­մ­­նա­կից է հան­դես ե­կել: Թե­րեւս այս տե­սա­կետ­նե­րը դժվար փո­փոխ­ված լի­նեն:

Ինչ մնում է ՀԱԿ-ին, ո­րը ժա­մա­նա­կին ընդ­դի­մա­դիր ու­ժե­րի միա­վոր­ման հե­նա­կետ էր ծա­ռա­յում, բայց տա­պալ­վեց, ա­պա ՀՀՇ­-ից սկսյալ եւ ՀԱԿ-ով շա­րու­նակ­յալ, այս քա­ղա­քա­կան ու­ժն­ իր ան­փո­փոխ ղե­կա­վա­րի ար­տա­հայ­տութ­յուն­նե­րով մշտա­պես պա­­տ­­րաստ է փախ­զի­ջում­նե­րի, ո­րոնք ա­ռա­­վե­լա­պես միա­կող­մա­նի զի­ջում­նե­րի են նման­վել: ՀԱԿ դա­շին­քի նա­խընտ­րա­կան ծրա­գ­­րում պար­զա­պես մի նա­խա­դա­սութ­յուն կա Ար­ցա­խի մա­սին. «Փա­կու­ղում են Հա­յաս­տա­նի հա­մար գեր­կեն­սա­կան նշա­նա­կութ­յուն ու­նե­ցող խնդիր­նե­րը՝ հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի եւ Ղա­րա­բաղ­յան հա­կա­մար­տութ­յան կար­գա­վոր­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րը»: Այս­քան բան:

Նա­խընտ­րա­կան ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում գրե­թե բո­լոր քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րը վե­րած­վում են ազ­գա­յին, ա­վե­լին՝ ազ­գայ­նա­կան կա­ռույց­նե­րի եւ հռե­տո­րա­բա­նութ­յամբ մեծ «փայ­լա­տա­կում­նե­րի» են հաս­նում, բայց կան խնդիր­ներ, ո­րոնք ոչ միայն կեն­սա­կան, այ­լեւ գո­յա­տե­ւա­կան նշա­նա­կութ­յուն ու­նեն ու «մի փոր հա­ցի» կամ նման այլ բա­նի հետ այդ խնդիր­նե­րը շա­հարկ­ման դնե­լը չի կա­րե­լի կոծ­կել հռե­տո­րա­կան վար­ժանք­նե­րով:

Մեր ըն­թեր­ցող­նե­րի ու­շադ­րութ­յու­նը հենց այս հան­գա­ման­քի վրա ենք հրա­վի­րում հատ­կա­պես:

Ա­րամ Ա­վետ­յան

«Լու­սանցք» թիվ 14 (235), 2011թ.

Կար­դա­ցեք «Լու­սանցք»-ի PDF տար­բե­րակ­նե­րը www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում