Ա­նիվն ու ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը՝ Ար­մե­նոի­դա­կան մշա­կույ­թի չբա­ցա­հայտ­ված է­ջե­րից

3. Սայլ

Բնա­կան մե­ծութ­յան հնա­գույն ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հայ­տ­­նա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը պատ­կա­նում են մ.թ.ա­. 25-24 դդ.:

Ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը Փոքր Ա­սիա­յից Եվ­րո­պա կա­րող էր հաս­նել ցա­մա­քա­յին եւ ջրա­յին ճա­­­նա­պարհ­նե­րով:

– Ցա­մա­քա­յին ճա­նա­պարհ – Հա­­յաս­տան, Կոլ­խի­դա, Կով­կաս, Ռու­­սա­տան եւ Եվ­րո­պա:

– Ջրան­ցու­մա­յին ճա­նա­պարհ – Ա­սիան եւ Եվ­րո­պան ի­րար կա­պող նե­ղուց­նե­րը հաղ­թա­հա­րե­լով:

Եվ­րո­պա­կան ան­վա­վոր փո­խա­­­­դրա­մի­ջո­ցի ա­մե­նահ­նա­գույն նյու­թե­րը դաս­վում են մ.թ.ա­. 28-26-րդ դդ.: Փոքր Ա­սիա­յում հայ­տնա­բե­ր­­վել են մ.թ.ա­. 25-23-րդ դդ. վե­րա­բեր­ող մո­­դել­ներ: Մի­ջա­գետ­քի տա­­րա­ծա­շր­­ջա­նում ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցին վե­րա­բեր­ող հն­­ա­­­գույն նյու­թե­­րը հայտ­նա­բեր­­վել են Ու­րու­կում մ.թ.ա. 30-28-րդ դդ.: Ըստ այս նյու­թի, փոք­րա­սի­ա­կան ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը ժա­մա­նա­կա­յին ա­ռու­մով զբ­­ա­­ղեց­նում է «հաս­կա­նա­լի եւ տր­­ա­մա­բան­ված մի­ջանկ­յալ դիրք», ո­րը եւ մենք հա­մա­րում ենք հնա­ցած եւ սխալ:

Ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի ստեղծ­ման հնա­րա­վոր կենտ­րո­նը հայտ­նա­բե­րե­լու հա­մար ո­րո­շա­կի աշ­խա­տանք­ներ ար­ված են, եւ հայ­­­տ­­նա­բեր­ված նյու­թե­րը ո­րո­շա­կի վե­րա­պա­հում­նե­րով դա­սա­վո­րել են ժա­մա­նա­կա­յին հեր­թա­կա­նութ­յամբ, մաս­նա­վո­րա­պես, ժա­մա­նա­կագ­րա­յին հեր­թա­կա­նութ­յու­նը կազ­մե­լու ժա­մա­նակ նկա­­տի է առն­ված նաեւ մե­տա­ղի առ­կա­յութ­յու­նը տվյալ հնա­վայ­րե­րում:

Ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հայտ­նա­բեր­ման վայ­րե­րը եւ ժա­մա­նա­կագ­րութ­յու­նը

Կենտ­րո­նա­կան եվ­րո­պա

1) Լե­հաս­տան, մ.թ. ա­. IV-III հա­­զա­րամ­յակ, ըստ Կուր­կի, 1981թ.:

2) Սլո­վա­կիա, Բո­լե­րեզ, մ.թ.ա. 28-27 դդ., Նե­մե­շո­վա-Պաու­կո­վա-1981թ., Սո­խաց­կի -1981թ.:

3) Վենգ­րիա, մ.թ.ա­. 27-24-րդ դդ., ըստ Է­չե­դի, 1979թ.:

4) Վենգ­րիա, բա­դեն­յան մշա­կույթ, ըստ Սո­խաց­կու, մ.թ.ա­. 26-25-րդ դդ., Սո­խաց­կի-1981թ.:

Բալ­կան­ներ

1) Հյու­սի­սա­յին­ Բալ­կան­ներ, Վի­ն­­չի մշա­կույթ, մ.թ.ա­. IV-րդ ­հա­զա­րամ­յակ:

2) Բուլ­ղա­րիա, Ներ­քին Պո­դու­նա­վիա, մ.թ.ա­. 23 դ.:

Եվ­րո­պա­կան Ռու­սա­տան

1) Հա­րավ-ա­րեւմտ­յան Սեւ ծո­վ­­յան շրջան, մ.թ.ա­. 22-21-րդ դդ.:

2) Կու­բան-դնեպ­րով­յան մշա­կույթ, մ.թ.ա­. 24-23-րդ դդ.:

3) Կու­բան-դնեպր­յան մշա­կույթ (Նո­վո­տի­տա­րովսկ), մ.թ.ա­. 23-18-րդ դդ.:

4) Մայ­կո­պի մշա­կույթ, մ.թ.ա. 24-23-րդ դդ.:

Մի­ջերկ­րա­կան շրջան՝ Կի­լիկ­յան Հա­յաս­տան «Ա­նա­տո­լիա»

1) Մի­ջերկ­րա­կան շրջան, մ.թ. ա­. III հա­զա­րամ­յակ:

2) Տրո­յա I, Ա­լա­ջա, մ.թ.ա­. 28-24-րդ դդ.:

Ի­րան

1) Մ.թ.ա­. III հա­զա­րամ­յակ

Մի­ջին Ա­սիա

1) Մի­ջին Ա­սիա, մ.թ.ա­. III-րդ ­հա­­զա­րամ­յա­կի 2-րդ ­կես:

Մի­ջա­գետք

1) Մի­ջա­գետք, մ.թ.ա­. 26-25-րդ դդ.:

2) Հա­րա­վա­յին Մի­ջա­գետք, մ.թ.ա­. 25-24-րդ դդ.:

3) Է­լամ, շու­մեր-է­լա­մա­կան շր­­ջան, մ.թ.ա­. 25-24 դդ.:

4) Հնդկաս­տան, Հա­րապ­պա, մ.թ.ա­. III-րդ ­հա­զա­րամ­յա­կի վերջ:

Քուռ-Ա­րաքս­յան գո­տի

1) Ա­լա­զան-բե­դեն­յան մշա­կույթ, մ.թ.ա­. 21-20-րդ դդ., Մուն­չաեւ, 1986թ.:

2) Հյու­սիս-ա­րե­ւել­յան Հա­յաս­տան, մ.թ.ա­. 23-21-րդ դդ.:

Ըստ ներ­կա­յաց­ված ժա­մա­նա­կա­­­գ­­րութ­յան, ան­վա­վոր փո­խադ­րա­­­մի­ջո­ցի հնա­գույն նյու­թե­րի հայ­տ­­­նա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը կա­տար­վել են Եվ­րո­պա­յում (պե­ղում­նե­րը՝ Դ.­ Գա­զ­­դա­պուս­տա­յի, 1966թ., Ի. Է­չե­դի, 1968թ.):

Հա­յոց Մի­ջա­գետ­քում հայտ­նա­բեր­ված մշա­կույ­թի (Պոր­տա­սար-Գյո­բեկ­լի Թե­փե) ըհդ­հան­րա­ցու­մը ո­րո­շա­կի պար­զա­բա­նում կա­տա­րեց եվ­րա­սիա­կան քա­ղա­քակր­թութ­յան եւ մշա­կույ­թի ծագ­ման, զար­գաց­ման եւ տա­րած­ման վե­րա­բեր­յալ, ո­րը հնա­րա­վո­րութ­յուն տվեց ամ­րապն­դել հե­տեւ­յալ փաս­տը. քա­ղա­քակր­թութ­յուն ստեղ­ծող մշա­կույ­թի տա­րա­ծու­մը ակն­հայ­տո­րեն սկսվում է Փոքր Ա­սիա­յից եւ այն կապ­վում է ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի օգ­տա­գործ­ման հետ հե­տեւ­յալ ուղ­ղութ­յամբ – Հա­յաս­տան՝ Քուռ-Ա­րաքս­յան տա­րա­ծաշր­ջան, Հյու­սի­սա­յին Կով­կաս, Ռու­սա­կան հար­թա­վայր, Ա­րե­ւել­յան Եվ­րո­պա: Ակն­հայտ է նաեւ այն, որ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցով Ար­մե­նոի­դը դե­պի եվ­րո­պա պետք է շարժ­վեր Փոքր Ա­սիա­յից՝ այլ ոչ թե հա­կա­ռա­կը:

Հնա­գույն բնա­կա­վայ­րեր

Ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հայտ­նա­բեր­ման վայ­րե­րը

Ար­մե­նոի­դա­կան էթ­նո­սից ա­ռանձ­նաց­ված միութ­յուն­նե­րի տե­ղա­շար­ժը հյու­սի­սա­յին Սեւ­ծով­յան տա­փաս­տան­նե­րով, դե­պի Եվ­րո­պա տա­նող ա­մե­նա­հա­վա­նա­կան ճա­նա­պարհն է:

Հա­ջորդ ուղ­ղութ­յունն է Փոքր Ա­սիա, Բալ­կան­ներ, Ա­րեւմտ­յան Կենտ­րո­նա­կան Եվ­րո­պա: Այս ուղ­ղութ­յամբ հիմ­նա­կան միգ­րա­ցիոն հո­սանք­նե­րը ֆո­կու­սաց­րել են պա­­տ­­մա-լեզ­վա­բա­նա­կան տվյալ­նե­րը եւ մե­տա­ղա­գոր­ծութ­յու­նը:

Այս­պի­սով, ժա­մա­նա­կա­կից Ռու­սաս­տա­նի տա­րած­քում ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հնա­գույն մշա­կույ­թը հայ­տա­բեր­վել է Մայ­կո­պում, ակն­հայտ է, որ այն կա­րող էր Մայ­կոպ հաս­նել միայն Քուռ-Ա­րաքս­յան գո­տուց: Քուռ-Ա­րաքս­յան մշա­կույ­թում հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հնա­գույն հայտ­նա­գոր­ծութ­յու­նը կա­տար­վել է Տետ­րից­կա­րո­յի շրջա­նում (Բե­դե­նա), ըստ Գո­բե­ջիշ­վի­լու, այն պա­տ­­կա­նում է մ.թ.ա­. 3-րդ ­հա­զա­րամ­յա­կի 2-րդ ­կե­սից մին­չեւ մ.թ.ա. 2-րդ ­հա­զա­րամ­յա­կի սկիզ­բն­ ըն­կած ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին: Վրաս­տա­նի այլ տա­րածք­նե­րում հայտ­նա­բեր­ված նյու­թե­րը պատ­կա­նում են մ.թ.ա­. 21-20-րդ դդ.:

Մայ­կո­պի մշա­կույ­թում հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցին վե­րա­բեր­ող նյու­թե­րը պա­տ­­կա­նում են մ.թ.ա. 24-23-րդ ­դա­րե­րին, ո­րը ժա­մա­նա­կա­յին ա­ռու­մով հա­վա­սար է Տետ­րից­կա­րո-Բե­դե­նա­յի եւ Հայ­կա­կան Մի­ջա­գե­տ­­քում հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րի նյու­թե­րին: Քուռ-Ա­րաքս­յան տա­րա­ծաշր­ջա­նի մշա­կույ­թում հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը ներ­կա­յաց­նում է 3 տե­սակ՝ 1. հար­թակ ա­նիվ­նե­րի վրա, 2. հար­թակ վեր բարձ­րաց­ված կող­քե­րով ա­նիվ­նե­րի վրա, 3. հար­թակ վեր բարձ­րաց­ված կող­քե­րով ե­րեք կող­մից ա­նիվ­նե­րի վրա:

Ըստ ու­սում­նա­սի­­րութ­յուն­նե­րի (Խա­­չատր­յան-1980թ.), Հա­յաս­տա­նի հյու­սիս-ա­րե­ւել­քում (Հա­ռիճ) հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խա­դ­­րա­մի­ջո­ցի նյու­թե­րը պատ­կա­նում են մ.թ.ա­. 23-21-րդ դդ., մե­տա­­­ղից եւ կա­վից պատ­րաստ­ված նյու­թե­րը հնա­րա­վո­րութ­յուն են տա­լիս ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը վե­րագ­րել մ.թ.ա­. 23-21-րդ դդ., (Հա­ռի­ճի հետ կապ­ված սա հնա­ցած եզ­րա­կա­ցութ­յուն է – Ա.Մ.):

Հա­յաս­տա­նի հյու­սիս-ա­րե­ւել­քում (Հա­ռիճ) ան­վա­վոր փո­խա­դ­­րա­­մի­ջո­ցի հետ հայտ­նա­բեր­ված կա­ցի­նը վե­­րագր­վում է մ.թ.­ա­. 23-21-րդ դդ.: Հայտ­նա­բեր­ված կա­ցի­նը իր ձ­­ե­ւով հայտ­նի էր տա­րա­ծաշր­ջա­նում եւ կապ­վում է Սար­գո­նի նվա­ճում­նե­րի հետ:

Հա­ռի­ճի հնա­վայ­րում հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի թվագ­րու­մը ի­րա­կա­նաց­նե­լու ժա­մա­նակ ե­լա­կետ է հա­մար­վել այն տե­սա­կե­տը, որ մե­տաղ­յա կա­ցի­նը ա­ռա­ջի­նը օգ­տա­գործ­վել է Հին Ա­րե­ւել­քում, այ­սինքն, Ա­սո­րի­քում մ.թ.ա­. 25-24-րդ դդ.: Այս մո­տե­ցու­մը կի­րա­ռե­լի է այն տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րի հա­մար, որ­տեղ մե­տա­ղը եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը հա­մար­վում է ներ­մուծ­ված մշա­կույթ:

Ակն­հայտ է, որ եվ­րա­սիա­կան հնա­գույն մե­տա­ղա­ձու­լա­կան կեն­տ­­րո­նը գտնվում է Հա­յաս­տա­նում, եւ մար­տա­կան կա­ցի­նը Սար­գո­նի զի­նա­նո­ցում կա­րող էր հայտն­վել նաեւ Մե­ծա­մո­րից: Ու­սում­նա­սի­րո­ղ­­նե­րի ու­շադ­րութ­յան կենտ­րո­ն­­ից մշտա­պես դուրս է մնում… Մե­ծա­մո­րի փաս­տը, կա­ցի­նը կա­րող էր ձուլ­վեր Մե­ծա­մո­րում: Հիմ­նո­վին սխալ է Հա­ռի­ճում հայտ­նա­բեր­ված հնա­գի­տա­կան նյու­թե­րի ժա­մա­նա­կագ­րութ­յու­նը կա­պել Սար­գոն­յան նվա­ճում­նե­րի հետ եւ հա­մա­րել, որ կա­ցի­նը հայտն­վել է Հա­յաս­տա­նում, նաեւ Քուռ-Ա­րաքս­յան տա­րա­ծաշր­ջա­նում Սար­գոն­յան նվա­ճում­նե­րի ըն­թաց­քում: Հե­տե­ւա­բար, Հա­ռի­ճում հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը չի կա­րե­լի ներ­կա­յաց­նել որ­պես մ.թ.ա­. 23-21-րդ դդ. ըն­կած ժա­­մա­նա­­կաշր­ջա­նի նմուշ:

Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քում եւ Ե­գիպ­տո­սում ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը հայտն­վել է Հիք­սոս­նե­րի հետ, եւ այդ պատ­ճա­ռով ան­վա­վոր մշա­կույ­թը նշված տա­րածք­նե­­րի հա­մար հա­մար­վում է ներ­մուծ­ված մշա­կույթ:

Ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը Մի­ջա­գետ­քում, Կենտ­րո­նա­կան Ա­սիա­յում, Ա­րե­ւել­քում կապ­վում է Է­լամ-դրա­վի­դա­կան եւ Հա­պապ­պա­յի մշա­կույ­թի հետ:

Գի­տա­կան շրջա­նա­ռութ­յան մեջ կա մի այս­պի­սի թե­զիս, «այլ տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րում հայտ­նա­բեր­ված հնէա­բա­նա­կան նյու­թե­րը, ո­րոնք վե­րա­բեր­վում են ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցին, չեն կա­րող ո­րե­ւէ ա­ռու­մով ներ­կա­յաց­վել ա­վե­լի հին, քան մ.թ.ա­. 4-րդ ­հա­զա­րամ­յա­կը»:

Սյու­նի­քի ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րի մի մասն ուղ­ղա­կիո­րեն կապ­վում է այս թե­զի­սի հետ եւ օգ­նում է մեզ ա­վե­լի ճիշտ հաս­կա­նալ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի ստեղծ­ման վայ­րի խնդի­րը: Ներ­քո բեր­ված եր­կու ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րը եւ շե­­ղա­կի մեջ­բե­րու­մը վերց­ված է Համ­լետ Մար­տի­րոս­յա­նի «Հայ­կա­կան ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րի եւ հին աշ­խար­հի գրա­յին հա­մա­կար­գե­րի ծա­գում­նա­բա­նա­կան առն­չութ­յուն­նե­րը 1. Ե­գիպ­տա­կան հիե­րոգ­լի­ֆիկ գիր» ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նից

…Ուխ­տա­սար-Ջեր­մա­ձո­րի ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րը ստեղծ­վել են Ք­.ա. XVIII-XI հա­զա­րամ­յակ­նե­րում: Այս արդ­յունքն ան­շուշտ հնա­գի­տա­կան ուղ­ղա­կի փաս­տե­րով հիմ­նա­վոր­ման կա­րիք ու­նի: Կար­ծում ենք, նման փաս­տե­րը հնա­րա­վոր է ձեռք բե­րել, ե­թե նպա­տա­կա­յին պե­ղում­ներ կա­տար­վեն Սյու­նի­քի եւ Գե­ղար­քու­նի­քի ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րի կու­տակ­ման շրջան­նե­րում, են­թադ­րե­լով, որ ժայ­ռա­պա­տ­­­կեր­նե­րը փո­րագ­րող­նե­րի բնա­կա­վայ­րե­րը կա­րող էին լի­նել 1500 -1700մ ­բարձ­րութ­յուն­նե­րից (վե­րին պլեյս­տո­ցե­նի ծո­վափն­յա շր­­ջան) մին­չեւ 3000-3300 մ ­բարձ­­րու­­թ­­յուն­նե­րը (ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րի կու­տակ­ման հիմ­նա­կան բարձ­րութ­յուն­նե­րը):

Հեն­վե­լով վե­րը բեր­ված թե­զի­սի եւ Հ. Մար­տի­րոս­յա­նի տե­սա­կե­տին՝ մենք հա­մոզ­ված ա­սում ենք, որ Սյու­նի­քի ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րը փո­րագր­վել են մ.թ. 5-4 հա­զար տա­րի ա­ռաջ: Փոքր Ա­սիա­կան, մի­ջա­գետք­յան, հնդկա­կան ան­­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի փո­խ­­հա­րա­բե­րութ­յու­նը ճշտե­լու հա­մար, Սյու­նի­քի ժայ­ռա­պատ­կեր­­նե­րը կենտ­րո­նա­կան են եւ կա­րող են հիմք հան­դի­սա­նալ հիմ­նա­վո­րե­լու տե­սա­կե­տը այն մա­սին, որ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը գոր­ծ­­նա­կա­նո­րեն ստեղծ­վել է Փոքր Ա­սիա­յում:

Ա­րամ Մկրտչյան, Գեր­մա­նիա

Լու­սան­կար­նե­րը նա­յել թեր­թի PDFտար­բե­րա­կում

«Լու­սանցք» թիվ 15 (236), 2011թ.

Կար­դա­ցեք «Լու­սանցք»-ի PDF տար­բե­րակ­նե­րը www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում