Դա­տա­պար­տու­մը պետք է պա­տիժ սահ­մա­նի

Ի­րա­նի «Փար­սի­նե.քո­մ» կայ­ք­­ում էլ թո­ղարկ­վել է մի հոդ­վա­ծ, ո­ր­­ում նշվել է, թե՝ «1914-1916թթ. Օս­ման­յան Թուր­քիա­յի բար­ձ­­րա­գույն իշ­խա­նութ­յան կող­մից ի­րա­կա­նա­ց­­ված ցե­ղաս­պա­նութ­յան հե­տե­ւան­քով շուրջ 1,5 մի­լիոն հայ է նա­հա­տակ­վել»: Հոդ­վածն անդ­րա­դառ­նում է Ա­րեւմտ­յան Հա­յաս­տա­նում մին­չեւ ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը տի­­րող սո­ցիալ-տնտե­սա­կան ի­րա­վի­ճա­կին, նշում է, որ 19-րդ­  դա­րի 2-րդ ­կե­­սին Օ­­ս­­ման­յան Թուր­քի­ա­յի տի­րա­պե­տու­թ­­յան տակ գտնվող Ա­րեւ­մտ­­յան Հա­յաս­տա­նում շուրջ 3 մի­լիոն հայ էր ապ­րում, ո­րոնց վի­ճա­կը 19-րդ ­դա­րի վեր­­­­ջում ա­վե­լի է ծան­րա­նում. այ­նու­հե­տեւ ներ­կա­յաց­վում են 1890-1892թթ. Սա­սու­նի, 1896թ. Ստամ­բու­լի, 1902թ. Ա­դա­նա­յի հա­յե­րի նկա­տ­­մամբ տե­ղի ու­նե­ցած կո­տո­րած­նե­րը, ո­րոնց ըն­թաց­քում ա­վե­լի քան 300.000 հայ է սպան­­վում:

1-ին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ տե­ղի ու­նե­ցած կո­տո­րած­նե­րին անդ­րա­դառ­նա­լով՝ հոդ­վա­ծի հե­ղի­նա­կը հայ­տ­­նում է, որ թուր­քա­կան իշ­խա­նութ­յու­նը պա­­­տե­րազ­մի պատր­վա­կով 16-52 տա­րե­­կան հայ տղա­մարդ­կանց հա­վա­քագ­րում եւ զո­րա­կո­չում է բա­նակ, ո­րից հե­տո էլ ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին նրանց ոչն­չաց­նում է: Իսկ ար­դեն 1915թ. տե­ղի է ու­նե­նում հա­յե­րի զան­­գ­­վա­ծա­յին բռնա­գաղ­թը դե­պի Սի­րիա­յի եւ Մի­ջա­գետ­քի ա­նա­­պատ­ներ: Մեջ­բեր­ված են նաեւ «Օս­­ման­յան Թուր­քիա­յի բարձ­րաս­տի­ճան պաշ­տոն­յա­նե­րի՝ ցե­ղաս­պա­­նութ­յան ի­րա­գործ­մանն առնչ­վող հրա­ման­նե­րը. «Ներ­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րար Թա­լեաթ փա­շան իր հրա­ման­նե­ր­­ում կար­գադ­րել է, որ բո­լոր հա­յե­րը պետք է ո­չն­­չաց­վեն, նույ­նիսկ ե­րե­­խա­նե­րին չպետք է կա­րեկ­ցել: Այս­­պի­սով թուր­­քե­րը նախ սպա­նում են հայ մտա­վո­րա­կան­նե­րին, իսկ այ­ն­­ու­հե­տեւ ան­պաշտ­պան բնա­կ­­չու­թ­­յա­նը կեն­դա­նի-կեն­դա­նի այ­րում ի­րենց բնա­կա­րան­նե­րում, իսկ ե­րե­խա­նե­րին ու ման­կա­հա­սակ աղ­ջիկ­նե­րին սպա­նում կամ գցում են գե­տը»:

Նաեւ այլ երկր­նե­րի զլմ-­ներն են նշել, որ «Ա­րեւմտ­յան Հա­յաս­տա­նում 1914-1916թթ. Թուր­քիա­յի բար­­ձ­­րա­գույն իշ­խա­նութ­յան (պաշտ­պա­նութ­յան եւ ներ­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րար­ներ) կող­մից ի­րա­կա­նաց­ված ցե­ղաս­պա­նութ­յան հե­տե­ւան­քով շուրջ 1,5 մի­լիոն հայ է նա­հա­տակ­վե­լ», ին­չը դեռ ան­պա­տիժ է մնա­ցել եւ չհա­տուց­ված:

Թուր­քիա­յում ապ­րի­լի 24-ին կր­­կին հի­շա­տա­կե­ցին Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան զո­­հե­րին: Ո­րոշ կազ­մա­կեր­պութ­յուն­ներ անդ­րա­դար­ձան «Թուր­քիա­յում Օս­ման­յան կայս­րութ­յու­նում 1915թ. հա­յե­րի սպա­նութ­յուն­նե­րին եւ աք­սո­րին» նվիր­ված 97-ամ­յա­կի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րին: «Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թ­­յան ճա­նա­չու­մը բա­րո­յա­կան, ի­րա­վա­կան, քա­ղա­քա­կան եւ
սո­ցիա­լա­կան պար­տա­­կա­նութ­յուն է»,- «Հուր­րի­եթ»-ի հետ զրույ­ցում ա­սել է «Մար­դու ի­րա­վունք­նե­րի կազ­մա­կեր­պութ­յան» ան­դամ Այ­շե Գյու­նայ­սուն: Հիմ­նա­կան մի­ջո­ցա­ռու­մը տե­ղի ու­նե­ցավ Ստամ­բու­լի «Թաք­սիմ» հրա­պա­րա­կում՝ «Ա­սենք՝ ո՛չ ­ռա­սիզ­մին» կար­գա­խո­սով:

Ցե­ղաս­պա­նութ­յա­նը նվիր­ված հի­շա­տա­կի մի­ջո­ցա­ռում­ներ ե­ղան Ան­կա­րա­յում ու Իզ­մի­րում:

«Ստե­րը չեն կա­րող հա­վերժ շա­րու­նակ­վել, ե­թե մենք ցան­կա­նում ենք տես­նել ճշմար­տութ­յու­նը»,-նշել է թուրք ի­րա­վա­պաշտ­պան Գյու­նայ­սուն՝ հա­վե­լե­լով, որ անց­յա­լի այդ վշտի ճա­նա­չու­մը կհան­գեց­նի Թուր­քիա­յի ի­րա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րաց­մա­նը, «ռա­սիզմն ու ա­տե­լութ­յու­նը կկոր­չեն ոտ­քե­րի տակ, եւ մենք կկա­րո­ղա­նանք մո­տե­նալ մարդ­կա­յին կյան­քին»… ­Թուր­քա­կան զլմ-­նե­րում անդ­րա­դարձ կա նաեւ բա­նա­կում սպան­ված հա­յազ­գի զին­ծա­ռա­յող Սե­ւակ Շա­հին Բա­լըք­չը­յի սպա­նութ­յա­նը, ո­րը տե­ղի է ու­նե­ցել անց­յալ տա­րի՝ ապ­րի­լի 24-ին:

«Ա­մե­րի­կա­յի Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան թան­գա­րա­ն»-ը այս օ­րե­րին Վա­շինգ­տո­նում բա­ցել է «Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան ա­կա­նա­տես­նե­ր» խո­րագ­րով ցու­ցա­հան­դե­սը, որ­­տեղ ներ­կա­յաց­ված են ցե­ղաս­պա­նութ­յան վե­րա­բեր­յալ գեր­մա­նա­ցի ա­կա­նա­տես­նե­րի լու­սան­կար­նե­րը:

Ցու­ցա­հան­դեսն անց­կաց­վում է ԱՄՆ-ի Կա­պի­տո­լիու­մի մո­տա­կայ­քում գտնվող Բա­րե­փոխ­ման լյու­թե­րա­­կան ե­կե­ղե­ցում:

Բազ­մա­թիվ լու­սան­կար­ներ ցու­ցադր­վել են ա­ռա­ջին ան­գամ՝ տաս­նամ­յակ­ներ շա­րու­նակ մո­ռա­ցութ­յան մատն­վե­լուց հե­տո:

Այդ լու­սան­կար­նե­րում հայ գաղ­թա­կան­ներն են աք­սո­րի ճա­նա­պար­հին, կից ներ­կա­յաց­ված են հե­ղի­նակ­նե­րի օ­րագ­րա­յին գրա­ռում­նե­րը եւ հու­շագ­րութ­յուն­նե­րը, ո­րոնք վկա­յում են լու­սան­կար­նե­րի վա­վե­րա­կա­նութ­յան մա­սին:

Հի­շեց­նենք, որ մինչ ապ­րի­լի հի­շա­տա­կի օ­րե­րը, Կա­նա­դա­յում եւ այ­լուր բո­ղո­քի ցույ­ցեր են ե­ղել Ադր­բե­ջա­նի դես­պա­նատ­նե­րի առ­ջեւ՝ հի­շե­լով Սում­գա­յի­թում, Բաք­վում, Կի­րո­վա­բա­դում եւ Մա­րա­ղա­յում հա­յե­րի կո­տո­րած­նե­րը:

Ադր­բե­ջա­նա­կան ե­ղեռ­նա­գոր­ծութ­յու­նը թուր­քա­կան ցե­ղաս­պա­նութ­յան ան­պատ­ժե­լիութ­յան հե­տե­ւանք է, ո­րը կա­րող է շա­րու­նակ­վել, ե­թե չճա­նաչ­վի եւ չդա­տա­պարտ­վի խի՛ստ ­պատ­ժա­մի­ջոց­նե­­րով…

 
Հայկ Թոր­գոմ­յան

*  *  *

 
Հո­ղա­յին պա­հան­ջա­տի­րութ­յու­ն­ եւ բո­լո՛ր վ­նաս­նե­րի փոխ­հա­տու­ցու­մ­

Ապ­րի­լի 24-ին Հայ Ա­րիա­կան Միա­բա­նութ­յան (ՀԱՄ) եւ Հայ Ազ­գայ­նա­կան­նե­րի Հա­մախմբ­ման (ՀԱՀ) ան­դամ­նե­րը հայ ա­րի­նե­րի ա­ռաջ­նորդ Ար­մեն Ա­վե­տիս­յա­նի գլխա­վո­րութ­յամբ այ­ցե­լել են Ծի­ծեռ­նա­կա­բեր­դի հու­շա­հա­մա­լիր եւ հար­գան­քի տուրք մա­տու­ցել 1915-1923թթ. Հա­յոց Մեծ Ե­ղեռ­նի (Ցե­ղաս­պա­նութ­յան) զո­հե­րի (շուրջ 3,5 մլն.) հի­շա­տա­կին:

Եր­թին մաս­նակ­ցել են նաեւ ՀԱՄ «Ար­ցախ­յան պա­տե­րազ­մի մաս­նա­կից­նե­րի» խորհր­դի եւ «Ո­գու պա­հա­պան­ներ» ու­սա­նո­ղա­կան ու ե­րի­տա­սար­դա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յան ան­դամ­նե­րը:

Հայ ա­րի­ներն ու ազ­գայ­նա­կան­նե­րը վերս­տին երդ­վել են՝ պայ­քա­րել ու ձգտել Հայ Դա­տի վերջ­նա­կան հաղ­թա­նա­կին՝ հաս­նե­լով Հա­յոց Հայ­րե­նի­քի վե­րա­տիր­մա­նը-վե­րա­միա­վոր­մա­նը Հայ­կա­կան լեռ­նաշ­խար­հում՝ ա­պա­հո­վե­լով հա­յութ­յան Հո­ղա­հա­վաքն ու Ազ­գա­հա­վա­քը Հայ Տե­սա­կի Ա­րար­չա­տուր Բնօր­րա­նում:­

Ար­դար վրե՛ժն­ է պա­տաս­խա­նը ան­մեղ զո­հե­րի ար­յան, եւ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան մի­ջազ­գայ­նո­րեն ճա­նա­չումն ու դա­տա­պար­տու­մը պետք է նե­րա­ռի մեր հո­ղա­յին պա­հան­ջա­տի­րութ­յու­նը եւ բո­լոր տե­սա­կի վնաս­նե­րի փոխ­հա­տու­ցու­մը:

Հայ Ա­րիա­կան Միա­բա­նութ­յուն

Հայ ազ­գայ­նա­կան­նե­րի Հա­մախմ­բում

Նախ՝ Ա­րեւմտ­յան Հա­յաս­տա­նի վե­րա­դարձ

Թուրք պատ­մա­բան, ցե­ղաս­պա­նա­գետ Թա­ներ Աք­չա­մը ա­մե­րիկ­յան Վիս­կոն­սին նա­հան­գի Ռա­սին շրջա­նի Ս. Մես­րոպ հայ ա­ռա­քե­լա­կան ե­կե­ղե­ցու հրա­վե­րով ապ­րի­լի 29-ին հան­դես կգա ե­լույ­թով: Մի­ջո­ցա­ռու­մը նվիր­ված է Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան 97-րդ ­տա­րե­լի­ցին: «Ոչ ոք հաս­տատ չգի­տի, թե որ­քան մարդ է զոհ­վել Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան ժա­մա­նակ, սա­կայն հաշ­վարկ­նե­րի հա­մա­ձայն, նրանց թի­վը հաս­նում է 1,5 մլն­.-ի: Շատ պատ­մա­բան­ներ 1915թ­. Օս­ման­յան Թուր­քիա­յում տե­ղի ու­նե­ցած հա­յե­րի զանգ­վա­ծա­յին սպա­նութ­յուն­նե­րը, ո­րոնք նպա­տակ են ու­նե­ցել մաք­րել եր­կի­րը էթ­նիկ փո­ք­­րա­մաս­նութ­յուն­նե­րից, հա­մա­րում են ա­ռա­ջին ժա­մա­նա­կա­կից ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը: «The Journal Times»-ը ճա­նա­չում է Ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը որ­պես փաստ: Ռա­սի­նի շրջա­նի եւ ամ­բ
ողջ աշ­խար­հի հայ հա­մայն­քի հա­մար Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը ող­բեր­գու­թ­­յուն է: Սա­կայն, դա նրանց պատ­մութ­յան մի մասն է, ո­րի մա­սին շատ քիչ ա­մե­րի­կա­ցի­ներ գի­տե­ն»,- գրում է պար­բե­րա­կա­նը: Թուրք պատ­մա­բա­նը Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան թե­մա­յով մի շարք աշ­խա­տութ­յուն­նե­րի եւ գրքե­րի հե­ղի­նակ է եւ կխո­սի ցե­ղաս­պա­նութ­յան ճա­նաչ­ման ու Հրանտ Դին­քի սպա­նութ­յան մա­սին:

Մի­ջո­ցառ­մա­նը ներ­կա կլի­նեն ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը վե­րա­պ­­րած­նե­րի ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րը:

Ըստ Թա­ներ Աք­չա­մի, աշ­խար­հի գերհ­զոր տե­րութ­յուն­նե­րի կող­մից, ինչ­պի­սին ԱՄՆ-ն­ է, ցե­ղաս­պա­նութ­յան չճա­նա­չու­մը հա­վա­սա­րա­զոր է ժխտո­ղա­կան վար­չա­կար­գի ա­ջակց­մա­նը. «Թուր­քիան պետք է ճա­նա­չի անց­յա­լի իր վայ­րա­գութ­յուն­նե­րը»:

Այ­սօր ար­դեն լուրջ հա­կա­սութ­յուն­ներ են ա­ռա­ջա­ցել հայ­կա­կան եւ հրեա­կան ցե­ղաս­պա­նութ­յուն­նե­րի ճա­նաչ­ման եւ դա­տա­պարտ­ման ա­ռու­մով: 20-րդ ­դա­րի 2 ցե­ղաս­պա­­նու­թ­­յուն­նե­րը, հայ­կա­կան Ե­ղեռ­նը եւ հր­­ե­­ա­կան Հո­լո­քոստն ու­նեն բազ­մա­թիվ նմա­­նութ­յուն­ներ ու տար­բե­րութ­յուն­ներ. ա­սում են շատ պատ­մա­բան­ներ: Բայց նաեւ հս­­տակ է, որ հիմ­նա­կան մի տար­բե­րութ­յուն կա. այն է՝ հա­յե­րը կո­տոր­վել են ի­րենց հայ­րե­նի­քում, իսկ հրեա­նե­րը՝ օ­տա­րութ­յան մեջ:

Հրեա­նե­րի կո­տո­րա­ծը սկսվել է գեր­մա­նա­կան նա­ցիստ­նե­րի իշ­խա­նութ­յուն գա­լու ժա­մա­նակ եւ ի­րա­կա­նաց­վել է այլ եվ­րո­պա­կան երկր­նե­րում եւս, իսկ հա­յե­րի կո­տո­րա­ծ­­նե­րը սկսվել են սուլ­թա­նա­կան Թուր­քիա­յում եւ ա­վարտ­վել ե­րիտ­թուր­քե­րի (սիո­նիս­տա­կան եւ պան­թուր­քիս­տա­կան դա­շին­քի) իշ­խա­նութ­յան գա­լով:

Ուս­տի, ե­թե հրեա­նե­րին լիո­վին բա­վա­րա­րեց Գեր­մա­նիա­յի «նե­րո­ղութ­յու­նը» եւ ֆի­­նան­սա­կան փոխ­հա­տու­ցու­մը, ա­պա մեզ՝ հա­յե­րիս, նա­խ ­պի­տի վե­րա­դարձ­վի Ա­րեւ­մտ­­յան Հա­յաս­տա­նը եւ այ­նու­հե­տեւ լուծ­վի փոխ­հա­տուց­ման խնդի­րը: Եվ սա՛ պետք է ի­մա­նան եւ՛ թուրք ցե­ղաս­պա­նա­գետ Թա­ներ Աք­չա­մը, եւ՛ թուր­քերն ու մի­ջազ­գա­յին հան­րութ­յու­նը:

Ար­տակ Հա­յոց­յան

«Լու­սանցք» թիվ 15 (236), 2011թ.