Հյու­սիս-հա­րավ ճա­նա­պար­հա­յին մի­ջանցք. ին­չու՞ է սա անհ­րա­ժեշտ եւ ի՞նչ ­չա­փով…

ՀՀ­-ի ներ­քին տրանս­պոր­տա­յին են­թա­կա­ռույց­նե­րը եւ ճա­նա­պար­հա­յին ցան­ցը ստեղծ­վել են ԽՍՀՄ ­տա­րի­նե­րին՝ հար­մա­րեց­ված լի­նե­լով եւ բխե­լով խորհր­դա­յին երկ­րի ու տնտե­սութ­յան օ­րի­նա­չա­փութ­յուն­նե­րից: Խորհր­դա­յին Միութ­յան փլու­զու­մից հե­տո մեր երկ­րի ճա­նա­պար­հա­յին ցան­ցի նշա­նա­կա­լի ներդ­րում­ներ ու ար­դիա­կա­նա­ցում չի ե­ղել, ո­րի արդ­յուն­քում այ­սօր գոր­ծող ցան­ցը հնա­ցած է, չի բա­վա­րա­րում ար­դի պա­հանջ­նե­րին եւ չի կա­րո­ղա­նում հա­մար­ժե­քո­րեն ծա­ռա­յել Հա­յաս­տա­նի տնտե­սութ­յան նպա­տակ­նե­րին:

Այս մա­սին նա­խորդ շա­բաթ­վա վեր­ջին կա­ռա­վա­րութ­յու­նում հայ­տա­րա­րեց տրանս­պոր­տի եւ կա­պի նա­խա­րար  Մա­նուկ Վար­դան­յա­նը՝ խո­սե­լով Հյու­սիս-հա­րավ ճա­նա­պար­հա­յին մի­ջանց­քի ներդ­րու­մա­յին ծրագ­րից: Ծրագ­րի տրանշ 1 (Ե­րե­ւան-Ա­րա­րատ եւ Ե­րե­ւան-Աշ­տա­րակ) եւ տրանշ 2 (Աշ­տա­րակ-Թա­լին) ճա­նա­պար­հի վե­­րա­կա­ռուց­ման ու բա­րե­լավ­ման պայ­մա­նա­գի­րը շնոր­հե­լու եւ ստո­րագ­րե­լու ա­րա­րո­ղութ­յու­նից հե­տո ծրագ­րի մա­սին լրագ­րող­նե­րին պար­զա­բա­նում­ներ ներ­կա­յաց­րին Մա­նուկ Վար­դան­յա­նը,  «Քոր­սան Քոր­վիամ կոնստ­րուկ­ցիոն» (Իս­պա­նիա) ըն­կե­րութ­յան նա­խա­գահ Ֆրան­ցիս­կո Գար­սիա Մար­տին, «Հյու­սիս-հա­րավ ճա­նա­պար­հա­յին մի­ջանց­քի ներդ­րու­մա­յին ծրագ­րի ի­րա­կա­նաց­ման կազ­մա­կեր­պութ­յուն» ՊՈԱԿ-ի գոր­ծա­դիր տնօ­րեն Ա­րա Հով­սեփ­յա­նը եւ Ա­սիա­կան զար­գաց­ման բան­կի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ Դեյ­վիդ Դոուն:

Ո՛չ ­միայն տնտե­սա­կան խնդիր

Այս ծրա­գի­րը բա­վա­կա­նին թանկ ծրա­գիր է՝ հա­մար­յա 1 մլրդ ­դո­լար ար­ժո­ղութ­յամբ:

Բնա­կա­նա­բար, միան­գա­մից հարց է ծա­գում՝ ար­ժե՞ արդ­յոք, տնտե­սա­պես ար­դա­րաց­վա՞ծ­ է՝ արդ­յու­նա­վե­տութ­յան տե­սա­կե­տից, որ­պես­զի ար­տերկ­րից այդ­քան գու­մար­ներ ներգ­րա­վենք: Դե ե­թե պե­տութ­յու­նը այդ­քան տա­րի մտա­ծե­լուց, բա­նակ­ցութ­յուն­նե­րից, ծրա­գիր կազ­մե­լուց հե­տո վեր­­ջա­պես կյան­քի է կո­չում, ու­րեմն՝ պե­տութ­յան իսկ հա­մոզ­մամբ, ար­դա­րաց­ված է:

Պատ­կան մարմ­նի ղե­կա­վա­րի՝ տրանս­պոր­տի եւ­ կա­պի նա­խա­րար Մ. Վար­դան­յա­նի խոս­քե­րով, ներդ­րու­մա­յին այս ծրա­գի­րը խո­շոր են­թա­կա­ռուց­ված­քա­յին ծրա­գիր է, ո­րի նպա­տակն է մի­ջազ­գա­յին ստան­դարտ­նե­րին բա­վա­րա­րող տրանս­պոր­տա­յին ու­ղի­նե­րով երկ­րի հա­րա­վը կա­պել հյու­սի­սի հետ եւ ա­պա­հո­վել ել­քը դե­պի մի­ջազ­գա­յին շու­կա­ներ: Ճա­նա­պար­հա­յին այս մի­ջանց­քի վե­րա­կա­ռու­ցու­մը եւ զար­գա­ցու­մը հնա­րա­վո­րութ­յուն կտա դյու­րի­նաց­նել եւ աշ­խու­ժաց­նել ինչ­պես ար­տա­քին, այն­պես էլ՝ ներ­քին փո­խադ­րում­ներն ու ա­ռեւ­տու­րը: Ծրագ­րի ի­րա­կա­նաց­ման արդ­յուն­քում կստեղծ­վեն տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին արդ­յու­նա­վետ տա­րան­ցիկ ճա­նա­պարհ­ներ:

Ծրագ­րի նպա­տակ­ներն են՝ 1. հա­րե­ւան երկր­նե­րի հետ հա­ղոր­դակց­ման դյու­րի­նա­ցու­մը, 2. Կենտ­րո­նա­կան Ա­սիա, Եվ­րո­պա ձգվող հա­ղոր­դակ­ցութ­յան ու­ղի­նե­րով դե­պի ար­տա­քին շու­կա­ներ ել­քի հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րի ընդ­լայ­նու­մը, 3. տնտե­սութ­յան հիմ­նա­կան ո­լորտ­նե­րի զար­գա­ցու­մը եւ ար­տա­հան­ման ընդ­լայ­նու­մը (արդ­յու­նա­բե­րութ­յուն, գյու­ղատն­տե­սութ­յուն, հան­քարդ­յու­նա­բե­րութ­յուն, շի­նա­րա­րութ­յուն, զբո­սաշր­ջութ­յուն), 4. բնակ­չութ­յան ներ­քին շար­ժե­րի ակ­տի­վա­ցու­մը եւ այլն: Ծրագ­րի հիմ­նա­կան խնդիր­ներն են՝ բարձ­րաց­նել անվ­տան­գութ­յու­նը եւ հար­մա­րա­վե­տութ­յու­նը, կրճա­տել ժա­մա­նա­կա­յին եւ ֆի­նան­սա­կան ծախ­սե­րը:

Ինչ վե­րա­բե­րում է ծրագ­րի աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան են­թա­տեքս­տին: Մեր տա­րա­ծաշր­ջա­նը, կամր­ջե­լով ա­սիա­կան, ա­րա­բա­կան եւ եվ­րո­պա­կան երկր­նե­րը, ու­նի յու­րօ­րի­նակ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան մեծ նշա­նա­կութ­յուն: Սեւ եւ Կաս­պից ծո­վե­րը կա­պում են Կենտ­րո­նա­կան Ա­սիան Եվ­րո­պա­յի, Ռու­սաս­տա­նի եւ Թուր­քիա­յի հետ, իսկ Մի­ջերկ­րա­կան ծո­վի մի­ջո­ցով՝ ամ­բողջ աշ­խար­հի հետ: Մյուս կող­մից, Պար­սից ծո­ցի մի­ջո­ցով հնա­րա­վոր է մեկ այլ ելք դե­պի ա­րա­բա­կան եւ ա­սիա­կան աշ­խարհ: Տա­րա­ծաշր­ջա­նը մեծ նե­րուժ ու­նի դառ­նա­լու ա­ռեւտ­րի, գոր­ծա­րա­րու­թ­­յան խո­շոր մի­ջազ­գա­յին հան­գույց եւ է­ներ­գա­կիր­նե­րի տա­րան­ց­­ման ու­ղի: Դրա հա­մար, սա­կայն, կա­րե­ւոր է տրանս­պոր­տա­յին ցան­ցե­րի եւ են­թա­կա­ռույց­նե­րի բա­րե­լա­վումն ու զար­գա­ցու­մը՝ նե­րառ­յալ մայ­րու­ղի­նե­րը, եր­կա­թու­ղի­նե­րը եւ նա­վա­հան­գիստ­նե­րը: Այս ուղ­ղութ­յամբ տա­րա­ծաշր­ջա­նում ար­դեն իսկ կան մի շարք նա­խա­ձեռ­նութ­յուն­ներ: Ի տար­բե­րութ­յուն հա­րե­ւան երկր­նե­րի, Հա­յաս­տա­նը չու­նի ծո­վա­յին ել­քեր, տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին հա­կա­մար­տութ­յուն­նե­րի արդ­յուն­քում, Ադր­բե­ջա­նի եւ Թուր­քիա­յի հետ Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րը փակ են, իսկ աշ­խար­հագ­րա­կան պատ­ճառ­նե­րով հա­րա­վա­յին հա­րե­ւան Ի­րա­նի հետ ա­ռեւ­տու­րը սահ­մա­նա­փակ­ված է:

Արդ­յուն­քում, Հա­յաս­տա­նը դուրս է մնում մի­ջազ­գա­յին նշա­նա­կութ­յան տրանս­պոր­տա­յին եւ է­ներ­գե­տիկ ծրագ­րե­րից, ստիպ­ված է իր ար­տա­քին ա­ռեւ­տու­րը կազ­մա­կեր­պել սահ­մա­նա­փակ հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րի եւ տրանս­պոր­տա­յին մեծ ծախ­սե­րի պայ­ման­նե­րում:

«Հյու­սիս-հա­րավ»-ի ծրա­գի­րը կլու­ծի այս խնդիր­նե­րը:

             
Նա՛եւ տնտե­սա­կան խնդիր

«Եր­կար ենք սպա­սել, վեր­ջա­պես ե­կավ պա­հը: 1-ին կար­գի նմա­նա­տիպ ճա­նա­պարհ մեր երկ­րում ա­ռա­ջին ան­գամ ենք կա­ռու­ցե­լու»,-նշեց Մ. Վար­դան­յա­նը: Ման­րա­մաս­նենք, թե ինչ ա­սել է «նմա­նա­տիպ ճա­նա­պարհ»:  Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­յան հա­րա­վա­յին սահ­մա­նա­յին հատ­ման կե­տից (ԻԻՀ սահ­ման) մին­չեւ վրա­ցա­կան սահ­մա­նա­յին հատ­ման կե­տը 556 կմ­ ընդ­հա­նուր եր­կա­րութ­յամբ բարձ­րա­կարգ, մի­ջազ­գա­յին չա­փա­նիշ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խա­նող՝ ա­րա­գըն­թաց, բե­տո­նե  ծած­կով ճա­նա­պարհ է դա լի­նե­լու: Բե­տոն­ե

ծած­կով ճա­նա­պար­հը բա­վա­կա­նին ա­մուր է, բա­ցի այդ՝ չան­տե­սենք «մուլ­տիպ­լի­կա­ցոն է­ֆեկտ» աս­վա­ծը, այ­սինքն՝ շի­նան­յու­թի 95-97 տո­կո­սը տե­ղա­կան է լի­նե­լու, ցե­մեն­տար­տադ­րութ­յան ծա­վալ­ներն են ընդ­լայն­վե­լու, գու­մա­րած ա­վա­զա­հան­քե­րի աշ­խա­տան­քը եւ այս ա­մե­նին հա­վե­լած՝ աշ­խա­տա­տե­ղեր:

Ծած­կի շի­նա­րա­րութ­յան 1-ին հատ­վածն, օ­րի­նակ, ու­նե­նա­լու է 26 սմ ­ցե­մենտ­բե­տո­նե ծածկ, 18 սմ խ­ճա­քա­րա­յին հիմ­քի շերտ, 15 սմ ­կոպ­ճա­յին են­թա­հիմք, 18 սմ ­հա­տի­կա­վոր շերտ: Ճա­նա­պար­հի հա­մար նա­խա­տես­ված են տեխ­նի­կա­կան հե­տեւ­յալ չա­փա­նիշ­ներ՝ նա­խագ­ծա­յին ա­րա­գութ­յու­նը՝ 100 կմ/ժ, եր­թե­ւե­կե­լի գո­տու լայ­նութ­յու­նը՝ 3.6 մ, վթա­րա­յին գո­տին՝ 2 մ, կոշտ կող­նա­կը՝ 0.5 մ (ներ­քին) եւ 0.55 մ (ար­տա­քին), իսկ փա­փուկ կող­նա­կը՝ 1.2 մ: Ֆի­նան­սա­վոր­ման հետ կապ­ված խնդի­րը լուծ­վել է Ա­սիա­կան զար­գաց­ման բան­կի հետ կնքված պայ­մա­նագ­րով (500 մլն ­դո­լա­րի: Դեռ 2009թ. ՀՀ­ եւ ԱԶԲ մի­ջեւ կնքվել է Շրջա­նա­կա­յին ֆի­նան­սա­վոր­ման հա­մա­ձայ­նա­գիր, ո­րով նա­խա­տես­վում է 962 մլն ­դո­լա­րի ֆի­նան­սա­վո­րում, ո­րից ԱԶԲ-ի մա­սը կազ­մում է 500 մլն-ն):

Ծրա­գի­րը կազմ­ված է ա­ռան­ձին տրանշ­նե­րից: 1-ին տրան­շը 60 մլն ­դո­լար է (մեր երկ­րի հա­մա­ֆի­նան­սա­վո­րու­մը՝ 10 մլն ­դո­լար): Նա­խա­տես­վում է Ե­րե­ւան-Աշ­տա­րակ 11.4 կմ­ եւ Ե­րե­ւան-Ա­րա­րատ 38 կմ ­ճա­նա­պար­­հա­հատ­ված­նե­րի վե­րա­նո­րո­գում: 2-րդ տ­րան­շով (ԱԶԲ՝ 170 մլն ­դո­լար, ՀՀ ­կա­ռա­վա­­րութ­յուն՝ 40 մլն ­դո­լար) ստո­րագր­ված հա­մա­ձայ­նագ­րով նա­խա­տես­վում է Աշ­տա­րակ-Թա­լին 41.9 կմ ­ճա­­նա­պար­հա­հատ­վա­ծի վե­րա­կա­ռու­ցում: Իսկ 3-րդ տ­րան­շով, ո­րի վար­կա­յին հա­մա­ձայ­նա­գի­րը դե­ռեւս ստո­րագր­ված չէ, նա­խա­տես­վում է Թա­լին-Գյում­րի 45.567 կմ ­ճա­նա­պար­հա­հատ­­վա­ծի վե­րա­կա­ռու­ցում: Պետք է ա­պա­հով­վի 4 եր­թե­ւե­կե­լի գո­տի­նե­րով ա­րա­գըն­թաց մայ­րու­ղի:

Յու­րա­քանչ­յուր եր­թե­ւե­կե­լի մա­սը կու­նե­նա 2 եր­թե­ւե­կե­լի շերտ՝ ինչ­պես ա­սա­ցինք 3.6 մ ­լայ­նութ­յամբ, նաեւ 3.8 մ ­կենտ­­րո­նա­կան բա­ժա­նիչ գո­տի՝ կա­հա­վոր­ված չընդ­հատ­վող մե­տա­ղա­կան ար­գե­լա­փա­կոց­նե­րով՝ ճա­նա­պար­հից օգտ­վող­նե­րի անվ­տան­գութ­յունն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար: Ի դեպ, տե­ղա­կան ճա­նա­պարհ­նե­րի եւ հա­մայնք­նե­րի հետ հա­ղոր­դակ­ցութ­յու­նը կա­պա­հով­վի 9 տա­րան­ջատ­ված փոխ­հա­տում­նե­րի մի­ջո­ցով:

Իսկ ստոր­գետն­յա ան­ցում­նե­րը կա­պա­հո­վեն գյու­ղատն­տե­սա­կան մե­խա­նիզմ­նե­րի, նաեւ՝ ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րի անվ­տանգ ան­ցու­մը: 1 կմ ­ճա­նա­պար­հի կա­ռուց­ման մի­ջի­նաց­ված ար­ժե­քը (2 մլն ­դո­լա­րի կար­գի) ա­վե­լի է­ժան է (30 տո­կո­սով)՝ օ­րի­նակ Վրաս­տա­նի հա­մե­մատ:

Ի դեպ, 1 կմ­ աս­վա­ծն­ էլ միայն ճա­նա­պար­հը չէ, այլ՝ այդ 1 կմ­-ում նե­րառ­ված ին­ժե­նե­րա­կան կա­ռույց­նե­րը (կա­մուրջ­ներ, ստոր­գետն­յա ան­ցում­ներ, ջրա­հե­ռա­տար­ներ եւ այլն):

Մի հար­ցի էլ անդ­րա­դառ­նանք. ին­չու՞ հաղ­թող ճա­նաչ­վեց հենց վե­­­րո­հիշ­յալ իս­պա­նա­կան ըն­կե­րու­թ­­­յու­նը, երբ մի­ջազ­գա­յին մր­­ցույ­­­­թում ա­վե­լի է­ժան ա­ռա­ջարկ ա­նող­ներ են ե­ղել:

Բանն այն է, որ մի­ջազ­գա­յին մրցու­թա­յին փաս­տաթղ­թե­րի փա­թեթ­­նե­րը ստա­ցել էին  մի­ջազ­գա­յին եւ տե­ղա­կան 28 կա­պա­լա­ռու կազ­մա­կեր­պութ­յուն­ներ, սա­կայն հայտ էին ներ­կա­յաց­րել 6-ը՝ 4 չի­նա­կան եւ 2 իս­պա­նա­կան ըն­կե­րութ­յուն­ներ:

Մրցու­թա­յին փա­թեթ­նե­րը բաց­վել են հրա­պա­րա­կա­յին, 6 ըն­կե­րութ­յուն­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներն էլ ներ­կա էին, նրանց ներ­կա­յութ­յամբ բաց­վում էին փա­թեթ­նե­րը, ըն­թերց­վում հայ­տի, զեղ­չի ու հայ­տե­րի ե­րաշ­խի­քի գու­մա­րը ու դրանք գրանց­վում բո­լո­րին տե­սա­նե­լի ձե­ւով:

«Կոնստ­րուկ­տո­րա Սան­խո­սե» իս­պա­նա­կան ըն­կե­րութ­յան ներ­կա­յաց­րած հայ­տի գի­նը 255.657 մլն ­դո­լար էր: Հայ­տի ե­րաշ­խի­քի գու­մա­րը 5 մլն ­դո­լար էր:

«Քո­վեգ Գրեգ կոն­սոր­ցիում» չի­նա­կան ըն­կե­րութ­յա­ն ­հայ­տի գու­մա­րը 217.367 մլն ­դո­լար է, զեղչ նա­խա­տես­ված չէր, իսկ հայ­տի ե­րաշ­խի­քի գու­մա­րը 4 մլն 600 հազ դո­լար էր:

«Չայ­նա սի­վիլ էն­ջի­նե­րինգ քոր­փո­րեյշն» չի­նա­կան ըն­կե­րութ­յան ներ­կա­յաց­րած հայ­տի գու­մա­րը 261.229 մլն ­դո­լար էր, զեղ­չը՝ 3.5 տո­կոս, հայ­տի ե­րաշ­խի­քի գու­մա­րը՝ 6 մլն 500 հազ դո­լար:

«Չայ­նա րոըդ ընդ բրիդջ քոր­փո­րեյշն» չի­նա­կան ըն­կե­րութ­յան հայ­տի գի­նը 308.866 մլն ­դո­լար էր, զեղչ չէր նա­խա­տես­վում, իսկ հայ­տի ե­րաշ­խի­քի գու­մա­րը 8 մլն ­դո­լար էր:

«Սի­նո­հիդ­րո քոր­փո­րեյշն» չի­նա­կան ըն­կե­րութ­յու­նը հայտ էր  ներ­կա­յաց­րել 236.325 մլն ­դո­լա­րի՝ ա­ռանց զեղ­չի: Հայ­տի ե­րաշ­խի­քի գու­մա­րի չա­փը 6 մլն ­դո­լար է:

Իսկ հիշ­յալ՝ «Քոր­սան Քոր­վիամ կոնստ­րուկ­ցիոն» իս­պա­նա­կան ըն­կե­րութ­յու­նը հայտ էր ներ­կա­յաց­րել 275.800 մլն ­դո­լա­րի չա­փով:

Բայց այս ըն­կե­րութ­յու­նը նաեւ զեղ­չեր էր նա­խա­տե­սել: Օ­րի­նակ՝ 1-ին սեկ­ցիա­յի հա­մար՝ 1.4 տո­կո­սի զեղչ, 2-րդի հա­մար՝ 14.4 տո­կո­սի զեղչ, իսկ 3-րդի հա­մար՝ 10.8 տո­կո­սի զեղչ: Հայ­տի ե­րաշ­խի­քի գու­մա­րը 5 մլն ­դո­լա­րից անց­նում էր:

Վերջ­նա­կան արդ­յուն­քում՝ այս ըն­կե­րութ­յան հետ պայ­մա­նա­գիրն ար­դեն կնքվեց, ինչ­պես ա­սա­ցինք, 250 մլն ­դո­­լա­­րով:

Բա­ցի այդ, ըստ Մ. Վար­դան­յա­նի, հաշ­վի են առն­վել նաեւ այլ գոր­ծոն­ներ, ա­սենք, թե մրցույ­թին մաս­նակ­ցած որ ըն­կե­րութ­յունն է վեր­ջին 5 տա­րի­նե­րին գո­նե 70 կմ ­բե­տոն­յա ճա­նա­պարհ կա­ռու­ցել եւ այլն:

Մի խոս­քով, Հյու­սիս-հա­րավ ճա­նա­պար­հա­յին մի­ջանց­քի ներդ­րու­մա­յին ծրա­գի­րը նպա­տա­կաուղղ­ված է Հա­յաս­տա­նի տնտե­սութ­յան եւ տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին ա­ռեւտ­րի  զար­գաց­մա­նը:

Աստ­ղի­նե Քա­րամ­յան

«Լու­սանցք» թիվ 16 (237), 2011թ.