GERM RUS VAN

Ռուսական դիցաբանական հերոսների եւ կենտրոնական քաղաքների անունները կազմված են հայոց լեզվամտածողության շրջանակներում

Արեւմուտքում կամ Եվրոպայում «Վան» տերմինի մասին տեղեկություններ պահպանված են ավելի շատ հյուսիսային ավանդապատումներում, իսկ ավելի ամբողջական՝ Գերմանո-սկանդինավյան ավանդազրույցներում:

Վան կամ Vanir.- Գերմանո-սկանդինավյան աստվածներ են, ովքեր պարբերաբար հակամարտության մեջ են Ասերի հետ, ըստ ավանդույթի՝ Վաները ավելի իմաստուն են, քան Ասերը: Վանահայմ բնակավայրում ապրում են Վաները, իսկ Ասգարդում՝ Ասերը: Համաձայն գերմանո-սկանդինավյան դիցաբանության՝ այն, ինչ տեղի ունեցավ Վաների եւ Ասերի հետ, հետագայում պատիվ չբերեց ո՛չ աստվածներին եւ ո՛չ էլ մարդկանց: Գերմանո-սկադինավյան դիցաբանության հերոս Հայիմդալը կամ Հայիմդալիրը՝ կամուրջի պահապանը, չհամարձակվեց փակել Գուլլվեյգ անունով կնոջ ճանապարհը, նա ներս մտավ եւ բնակվեց Ասերի եւ Վաների մեջ: Այն վայրերով, որտեղով անցնում էր Գուլլվեյգը, առաջացնում էր անհանգստություն եւ թշնամանք:

Աշխարհի ստեղծման պահից հետո, Գուլլվեյգ անունով կինը պատճառ դարձավ Վաների եւ Ասերի պատերազմին:

Գուլլվեյգ անունով կինը ամենաշատը ազդեց երգասաց Բրագիի վրա, Բրագին վախից լռեց: Բրագիի կին Իդուննը նույնպես վախից դադարեց մեղրի համ ունեցող անմահության խնձորը հավաքել հավերժության ծառից, այդ բանից հետո ուժը եւ գեղեցկությունը սկսեց պակասել Ասերի եւ Վաների մեջ:

Արդեն Թոռը դժվարությամբ էր բարձրացնում իր մուրճը, իսկ Ֆրեյրը կորցրել էր իր փայլը: Անհանգստացած Ֆրեյրը գնաց փնտրելու Իդուննին եւ նրան հասնելու համար կռվի բռնվեց լճի պահապանի հետ, որտեղ թաքնված էր Իդուննը: Իդուննը վերադարձավ քաղաք, սակայն Գուլլվեյգի ազդեցությունը չէր դադարում, այդ ժամանակ Օդինը որոշեց դատել Իդուննին:

Օդինը երեք անգամ փորձեց ոչնչացնել Գուլլվեյգին եւ երեք անգամ այդ կինը վերակենդանացավ: Վախեցած եւ վրդովված Ասերը պատերազմ սկսեցին Վաների դեմ: Օդինը իր նիզակը նետեց հակառակորդ Վաների բանակի վրա, Ասերի ամրոցի պատերը փլվեցին, Վաները հաղթեցին: Այդ հաղթանակից հետո Վաներից Ֆրեյրը, Ֆրեյան եւ Նյորդը բնակվեցին Ասգարդում, իսկ Ասերից Հյանիրը եւ Միմիկրը բնակվեցին Վաների մոտ, Հայնիրը դարձավ Վաների առաջնորդը:

Այստեղից փոխադրվենք Ռուսիա՝ Սվյատագոռի կամ Իվանի մոտ: Ռուսական ավանդազրույցում կա մեկ հերոս, ով ի սկզբանե չի ծնվել Ռուսաց երկրում, նա ապրել է բարձր եւ սրբազան լեռներում: Այդ դյուցազնի անունն է Սվյատագոռ: Ռուսական ավանդազրույցում Սվյատագոռի բնակավայրը ներկայանում է որպես «բարձր եւ սրբազան լեռներ»:

Ռուսական ավանդազրույցում Վան տերմինը ներկա է Իվան ձեւով, իսկ Սվյատագոռ անվան մեկնաբանումը լուրջ հիմք է տալիս հասկանալու, որ Սվյատագոռը կապված է մի երեւույթի հետ, որը տերմինի մեջ ներկայացված է «գոռ» տերմինով: Այն մենք՝ հայերս, հասկանում ենք որպես հպարտ, անկոտրում, իսկ ռուսական լեզվամտածողության մեջ «գոռա» տերմինը, առանձին վերցրած, արտահայտում է սար կամ լեռ իմաստը: Ըստ Վ. Սեդրակյանի, Սվյատագոռը իր որոշ գործունեությամբ նման է Մհերին, օրինակ՝ երբ Սվյատագոռը տեղաշարժվում է, երկիրը ցնցվում է, անտառները ցորենի հասկի պես ծածանվում են, գետերը դուրս են գալիս իրենց ափերից, Սվյատագոռի ձիու ոտքերը նույնպես թաղվում էին հողի մեջ:

Ռուսական ավանդազրույցում Սվյատագոռի հետ մեկտեղ գործում է մեկ այլ հերոս, ում անունն է Իլիա, իսկ ազգանունն է Մուրոմեց: Անվան եւ ազգանվան խորքային վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Իլիա Մուրոմեց անունով հերոսը գալիս է դիցաբանության պատմության խորխորատներից եւ հայերենում ունի հետեւյալ իմաստը՝ «Իգականով լի աստւածային Մե, որը գալիս է անհիշելի ժամանակներից եւ մեծը է»:

Իլիան իր ուժը ստացել է 33 տարեկանում եւ ծառայել է Կիեւին: Ռուսական մշակույթի կարեւոր կենտրոններից է Կիեւ քաղաքը, համաձայն ավանդազրույցի, քաղաքի անունը դրվել է ի պատիվ երեք եղբայրներից ավագի՝ ում անունն էր Կիյա: Ըստ XII դարի ռուսական տարեգրության, որը կոչվում է «Պատմության տարեգրություն», ասվում է հետեւյալը. Կիին, Շեկը, Հորիվեը եւ նրանց քույր Լիբետը հիմնեցին այս քաղաքը՝ որպես պոլյան ցեղերի կենտրոն:

Հակառակ այս տեղեկատվության, կա մեկ այլ աղբյուր, որը «Տարոնի Պատմությունն» է: Եվ այսպես, XII դարի ռուսական «Պատմություն տարեգրությունից» 700 տարի առաջ Կիեւ քաղաքի հիմնադրման մասին գրված է «Տարոնի Պատմություն» աշխատության մեջ, որի հեղինակներից մեկն է ասորի պատմիչ Զենոբ Գլակը (IV դ. պատմիչ, ծննդյան եւ մահվան թվերը՝ անհայտ):

Զենոբ Գլակը Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքից Հայաստան է եկել Գրիգոր Ա Լուսավորչի («Լուսանցք»-ը սույն անձին ճիշտ հակառակը՝ խավարիչ է կոչում,- խմբ.) հետ: Ձեռնադրվել է Տարոնի եպիսկոպոս եւ Ս. Կարապետ վանքի վանահայր (վանքը հետագայում կոչվել է Գլակավանք): Զենոբ Գլակը «Պատմութիւն Տարօնոյ» աշխատությունը գրել է Գրիգոր Ա Լուսավորչի հանձնարարությամբ: Պատմությունը վերաշարադրել է VII դ. պատմիչ Հովհան Մամիկոնյանը: Զենոբ Գլակը «Տարոնի Պատմություն»-ում Կիեւի հիմնադրման մասին ասում է՝ Փոլունի երկրում, այսինքն՝ լեհերի երկրում, Հայքից գնացած Կուար, Մենթե եւ Հերեան երեք եղբայրների կողմից հիմնադրվել է Կուարա, այսինքն՝ Կիեւ քաղաքը:

Իհարկե, մեր խնդիրը չէ փոփոխության ենթարկել ռուսական պատմությունը, բայց ելնելով մեր քննախուզության նպատակներից, շարադրենք մեր տեսակետը:

Ըստ պատմիչ Զենոբ Գլակի «Պատմութիւն Տարօնոյ» աշխատության, Կուհար՝ Կիեւ քաղաքը հիմնադրվել է IV դ.: Իսկ սա նշանակում է նաեւ, որ Իլիա Մուրոմեցը նույնպես կապվում է նշված ժամանակաշրջանի հետ: Վերադառնանք նորից այն մտքին, որ Իլիան իր ուժը ստացել է 33 տարեկանում՝ Մուրոմ բնակավայրում եւ որից հետո որպես հսկա ծառայել է Կիեւում, նա կռվել եւ հաղթել է վիշապին: Ռուսական հսկաները մի կարեւոր առանձնահատկություն ունեն. նրանք կարող են ունենալ ցանկացած ծագում: Քննարկվող նյութը շատ տարողունակ է, ուստի եւ մենք կբավարարվենք ներկայացված նյութերով:

Ավելացնենք միայն, որ ներկայացված մեկնաբանությունները ուղղակիորեն կապվում են Վանի հետ: Ըստ հայոց դիցաբանության, Ազնավուրաց տան իգական սերնդի դիցաբանական հերոսուհին կամ հերոսուհիները իր կամ իրենց հետ հյուսիս են տարել մի շարք հիմնադիր տերմիններ, որոնցից են Իլիա, Իվան եւ Ռուսսա տերմինները: Ռուսական դիցաբանության մեջ Սվյատագոռ, Իլիա, Իվան տերմինների իմաստաբանությունը, ըստ մեր պրպտումների, նույնպես կապված է պատերազմի, պարտության եւ առաջին հաղթանակի, իրավունքների առաջին բաժանման խնդիրներին, իսկ երկրորդ հերթին, նոր միայն, այն էլ որոշակի վերապահումներով՝ Արեւի մուտքի եւ ելքի խնդիրների հետ:

Այս առումով հետաքրքրական է նաեւ Մինսկ քաղաքի հիմնադրման ավանդապատումը, որը կարծես չի առնչվում մեր քննարկվող նյութի հետ, բայց դա՝ միայն առաջին հայացքից: Մինսկ քաղաքը ռուսական քաղաքակրթության համար նույնպես կարեւոր մշակութային կենտրոն է եղել:

Համարվում է, որ Մինսկ անունը ծագում է Մենկա գետի անունից: Ըստ լեզվաբանների, «Մենկա» նշանակում է «ինձ»: Մենկա- ինձ հիդրոնիմը բխեցվում է նախահնդեվրոպական «men», լիտվական «menkas» տերմիններից, որոնք մեկնաբանվում են որպես «փոքր»: Համաձայն մեկ այլ ավանդազրույցի, Մինսկի հիմնադիրը եղել է «Մենէսկ» անունով մի անձնավորություն:

Մեր կողմից ավելացնենք հետեւյալ միտքը. եւ՛ Մինսկ քաղաքի սկզբնական Մենկա տերմինը եւ՛ Մենէսկ տերմինը բառացիորեն բխում են հայերենի «Մենք» դերանունից: Մենկա տերմինը իր տեղը զիջել է Մինսկ տերմինին, սկսած արդեն 1502թ.-ից: Այս թվականից սկսված Մինսկ անունը շրջանառվում է լատինական եւ լեհական փաստաթղթերի մեջ:

Այսպիսով, մենք վստահ կարող ենք ամրագրել, որ ռուսական դիցաբանական հերոսների եւ կենտրոնական քաղաքների անունները կազմված են հայոց լեզվամտածողության շրջանակներում, իսկ «Վան» տերմինը հաստատուն քաղաքակրթական միավոր է նաեւ Սլավոնների մոտ:

Արամ Մկրտչյան, Գերմանիա

«Լուսանցք» թիվ 38 (259), 2012թ.

Կարդացեք «Լուսանցք»-ի PDF տարբերակները www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում