Զօրավար Գարեգին Նժդեհը Տարոնականութեան մասին

Սխալ է, աւելին՝ ոճիր է կարծել, թէ բոլոր ճշմարտութիւնները մարդու պէս մահկանացու են, թէ նրանք էլ մեզ պէս ծնւում են, ապրում, սպառւում, մեռնում:
Ո՛չ, ո՛չ, ճշմարտութիւններ կան, որոնք անմեռ են, յաւիտենական, ինչպէս ինքը՝ ժամանակը:
Այդ կարգի ճշմարտութիւններից են նրանք, որոնք վերաբերում են հայրենիքին, մահուան, յաղթանակին, առաջնորդին, պարտականութեան եւ այլն:
Այդ ճշմարտութիւնները իրենց արիւնով կնքած ու դարերին եւ սերունդներին կտակ են թողած Մամիկոնեան ռազմիկները:
Եթէ բանանք դարերի գերեզմանը եւ խօսեցնենք հայոց պատմութեան մէջ յաւերժացած այդ անմահներին, նրանք պիտի ասեն.
«Մեր օրով ղեկավարի եւ զինուորի համար ոչինչ արժէր կեանքը, երբ Հայրենիքը վտանգի մէջ էր»:


«Մեր օրով կանգուն մնաց Հայաստանը, որովհետեւ մենք գիտցանք երես-երեսի գալ, դէմ-հանդիման կանգնել գերագոյն պարտա-կանութեան, ինչպէս հաւատաւորը՝ իր Աստուծոյ առջեւ:
«Մեր օրով հայը մնաց անպարտելի, որովհետեւ մենք գիտցանք զգալ սրբազանի ներկայութիւնը կեանքի եւ պատմութեան մէջ. գիտցանք մեր առօրեային խառնել յաւիտենականի հոգսերը:
«Մենք գիտցանք չափուել մեզնից գերազանց ոյժերի հետ, որովհետեւ սովոր էինք չտագնապել վտանգի մեծութենէն, որովհետեւ մեր օրով կեանքի կոչուեց «անմահից գունդը»:
«Մենք մնացինք յաղթական, որովհետեւ մեր օրով յաղթական մահն էր մարդկային արժէքի եւ արժանիքների միակ չափանիշը, որովհետեւ իրապէս կը գիտակցէինք զոհի եւ զոհաբերութեան անհրաժեշտութիւնը եւ անխուսափելիութիւնը՝ հայրենի հողի համար:
«Մենք եղանք զօրաւոր, որովհետեւ մենք մօտիկ էինք կանգնած մեր ցեղի ճակատագրին, շա՛տ մօտիկ, զայն շօշափելու աստիճան, եւ հենց այդ էր պատճառը, որ մեր օրով հայը եղաւ ռազմունակ եւ տիրասէր:
«Մեր օրով էլ «աղուէսը» յաճախ կը հաջողէր խեղդել զսպուած վագրն ու առիւծը – Ձիրաւի դիւցազունը՝ Մուշեղ – պիտի սպանուէր «ի մտաց թեթեւ» Վարազդատէն – մեր ժամանակ էլ կար ներքին տկարութիւնը, մահաթոյն նախանձը, չարութիւնը, բայց եւ այնպէս, հակառակ որ մեր մի բազուկը զբաղեցրինք թիկունքում – մենք երբե՛ք չտարակուսեցինք, թէ մեր թափած արիւնը փրկարար է հայրենի երկրի համար եւ թէ մենք պիտի յաղթանակենք:
«Մեր օրով հայ զէնքը պարտութիւն չտեսաւ, որովհետեւ ամեն Մամիկոնեան հայոց բախտը պատմութեան կողմից իր ձեռքը տրուած համարեց եւ այդ գիտակցութեամբ իրեն անսպառ ոյժ եւ արիութիւն ներշնչեց:
«Մեր օրով առաջնորդութեան գաղափարը կապուած էր վտանգի, հերոսականի եւ գիտակցական մահուան հետ. տարօնաշունչ հայը իր մահով կը յաղթանակէր մահը եւ իրեն կ՛ենթարկէր յաւիտենական կեանքը՝ անմահութիւնը:
«Մեր օրով հրամայելու – երբ վարող եւ հրամայող չկայ՝ ժողովուրդն աստիճանաբար վարժւում է իր դանդաղ հոգեվարքին – մեր օրով հրամայելու եւ հրամայուելու անդիմադրելի մղում կար. կար դժուարութեանց եւ վտանգներին կուրծք տալու արիութիւն, կռիւներում քրտնելու քաղցրութիւն. մենք գիտցանք հրաժարուել մեր անձէն, երբ պէտք էր մեռնել:
«Մեր օրով, որպէս հայ եւ մարտիկ մենք երբե՛ք չտկարացանք, որովհետեւ մեր բազուկը կը վարէր Վահագնը, իսկ մեր խղճմտանքը՝ ուխտապահութեան մեր հեթանոս աստուած Միհրը»:

* * *
Որքան ցեղահոգ, այնքան սրտառուչ է Տ.Տ.Հ. Միութեան կեդր. վարչութեան առած որոշումը-դեկտեմբեր ամիսը յայտարարել տարօնական վերածնունդի ամիս:
Վերածնունդ – դա ասել է՝ ամօթի ու ցաւի խոր գիտակցութեամբ զգալ, որ այսօր այն չես, ինչ որ էիր եւ որ ուխտել ես աշխատել վաղը դառնալ ա՛յն, ինչ որ էիր:
Ժողովուրդների ապագան իրենց հերոսաբար ապրելու, պայքարելու եւ զոհաբերելու կամքի մէջ է:
Հենց ա՛յդ ասել է տարօնականութիւն – ապրե՛լ, պայքարե՛լ զոհաբերե՛լ:
Տարօնականութիւն է Մամիկոնեան հսկաներէն Վարդանի ուխտը – այնպիսի գործ մը պիտի գործեմ, որ ամբողջ աշխարհի պատմուի մինչեւ յաւիտեան:
Դա դաւադրուած Մուշեղ զօրավարի անճառելի դառնութիւնն է – ո՛ւր էր, թէ ձիու վրայ հանդիպէր մահը:
Դա մեր ազգային երրորդ ապստամբութեան ղեկավարների բարձր ըմբռնումն է – մեր ձեռնարկը կնոջ եւ զաւակների համար չէ:
Դա հայ սպարապետի լացն է, որ չէ մեռնում գոռ ճակատամարտերում՝ Հայաստանի համար:
Դա Մանուէլ Մամիկոնեանի ցեղային արդար իրաւունքի գիտակցութիւնն է – ինչ որ ինձ ժառանգութեան կ՛իյնայ, թագաւորը՝ օտարը, չի կրնար ուրիշի տալ:
Տարօնականութի՛ւն – դա Մեսրոպի անմահ գործն է, որ կարելի դարձաւ որովհետեւ հայ սուրը պաշտպան կանգնեց նրան:
Դա հայ ռազմիկի գործն է, որ յաղթական եղաւ, որովհետեւ Հայ եկեղեցին օրհնեց նրան:
Տարօնականութի՛ւն, ասել է՝ ցեղային հզօր եւ անզիջող անհատականութիւն:
Դա
ասել է՝ թոյլ մի՛ տար, որ ցեղիդ ստեղծագործութեան ու հայրենաշինութեան շղթան ընդհատուի:

Դա նոր ուխտ է տարօնաշունչ Մեսրոպների, Պարթեւների, Խորենացիների շունչով օծուն իմացական նոր առիւծներ հասցնելու:
Դա ձգտումն է՝ վազքը մեր ցեղի ոգու – մեր լուսեղէն նշանագրերի – դէպի արեւը, կեանքի աղբիւրը, լոյսը:
Դա մեր հաւատքն է, թէ մեր այնքան արգասաւոր ցեղը դեռ պիտի կրկնէ իր զօրաւոր զաւակները – Վարդանները, Մուշեղները, Վահանները, որ նա պիտի հասցնէ հերոսական սքանչելիքներ գործելու վտանգի մի նոր սերունդ:
Դա ցեղի անմահ ընտրանիի գործը շարունակելու ուխտն է:
Դա ասել է՝ հպատակութիւն ցեղին:
Դա ասել է՝ մտածումիդ, ապրումիդ եւ գործիդ մէջ ցեղը դի՛ր:
Դա ե՛ւ հերոսապաշտութիւն է, ե՛ւ նոր հերոսական ծարաւ:
Կե՛ղծ է, մեռեա՛լ է ա՛յն պաշտանքը, որը պատմական գործերի չի մղում սերունդները:
Կորա՛ծ է այն ժողովուրդը, որի հերոսները կը մնան որպէս մեռեալ իրականութիւն:
Տարօնականութիւնը – դա ցասմնալի մի անէծք է Հայաստանին ծառայելու պատրաստ հայու նուիրումն ու գործը դժուարացնող ներքին չարութեան դէմ:
Յաշտիշա՛տ, զոհափառ, զոհաշատ – ահա՛ այն անունը, որ կը խորհրդանշէ Տարօն աշխարհը եւ իմաստը կը կազմէ տարօնականութեան:
Վերջապէս, տարօնականութիւնը մի վճռական միջոց է օրուայ մեր ազգային կեանքը թունաւորող հոգեւոր մանրուքի եւ գաղափարների քաոսի դէմ:
Դա, մեր հասկացողութեամբ, միաժամանակ, մի բողոք է մեր հաւաքական տկարութիւնը սնուցանող, պարտուողական, թուլօրօր քարոզչութեան դէմ:

* * *
Հին, ցեղահոգ իմաստութիւնն ասել է – եթէ կ՛ուզես մէկին բարութիւն անել, բարութիւն արա՛ նրա զաւակներին:
Կուզէ՞ք նպաստել տարօնականութեան տարածման – Մամիկոնեանների ոգով դաստիարակեցէ՛ք նորահաս սերունդը:

«Ռազմիկ», Պլովդիվ, 1938թ., թիւ 46

«Լուսանցք» թիվ 40 (126), 2009թ.

Այս գրառումը հրապարակվել է Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։