Վասն յաղթանակի եւ զօրութեան

Մեռելներուն արդար իրաւունքը

Կարմիր ու հրացայտ, յանուն ազատութեան թափուած գաղջ արեան նման, կարմիր՝ սեւ տարածութեանց եւ տարիներու մառախուղին դէմ ալեծածան՝ մեր դրոշին պէս, կարմիր ու վայրագ՝ սրբազան ու նուիրական զայրոյթի պէս, որ պէտք է շառաչէ թշնամիին անարի կողերուն վրայ, մեր աչքերը կարմիր պէտք է տեսնեն այժմ, ինչպես ջղուտ, սրընթաց ու գեղեցիկ աչքերով ցուլը, որ կը խոյանայ, պրկուած ամբողջ սեւ մարմնով՝ կարմիր պաստառին վրայ:
Կարմիր՝ բունծ մը, ափ մը արիւնաթաթաւ հողին պէս բանաստեղծին, թրջած՝ վաղաժամ մեռած մանուկներու արեամբ, թրջած ու գեղեցկօրէն տխուր՝ անուշ արտասուքովը դստրեց Հայոց ու նրբիրան եւ սեւաչեայ աղջիկներուն, կարմիր՝ ինչպէս քրքրում առաւօտը նորածագ ու ցօղաթաթախ, լերանց ու սարերուն Հայոց, մեր աչքերը կարմիր պէտք է տեսնեն այժմ, որպէսզի խաղաղութեամբ ննջեն մեռելները, աստ ու անդ, հայրենի կիրճերու եւ նժդեհ ու կիզիչ անապատներու մէջ:


Եվ այժմ, այս է մեռելներուն արդար իրաւունքը մեր արեան վրայ, որ տարիներէ ի վեր ծուլութեամբ ու վատութեամբ կհոսի մեր սեւ երակներուն մէջ, մեր դեռ հիւանդ ու պղտոր արեան վրայ, որ չճանաչցաւ զուարթ ու հանդարտ քաջութիւնը արի մարդոց, որ թանձրացաւ աղտեղի հեղուկի մը պէս՝ լպիրշ չուայտութեամբ, փողոցային հեշտասիրութեամբ ու տրտում սնունդներով, մեր արեան՝ որ կը կրէ հեղգ ու ստոր երկիւղով՝ մրուրը դարերու անարգ ստրկութեան…
Պէտք է այժմ մաքրել մեր արիւնը:
Հայո՛ց ազգ, որ կը կողկողաս վատ լացովը ջրերուն վրայ հակած ուռիներուն, որ կդողդըղաս ճակատագրիդ անափ աւազուտներուն դիմաց, հայո՛ց ազգ, ո՛ւր է վաղեմի ու ոսկեփրփուր, արդար ու մաքուր արիւնդ: Արիւնդ՝ որ կխայտար, ինչպէս գողթան գինի, ինչպէս թարմ ու տաք քաղցու՝ զավակներուդ բորբ ու խստօրեն թուխ մարմիններուն մէջ, որ կը յորդէր ջերմ ու ուրախ ցայթքով, երբ կ՛երթայիր մարտի, ասիական հորդաներուն եւ արեւմտեան չարախինդ ու չարախնդիր բանակներուն դէմ, որ կը ցայտէր լեռնական ուղխինախհոս ու զօրեղ ջրի նիզակներուն պէս՝ արքաներուդ, ասպետներուդ եւ շինական մարտիկներուդ հողագոյն ու բերրի կողերէն, արիւնդ՝ որ ջերմ էր, մաքուր եւ արդար, մաքրութեամբ քու պտուղներուդ գինիին, ո՞ւր է այժմ:
Դարերու անարգ լուծը պղտորեց անոր զորեղ ու ջինջ ցայտքը: Իր տաք ու զուարթ քաջութեան խառնուեցաւ ստրկութեան թոյնը: Մինչեւ Պոնտոս ու Կապադովկիա, մինչեւ հեռու ափունքը Թրակիոյ աստիճանաբար իր մէջ մզուեցաւ մեկուն խենէշ ու լպիրշ իգութիւնը եւ միւսին անարի վախը: Բիւզանդիոնի մէջ՝ պղտորեցիր զայն պալատական հտպիտներու, հանդիսաւոր եւ արքայական ապուշներու, հիւանդ կայսրերու եւ պերճաղիճներու ջրախառն ու ճերմակ արեամբ, դաշտային Կիլիկիոյ եւ Իկոնիոյ անբերրի տափերուն վրայ, ուր քաղաքները կը նմանէին մահմետական գերեզմանոցներու՝ անոր խառնուեցաւ պղերգ ու աղտոտ ծուլութիւնը իսլամ խուժանին, որ միայն ոռնալ գիտէր կինէրու սպիտակ մարմիններուն շուրջ եւ իր մարմինը պարարտացնել չարքաշ ազգաց արեամբ:
Հայո՛ց ազգ, ո՞ւր է այժմ վաղեմի զաւակներուդ արեան քաղցր ու տաք ուժը: Ատրպատականի եւ Պարսկաստանի պարտէզներուն մէջ, ուր կը հոսէր գինով հեշտութեամբ Հաֆըզի եւ Խայեամի քաղցրօրէն յուսալքող ու տրտմօրէն պատրանաթափ երգը, ինչպէս գինին՝ որ տարիներու ընթացքին կըթափանցէ արբեցնող ջղային դրութեան եւ հոգւոյն մէջ՝ ուժաթափ ընելով արի մարդը ու զայն վերածելով յարափոփոխ էգի, քու արիւնդ ալ դանդաղութեամբ ու չէզոքութեամբ կրեց Արեւելքի անայլայլ, յօրանջող ու գէշ թոյնը: Ձայնին մէջ, իր երկարաձիգ ու ծոյլ լացով երգեց պարսիկ ապասերած լեզուն, շարժումներուդ մէջ նստաւ ծանրաշարժ եւ յաւիտենականութիւնը անփառունակ կերպով հեգնող տօթ, մեղմօրէն ու նայուածքիդ աղուոր ու սեւ շողը վերածուեցաւ աղօտ ու անորոշ ակնարկի, Հայո՛ց ազգ իմ…
Այժմ հարկ է մաքրել արիւնդ ու ասիկա մեռելներուն արդար իրաւունքն է ողջերուն վրայ: Ու այժմ հարկ է վերադարձնել քեզի քու սկզբնական ու յաւերժօրէն ստոյգ ջերմութիւնդ: Քեզի պէտք է նուիրել կրկին՝ քու առաջին ու քաղցր շնորհդ, հայո՛ւ արիւն, արդա՛ր գինի:
Դո՛ւն՝ որ վեհափառ ու տէրունական գնացքով մը կը կարկաչէիր, ի խնդիր բարձունքներու յաւիտենական ու անյեղլի գեղեցկութեան, ի խորոց սրտի եւ Հայոց դարաւոր պատմութթեան խորէն՝ մեծ Նարեկացիի ջինջ երակներուն մեջ, դո՛ւն՝ որ կ՛երգէիր՝ անզուգական ու եզակի ջերմությամբ Հայոց սպարապետներու, քաջերու, բդեշխներու եւ զօրականներու արեան մէջ, դո՛ւն որ քնքուշ ու մեղմ ձայնով մը սահեցար-գացիր, մնջեցիր ու կորսուեցար Քուչակի անուշ տաղերուն մէջ, հայու արիւն… Ո՞ւր ես այժմ, ո՞ւր ես……
Ո՞ր տիղմին, ո՞ր աւազուտին, ո՞ր աղտեղի մրուրներուն մէջ խրեցար՝ արի՛ւնդ իմ:
Դո՛ւն՝ որ վրնջեցիր, առողջ ու քաջ աղմուկով մը, նոյնիսկ Մեծ Հայոց անկումէն յետոյ Կիլիկիոյ դարաւանդներուն վրայ, Ռուբինեանց երկաթէ երակներուն մէջ, կամ Սիւնեաց աշխարհի արի մարդոց
սրունքներն ի վար, դո՛ւն՝ որ լիովին կ՛երգէիր, վսեմ բանաստեղծութիւն ու հայրենի գորով Խորենացիի աներկրորդ մատեանին մէջ, դո՛ւն՝ որ հոսեցար, սրբազան շռայլութեամբ, ինչպէս նուիրական սիրով կը պատմէ մեծ Եղիշէն, Աւարայրի դաշտին մէջ, Հայո՛ց արիւն, որ իմաստութիւն էիր ու գիտութիւն Ս. Մեսրոպի ձեռքերուն վրայ ու առաջին վանկ բարբառին Հայոց, ո՞ւր է երգդ այժմ……

Կուրի ափերուն վրայ եւ հիւսիսի արձակ դաշտերուն մէջ, քու ապօրէն զաւակներդ քեզ ծախու հանեցին քանի մը ապարանքներու եւ չնչին հարըստութեանց համար, որ առաջին յեղափոխական ալիքին առջեւ ընդվայր փլաւ: Ո՞ւր էիր դուն, կարելի՞ էր միթէ զգալ քեզ Տփղիսի փողոցներուն մէջ, ուր խառնուած էիր հրէից, վրաց եւ ուրիշներու արեամբ:
Ազգ իմ վտարանդի, տրտում ազգ իմ, քու յեղափոխական ղեկավարներուդ արեան մէջ իսկ թոյլ տուիր, որ սպրդի օտարոտի ու պղտոր կշռոյթը տարբեր արեանց: Հիւսիսի երազական յուլութեան ու հիւանդ զգայականութեան հետ, խառնւեցաւ անոնց արեան քաղքենի կենցաղի, ծոյլ հեշտասիրութեան, անարի մենատիրութեան ու փոքրոգի բռնութեան վատթար ախտը: Հիւսիսն ու հարաւը մտան անարգել մանուկներուդ մարմնին մէջ եւ օտար էգերու տարահունչ ձայնը խեղդեց Հայոց քաղցրահունչ լեզուին անուշ երգը զաւակներուդ կոկորդին մէջ, ա՛զգ իմ Հայոց:
Այժմ հարկ է մաքրել քեզ՝ հայոց արիւն, այժմ հարկ է վերադարձնել քեզի մեռելներուն արդար իրաւունքը: Կրկին պէտք է որ հնչես քու հարազատ տրոփիւնովդ մեր քունքերուն վրայ ու բազկերակներուն մէջ մեր մանուկներուն պէտք է որ երգես քու կամրջընկէց գետերուդ աղմուկով, պէտք է դրոդես արագավազ երիվարներու սմբակներուն ձայնով, պէտք է որ դաշն ձայնով եղանակես՝ ինչպէս կոյսերը Հայոց, առաւոտեան, աղբիւրներուն առջեւ ու հնչես, խայտաս, զուարդանաս, երգես ու տեւես յաւերժօրէն, քաղցր արիւնդ իմ, գողթան գինի:
Ուրեմն արթնցիր այլեւս, հրացայտ ու քաղցրակայլակ, ուրեմն ցայտէ վրիժառու եւ զուարթ հպարտութեամբ, որպէսզի վաղը թափիս հայրենի անդերուն վրայ, ոռոգես քու արդար ջերմութեամբդ մեր հողն ու արտերը բերրի, որպէսզի շռայլութեամբ հեղուս քու սրբազան ոգիդ հայոց ակօսներուն մէջ, մինչեւ որ ազատութեան մրրիկը խլէ ու տանի մեզ մահուան ու մեր յաւերժական հանգիստով:

Վազգեն Շուշանեան
«Մարտկոց», 1932թ. թիւ 3

«Լուսանցք» թիվ 9 (140), 2010թ.

Այս գրառումը հրապարակվել է Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։