Թիվ 34 – հ.7 – 2004

ՀԱՅ-ԱՐԻՆԵՐ

Թիվ 34 – հ.7 – 2004

Հ Ա Յ Տ Ա Ր Ա Ր ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն      Ներկայիս ներքաղաքական ճգնաժամը համազգային ու համակարգային է, կազմակերպված՝ հայությանը թշնամի ուժերի կողմից:     Խեղաթյուրված է Հայոց Արժեքային Համակարգը, որպես «արժեք»՝ փոխարենը մեզ պարտադրում են ապազգային և անբարո գաղափարներ ու կենսաձև:      Փրկարար է միայն առողջ ու հզոր ազգայնականությունը, ոչ թե՝ ժողովրդավարություն-կեղծիքը, որի դրոշի տակ և’ իշ-   խանությունները, և’ իշխանության ձգտողները ժողովրդի անունից փորձում են լուծել իրենց նեղ խմբակային հարցերը:       Մենք՝ Հայ Ազգայնականներս, որոնց համար ազգայինը վեր է կուսակցական, կրոնական ու դասակարգային պատկանելությունից, տե’րն ենք Հայաստան աշխարհի, մեր պատմության, լեզվի, մեր ազգային բոլոր արժեքների ու գաղափարների: Թույլ չե’նք տա ոչ ոքի՝ հայանուն, թե օտարանուն, անարգել դրանք :       Կոչ ենք անում բոլորին՝ չենթարկվել ո’չ իշխանությունների, ո’չ էլ ընդդիմության սադրանքներին, որոնք, ըստ մեր դավանած գաղափարախոսության՝ նույնն են ու փոխլրացնում են միմյանց: Իշխանափոխությունը ինքնանպատակ չպետք է լինի, այլ՝ պիտի հաստատի Ազգային Արժեքային Համակարգի գերակայություն, Ազգային Աշխարհայացք և Կենսաձև, ինչը կարող է անել միայն Առողջ Հայ Ազգայնական Ուժը: Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ՝                                Արմեն Ավետիսյան«Հայ Դատ» կազմակերպության նախագահության անդամ՝       Միքայել Պողոսյան «Նժդեհյան Ցեղակրոն» կուսակցության նախագահ՝                  Գևորգ ՀովսեփյանՀայրենիք  – Սփյուռք միության նախագահ՝                               Գևորգ Յազըճյան«Մաշտոց Միավորում» կազմակերպության նախագահ՝             Նուրիս Բեժանյան                        15. 04. 2004թ. – ք.   ՀԱՅ ԱԶԳԱՅՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂԵՆԻՇԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ Արարչի կամոք մենք արարվել ենք իբրև ՀԱՅԵՐ և գոյություն ունենք Արարչագործության սկզբից:Արարչից մեզ տրված Հայրենիքը՝ Հայկական Բարձրավանդակն է, որ միայն Հայերինս է:Մենք ունենք Արարչից շնորհված Ցեղային յուրատեսակ հոգե – մարմնական գծեր՝ պայմանավորված մեր Ոգով և Արյամբ:-Ճանաչի՛ր Ազգիդ պատմությունն ու մշակույթը, նրա հոգևոր-բարոյական օրենքները, եղի՛ր հպարտ՝ ՀԱՅ լինելուդ համար:-Հավատա՛ Ազգիդ ուժին, կարողություններին և առաքելությանը:-Գիտցի՛ր՝ քո գերագույն ծնողը Ազգն է, ապա միայն անմիջական ծնողներդ:-Քո երջանկությունը տե՛ս Ազգիդ հզորացման և Հայաստանի բնական սահմանների վերականգնման մեջ, ամեն ինչ զոհաբերի՛ր հանուն դրա:-Եթե հարկ է՝ մեռի՛ր, որ Ազգդ ապրի. մեռի՛ր այնպես, որ մահդ ծառայի Հայրենիքին:-Եղի՛ր ուժեղ՝ հոգով, մտքով և մարմնով:-Կրթվի՛ր և մտածի՛ր հայերեն:-Հայ մարդու հետ խոսի՛ր հայերեն:-Սերու՛նդ տուր՝ ընտանիք կազմելով ազգակցիդ հետ:-Մշտապես մտածի՛ր՝ նոր ուխտակիցներ գտնել, գաղափարներդ քարոզի՛ր անձնական օրինակով:-Ուր էլ լինես, նյութական ինչ վիճակ էլ ունենաս, ինչ քաղաքական ու կրոնական գաղափարներ էլ դավանես, մնա՛ հպատակն ու մարտիկը Ազգիդ:  ՀԱՅ – ԱՐԻԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂԵՆԻՇԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐԻբրև Արարող Ցեղ, մենք բնարմատն ենք Արիական մեծ ցեղի և ունենք պատկառելի ավանդ համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ:Արարչից մեզ տրված Բնատարածքը՝ Հայկական Բարձրավանդակն է, որը մեր հավիտենական Հայրենիքն է՝ Բնօրրանը Արիական Ցեղի:Հայկական Բարձրավանդակը Արարչի և Մարդ – Աստվածների ու մարդկության Հավիտենական Ուխտի ու Փրկության Բնատարածք է, Հայ-Արիացիների արարման վայր:-Ճանաչի՛ր Հայ-Արիական Բնությունը, Տիեզերակարգը և կմերձենաս Արարչին:-Անշեղորեն կատարի՛ր Աստծո, Ցեղիդ և մարդկանց առջև ունեցած պարտականություններդ:-Ապրի՛ր Արիական առաքինությամբ, որը մեր առաքելության կայացման նախապայմանն է:-Առաջնորդվի՛ր ցեղասիրության և բնօրրանապաշտության մտածումով, Ցեղին ու Բնատարածքին նվիրաբերվելու բացարձակ կամքով, որի դեպքում միայն կարմատավորվի ներցեղային բարոյականը, որը մեր ցեղային միասնության գրավականն է:-Հայ-Արիական գաղափարները քարոզի՛ր անձնական օրինակով, եղի՛ր Համաարիական Դաշնության առաջամարտիկը:-Ապրի՛ր մաքուր հոգով, բարեպաշտ, ազնիվ ու արդարամիտ:-Երբե՛ք խոստումդ, երդումդ և ուխտդ մի խախտի՛ր:-Գնահատի՛ր և սիրի՛ր կյանքը, սակայն մի հանդուրժի՛ր չարը, անարդարը, անազնիվը:-Եղի՛ր արիասիրտ, զօրավոր և քաջ կռվող:-Թշնամուդ և հակառակորդիտ ների՛ր միայն պատժելուց հետո:-Տու՛ր ինչպես Արևը, դրանից Հայ-Արիները կզորանան, չարիները՝ կմոխրանան: Գ Ի Ր Ք   Ե Ր Կ Ր Ո Ր Դ                               Ա  Վ  Ե  Տ  Ա  Ր  Ա  Ն            (սկիզբը՝ թիվ թիվ 5(32), 6(33)-ում) Երևանթ. ԽՈՐՀՈՒՐԴ  ՀԱՎԱՏՔԻ       Կենաց Խորհուրդ է Հավատքը: Հավատ՝  Հ /հաստատուն, բացարձակ/ – ԱՎ /հոգի, կյանք/ – ԱՏ /տեղ, տեղադրում/՝ Հաստատուն հոգևոր ընկալում: Հավատք՝ բազմախորհուրդ հոգևոր ընկալումների համակարգ՝ Հոգևոր Բացարձակ Խորհուրդ:      ԵՎ Հավատքը խիստ տարբեր է Կրոնից: Հավատքը՝ ներքին զգացողությամբ բնական օրինաչափությունների համակարգի վերապրված Խորհուրդ է, իսկ Կրոնը՝ արտաքին ներգործության կրումն է անհատի մեջ:     Հավատքը՝ դա տեսակային ԵՍ-ի զգացողությունն է Արարչի և Աստվածների մեջ, Բնության մեջ, նախնիների մեջ, անցյալի ու ապագայի մեջ, ծագումի ու արյունի մեջ, շարունակելիության մեջ:     Արարիչը արտահայտվում է մեր մեջ, մեր ծագումի մեջ, մեր արյան մեջ, մեր հարազատ բնաշխարհի մեջ, Մայր Հողի մեջ, արևի մեջ, քար ու ջրի մեջ, մեր նախնիների և գալոց սերունդների մեջ: ԵՎ այդ բոլորով ենք մենք ամբողջանում և այդ բոլորով միայն մենք կարող ենք զգալ Արարչին:        ԵՎ հավատքը դեպի Աստվածությունը բխում է սեփական բնության զգացողությունից, թե որքանով ենք մենք մեզ զգում որպես բնական և որքանով ենք մեր մեջ զգում Արայի էությունը:     Հավատքը իրական զգացողություն է իրական մարդու, հողի, արևի, ջրի, նախնիների… քանզի այդ բոլորի մեջ և այդ բոլորի միջոցով մենք կարող ենք զգալ Արարչին և միանալ նրան:    ԵՎ սրբագործելով հողը, մենք մեզ ենք սրբագործում. սրբագործելով ջուրը, արեգը, երկինքը, մենք մեզ ենք սրբագործում. սրբագործելով մեր նմաններին, մենք դարձյալ մեզ ենք սրբագործում, քանզի մենք էլ այս սրբագործված ընդհանրության մեջ սրբագործվում ենք, աստվածանում:     ԵՎ Հավատքը բնորոշվում է ոչ թե այս կամ այն Աստծո կերպարով, ոչ թե այս կամ այն ծիսակարգով, ոչ թե այս կամ այն տոնահանդեսով՝ դրանք բոլորը դրսևորումներ են միայն. Հավատքը Կենաց Խորհուրդ է, Տեսակի կենսաձև է և բնորոշվում է ծագումի զգացողությամբ, Տեսակի որակական ամբողջության զգացողությամբ, Տեսակի որակական հատկությունների զգացողությամբ և Տեսակի որակական հարաբերությունների զգացողությամբ՝ բոլոր բնական Տեսակների հետ, նաև՝ Աստվածների:     ԵՎ Հավատքը անպայման Տեսակային է՝ Ցեղային. Հավատքի հիմքում ընկած է Տեսակի՝ Ցեղի ծագումնաբանությունը. և ծագումնաբանական ըմբռնումներն են փաստորեն կողմնորոշում տարբեր Ցեղահավատքների որակական տարբերությունները և նրանց անունները:      Բնության արարչական չորս տարրերի՝ Հուր, Օդ, Ջուր, Հող տարբեր հարաբերակցությամբ որակապես իրարից տարբերվում են մարդկային բոլոր Տեսակները: ԵՎ ամեն Տեսակ իր բնական դերն ունի, իր բնական որակներն ունի, իր հոգեբանությունն ունի, իր կենսաձևն ունի:      ԵՎ ամեն բնական Տեսակ իր Ցեղահավատքն ունի, որն արտահայտություն է Տեսակների տարբերիչ ծագումնաբանական օրինաչափությունների ըմբռնման: ԵՎ միևնույն բնական օրինաչափությունները տարբեր Ցեղահավատքային համակարգերում արտահայտվում են տարբեր ծագումնաբանական հիմքերով:       Արարչածին է Արին և Հողածին է Տիտանը. Հուր է Արին և հուր է դառնում, Հող է Տիտանը և հող է դառնում: ԵՎ Արիական Հավատքի Խորհուրդը հենց իր անվան մեջ է՝ Արորդի կամ Արևորդի, որ նշանակում է Արարչի որդի՝ Արարչածին:     ԵՎ ծագումի զգացողություն է Հավատքը. ուր այդ զգացողությունը չկա՝ չկա և Հավատք:        Իմ Արարիչը նա է, ով ինձ կյանք է տվել, ում բնական ժառանգն եմ ես և ում արյունն եմ կրում իմ մեջ: Դա իմ հայրն է, իմ պապը, իմ ապուպապը, նրա պապը և այդպես մինչև Հայր Արան՝ Արարիչը իմ բոլոր նախահայրերի և իմ:      Արան է հենց Արարատում արարել իր երկրային որդուն՝ Հէգ Արիին, որպես երկրային աստված: ԵՎ Արին հենց Արայից է ժառանգել իր արյունը, իր դիմագիծը, իր բնական որակները, իր արարող զորությունը, որոնք այսօր ժառանգաբար արտահայտվում են իմ մեջ:      ԵՎ Արան իմ Բացարձակ Նախահայրն է, և նրա արյունը ես ժառանգել եմ իմ բոլոր հաջորդական նախահայրերի և իմ հոր միջոցով:      ԵՎ եթե ես չեմ զգում իմ հորը, չեմ զգում իմ պապին, իմ նախահայրերին, ինչպե՞ս կարող եմ զգալ Արային. Չէ՞ որ Արան էլ է Նախահայր:      Հավատքը իրականություն է՝ իրական ծագումի զգացողություն և իրական հարաբերությունների համակարգ է դա:        Մենք հավատում ենք ձայնին, որովհետև լսում ենք. մենք հավատում ենք լույսին, որովհետև տեսնում ենք. մենք հավատում ենք հողին, որովհետև շոշափում ենք. մենք հավատում ենք Արային, որովհետև զգում ենք նրան:        ԵՎ ինչպե՞ս կարելի է հավատալ մեկին կամ մի բանի, ե- թե չենք լսում, չենք տեսնում, չենք շոշափում, չենք զգում և նույնիսկ չգիտենք, թե ինչ է կամ ով է:        Արարչածին Արիները հարաբերվում են Արայի հետ, քանզի զգում են նրան որպես իրենց Բացարձակ Նախահայր և զգում են նրա արյունը իրենց երակներում:        Հողածին Տիտանները արյունակցական կապ չունեն Արայի հետ, չեն զգում նրան ու չեն հարաբերվում նրա հետ. նրանք միայն իրենց վրա կրում են Արայի ազդեցությունը, առանց ճանաչելու նրա էությունը:      Արարիչը մեկն է, իսկ Աստվածները՝ շատ: Աստվածները բնական կենդանի Տեսակ են, ուստի և բազում են, ինչպես մարդիկ, ինչպես կենդանիք…         Քանի՞ Աստված կա Աշխարհում. մենք չգիտենք ու երբեք չենք իմանա: Մարդկային ամեն մի Տեսակ զգում է այնքան Աստված, որքան բնական գերագույն խորհուրդների զգացողություն ունի իր մեջ և ճանաչում է այն Աստվածներին, որոնց հետ հարաբերվում է:        Աստվածամարդ Արիները, որ միջանկյալ Տեսակ են Աստվածների ու մարդկանց արանքում, շատ ավելի մեծ հնարավորություն ունեն ճանաչելու և հարաբերվելու Աստվածների հետ:    Հողածին Տիտանները ծագումով Աստվածներից շատ հեռու են և միայն կրում են Աստվածների ներգործությունը իրենց վրա, առանց փոխադարձ հարաբերության:     Նույն օրինաչափությունը գոյություն ունի  նաև մարդ – կենդանի հարաբերության մեջ: Որակապես մարդուն առավել մոտ կենդանական Տեսակները իրենք էլ հարաբերվում են մարդու հետ, ուստի և ճանաչում են մարդուն: Իսկ որակապես առավել հեռու Տեսակները միայն կրում են իրենց վրա մարդու ներգործությունը, առանց փոխադարձ հարաբերության և չեն ճանաչում մարդուն:   Աստվածամարդ Արիները ճանաչում են բազմաթիվ Աստվածներ և նրանց առանձնացնում են Արարչից: Իսկ Հողածին Տիտանները չեն ճանաչում Աստվածներին և նույնացնում են Արարիչ – Աստված հասկացությունները:    Հողածին են Տիտանները. նրանք զգում են իրենց ծագումը, և նրանց Ցեղահավատքը որպես կենսաձև կապված է Հողի տարրի հետ:    ԵՎ Հողածին Տիտանները ճանաչում են միայն ստորգետնյա Աստված Յահվահին ու հարաբերվում են նրա հետ:    Հողածին Տիտանների զգացողության մեջ բոլոր բնա-    կան զորությունները ամփոփված են Յահվահի մեջ:    ԵՎ հարաբերվելով Յահվահի հետ, Տիտանները սնում      են իրենց ներքին Հողի տարրը, ապրում են բնական կյանքով ու զորանում են:      Արարչածին Արիները, որ ապրում են ո՛չ իրենց, այլ՝ Հողածին Տիտանների Ցեղահավատքով, մերժում են իրենց ծագումը, մերժում են իրենց բնական կենսաձևը և ապրում են Հողածին Տիտանների կենսաձևով, որ չի համապատասխանում նրանց և տկարանում են:       ԵՎ օտար Ցեղահավատքը Արիների մեջ մտնում է որպես Կրոն, ուր Արիները չեն հարաբերվում Արայի ու Աստվածների հետ, չեն կարող հարաբերվել նաև Տիտանների Աստված Յահվահի հետ և միայն իրենց վրա կրում են իրենցից դուրս անհասկանալի ՈՒժի ազդեցությունը:   Կրոնը ստեղծում է սարսափազդու մի Կուռք՝ Աստծո պատրանք, որին Արիները ջերմեռանդ երկրպագում են՝ նրա գութը շարժելու և հովանավորությունը ստանալու հույսով:    ԵՎ միայն հիվանդ ու անտոհմիկ Արիների ապավենն է Կրոնը: Կրոնը նրանց համար է, ով ծագում չունի, ով հոգի չունի, ում միտքն է տկար և ինքն է անկատար:        Ցեղահավատքը կատարյալ Արիների համար է, ով զգում է իր ծագումը, ով իր զորությունն է զգում, ով միտք ունի և հոգի ունի:    Կրոնը սարսափի պատրանք է, իսկ Հավատքը՝ Կենաց Խորհուրդ:ժ. ԽՈՐՀՈՒՐԴ  ՈԳՈՒ      Կյանքի, Մահի, Հոգու,  Ոգու մասին խոսելն անիմաստ է առանց իմանալու դրանց խորհուրդները, քանզի այդ խորհուրդները խստորեն կապված են իրար հետ և պայմանավորված են իրարով:       Չիմանալով դրանց խորհուրդները, անորոշ, վերացական դատողություններ ենք անում դրանց մասին, ինչ-որ իմաստներ ենք հորինում և անհեթեթ, անբնական պատկերացումներ ենք կազմում Կյանքի, Մահի, Հոգու, Ոգու մասին:       Ոչ մի գիտություն, ոչ մի գաղափարախոսություն կամ կրոն ի վիճակի չէ բացահայտելու այդ խորհուրդների էությունն ու դրանց փոխկապակցվածությունը: Միայն ու միայն Աստվածաշունչ Հայոց Լեզուն է իր մեջ արտահայտում այդ խորհուրդների էությունը: Միայն Աստվածաշունչ Հայոց Լեզվի  մեջ կարող ենք ճանաչել այդ խորհուրդներն ու դրանց փոխկապակցվածությունը:       Կյանք (Գյանք) խորհուրդը կազմված է Գ (արտահայտություն) հունչարմատով, Ան (ծնունդ) բառարմատով և Ք – հոգնակիակերտ մասնիկով և նշանակում է Ծնունդի արտահայտություն: Հոգնակիակերտ  Ք – մասնիկը  ցույց է տալիս, որ Կյանքը հոգնակի է, ուստի և հաստատում է, որ մարդու Կյանքը  բազմաթիվ է: Այսինքն՝ մարդ բազմաթիվ անգամ է ապրում որպես ծնունդի արտահայտություն, բազմաթիվ անգամ է ծնվում: Կյանքի եզակին Գէնն է՝ Գ – էն (ան):      ՄԱՀ խորհուրդը կազմված է Մ (ամփոփում) հունչարմատով և ԱՀ (զորություն) բառարմատով և նշանակում է Ամփոփված զորություն: Իսկ դա արդեն հաստատում է, որ Մահը ոչնչացում չէ, վերացում չէ: Մահը զորության որոշակի ամփոփում է: Հենց այդ ամփոփված զորությունն է, որ բազմաթիվ ծնունդների միջոցով բազմաթիվ անգամ մտնում է Կյանքի մեջ որպես ծնունդի արտահայտություն:        Այդ ի՞նչն է իր զորությամբ ամփոփվում Մահի մեջ և ի՞նչն է, որ որպես  ծնունդի արտահայտություն հաստատվում է Կյանքի մեջ: Այդ ինչը իմանալու համար պետք է ճանաչենք Ոգի և Հոգի խորհուրդները:      ՈԳԻ (Վ – ՕԳ/ԱԳ/ – Ի) խորհուրդը կազմված է Վ (բացարձակ) հունչարմատով և ԱԳ (հուր) բառարմատով և նշանակում է Բացարձակ (տեսակային կամ անհատական) հուրի ամբողջություն:     ՀՈԳԻ խորհուրդը կազմված է Հ (հաստատում) հունչարմատով և ԱԳ (հուր) բառարմատով և նշանակում է տեսակային կամ անհատական հուրի հաստատված ամբողջություն, այսինքն՝ նյութականացված հուր:      Այսպիսով՝ և  Ոգու, և Հոգու մեջ առկա է հուրը: Պարզապես Ոգու մեջ աննյութ հուրն է, իսկ Հոգու մեջ՝ նյութականացված հուրը: ԵՎ Ոգին համապատասխանում է Մահին, իսկ Հոգին՝ Կյանքին:      Ոգին վերացական ինչ-որ բան չէ: Ոգին որոշակի որակական ամբողջություն է և իր մեջ ունի բնական չորս տարրերի՝ Հողի, Ջրի, Օդի, Հուրի համակցություն, իր Տեսակին հատուկ հարաբերակցությամբ: Հողի և Ջրի տարրերը Ոգու նյութական որակներն են, իսկ Օդի և Հուրի տարրերը՝ զգացական որակները:   Ըստ այդմ, Ոգին ունի իր անհատական որակական հատկությունները՝ ուժականություն, զգացողություն, ջերմություն, միտք, կերպ, ձև… ԵՎ այդ բնական հատկությունները որակապես նույնն են և Կյանքի Հոգու մեջ, և Մահի Ոգու մեջ: Նրանք որակապես չեն փոխվում:      Ոգին և Հոգին ունեն նաև նույն ձևը: ԵՎ քանի որ ունեն    ձև, նշանակում է՝ ունեն մարմին: Ոգին և Հոգին ունեն նույն մարմինը: Պարզապես այդ մարմինը ունենում է տարբեր վիճակներ: Ոգու մարմինը հրե՝ էներգետիկ վիճակում է, իսկ Հոգու մարմինը՝ նյութականացված:        Ոգին ապրում է իր էներգետիկ մարմնով: Որպես ծնունդի արտահայտություն, այդ էներգետիկ մարմինը խտանում է, ստանում է նյութական վիճակ և Ոգին վերափոխվում է Հոգու: Մահից հետո մարմինը փոխում է իր վիճակը՝ ազատվում է նյութական մասից, և Ոգին շարունակում է ապրել իր էներգետիկ մարմնով:       Ըստ այդմ, երբեք Հոգին չի անջատվում մարմնից. նա չի կարող անջատվել իր մարմնից: Իրականում Հոգուց անջատվում է նրա մարմնի նյութական մասը: ԵՎ արդեն որպես Ոգի շարունակում է ապրել իր էներգետիկ մարմնով:       Փաստորեն մարդու բացարձակ մարմինը – դա Ոգու էներգետիկ մարմինն է: Իսկ նյութական մարմինը նրա էներգետիկ մարմնի նյութական խտացումն է լոկ: ԵՎ երբ այրում ենք մարդու մարմինը, նրանից մնում է միայն մի բուռ մոխիր: Դա է նրա մարմնի նյութական մասը:     Մահացած մարդու Ոգին պետք է ազատվի իր մարմնի նյութական մասից, որպեսզի շարունակի ապրել իր էներգետիկ մարմնով: ԵՎ քանի դեռ նա չի ազատվել իր մարմնի նյութական մասից, շարունակում է մնալ այդ մարմնով և չի կարող լիարժեք ապրել:        Երբ մարմնի նյութական մասը փթում է կամ այրվում, այն ժամանակ Ոգին ազատվում է նյութից և շարունակում է ապրել իր մարմնի էներգետիկ վիճակով:      Ըստ այդմ, Ոգու զարգացման հաջորդ պարբերությունն սկսվում է ոչ թե մարդու մահանալու պահից, այլ այն պահից, երբ Ոգին ազատվում է իր նյութական մասից և ներկայանում է իր էներգետիկ մարմնով:     Մահացած մարդը՝ Ոգին, պահպանում է իր բոլոր որակական հատկությունները, ամփոփված էներգետիկ մարմնի մեջ: Նա շարունակում է ապրել մեր կողքին: Պարզապես մենք չենք կարող տեսնել նրա էներգետիկ մարմինը: Բայց նա տեսնում է մեզ, լսում է մեզ, հարաբերվում է մեզ հետ, եթե մենք զգում ենք նրան: Այս դեպքում հաճախ նա կարող է երևալ մեզ երազում:     ԵՎ օրինաչափորեն Ոգին սկսում է զարգանալ, նախապատրաստվելով ծնունդի նոր արտահայտությամբ հաջորդ Կյանքի մեջ մտնելու համար: Նրա էներգետիկ մարմինը սկսում է խտանալ: Ըստ որում, Հոգու և Ոգու զարգացումները ունեն իրար հակառակ բնույթ:      Որպես Հոգի, մարդն իր զարգացումը սկսում է հյուլեաչափից և աճում է, աճում է մինչև մահը: Ոգու մարմինը համապատասխանում է մահացած մարդու մարմնի չափերին: Այնուհետև խտանալով, նրա էներգետիկ մարմինը սկսում է փոքրանալ. այն անչափ փոքրանում է, ապա անցնում է ապագա հոր մեջ, այնտեղ արդեն հասնում է նյութական խտացված հյուլեաչափի և ապա հոր սերմի ձևով փոխանցվում է մորը…       Ի դեպ, Հողածինների մոտ, որոնց մեջ Հողի բացասական էներգիան է գերիշխում, Ոգին նյութական մասից ազատվում է փթումի միջոցով բացասական էներգետիկ դաշտում՝ հողի մեջ: Այդ ընթացքում Ոգու էներգետիկ մարմինը սնվում է բացասական էներգիա, լինում է առողջ և ուժեղ:      Հրածին Արիների մոտ, որոնց մեջ գերիշխում է դրական էներգիան, Ոգին իր մարմնի նյութական մասից ազատվում է այրումի միջոցով: Կրակի դրական էներգիան շատ արագ ազատում է Ոգին նյութական մասից և նրա էներգետիկ մարմինը սնում է դրական էներգիայով, որի շնորիվ Ոգին լինում է առողջ և ուժեղ:        Ահա թե ինչու մահացած Հողածնին անհրաժեշտ է թաղել հողի մեջ, իսկ մահացած Հրածին Արիին անհրաժեշտ է այրել: Արին, որ Հուր է, պիտի Հուր դառնա:                ժա. ԽՈՐՀՈՒՐԴ  ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԻ      Ես Աշխարհի մեջ՝ ահա լինելությունը: Լինելությունը երկուսիս հաստատումն է մեկտեղ: Թե ես լինեմ Ոչնչի մեջ, կամ ես ոչինչ լինեմ Աշխարհի մեջ, նույն բանն է՝ երկուսս էլ Ոչինչ ենք:      Բայց Ոչինչը Լինելության ժխտումն է արդեն: Երբեք չեն կարող նրանք համատեղել. չի կարող լինել և՛ Լինելություն, և՛ Ոչինչ:        Ոչնչից Լինելություն չի ծնվի երբեք. Լինելությունն էլ Ոչնչի վերածվել չի կարող, քանզի Ոչինչը գոյություն չունի:      Արարչագործությունը արարումի և ծնումի միասնություն է: ՈՒր չկա արարում, չի լինի ծնունդ. և թե չլինի ծնունդ, արարումը չի նորոգվի ու կչքանա, և Լինելությունը կվերածվի Ոչնչի:    Արարումը կյանքի հաստատումն է ժամանակից դուրս, հավերժության մեջ: Ծնունդը կյանքի հաստատումն է ժամանակի սահմանի մեջ:     Ծնունդը ժամանակի մեջ կյանքի մի պարբերությունն է հաստատում. արարումը պարբերությունների անվերջ ու անսահման հաջորդականությամբ կյանքի հավերժումն է հաստատում:      Մենք որպես երևույթ ոչ թե լոկ նյութական մարմին ենք, այլ՝ նյութականացված էություն, և ոչ թե մարմին ու հոգի, այլ՝ նյութականացված Ոգի: ԵՎ նյութակացված մարմնավոր Ոգին Հոգի ենք անվանում:       ԵՎ մեր մարմնավոր կյանքի սահմանը զուտ հարաբերական է, իսկ անսահմանությունը՝ բացարձակ: ՈՒստի, մեր կյանքը նույնպես անսահման է, բացարձակ:     ԵՎ մահ որպես չգոյություն, որպես ոչնչացում չկա: Կա մշտական ինքնանորոգում նյութական կյանքի պարբերությունների հավերժ ընթացքում՝ երևույթ – էություն – երևույթ – էություն…    Մահը՝ դա երևույթի անդրադարձումն է էության, որով ավարտվում է նյութականացված մարմնավոր կյանքի մի պարբերությունը: Բայց հենց այդտեղից էլ սկսվում է նրա կյանքի հաջորդ պարբերությունը, երբ նրա էությունը՝ ոգին, սկսում է նորից երևույթ դառնալու իր ընթացքը:     Ոգին ունի իր անհատական որակական հատկությունները՝ ուժականություն, զգացողություն, ջերմություն, միտք, կերպ, ձև:      Հենց այդ տեսակային ընդհանրական և մասնավոր անհատական որակների օրինաչափ զարգացմամբ Ոգին ձևավորվում է որպես երևույթ և իր վերածնունդով սկսում է նյութական մարմնավոր կյանքի մի նոր պարբերություն:     Իմ ոգին ես եմ, և միայն ես եմ արարվում իմ ոգուց. և արարվում եմ այնպիսին, ինչպիսին որ կամ. ես ինձ եմ նման և չէի կարող ուրիշ կերպ լինել, թե չէ ես ես չէի լինի:        Իմ Ոգին իր ներքին որակներն ունի՝ հենց այն որակները, որ հիմա ես ունեմ. իմ Ոգին նաև իր կերպը ունի, որով ես վերածնվում եմ. իմ Ոգու կերպը հենց այն կերպարանքն է, որ հիմա ես ունեմ:       Ոգին բացարձակ է նույն որակներով. նույն որակներով է նա միշտ փոխակերպվում: ԵՎ հազարամյակներ առաջ ու հետո ես ես եմ լինելու:     ԵՎ որպես լինելություն ես անսահման եմ ու անժամա-   նակ. իմ ամեն մի վերածնունդ ժամանակ է հաստատում և իմ կյանքի ամեն մի պարբերություն իր սահմանն ունի:       Վերջավոր չէ կյանքը. վերջավոր է միայն նյութական մարմնավոր կյանքի ամեն պարբերություն: Իսկ պարբերություններն անսահման են և կյանքն է անսահման:      Ոչնչից երբեք լինելություն չի ծնվի: Ծնվում է միայն եղածը. չեղածը ինչպե՞ս կծնվի: ԵՎ այն, ինչ որ մենք նոր ծնված ենք կարծում, պարզապես նորոգումն է հնի, անցածի:        Նոր արարված երգը նորոգումն է շատ հին ու մոռացված երգի. մենք այսօր կերտում ենք քանդված, մոռացված նույն քաղաքը հին. շատ վաղուց լսված, վաղուց մոռացված զրույցն ենք հիշում և հազարամյակների խորքից եկած նույն ընկերներին ենք հանդիպում նորից:       Նոր մարդն էլ նոր չէ, այլ հնում ապրած, ոգիացած ու վերածնված նույնություն է նա:      Մարդն իր լինելության հավերժ ընթացքում նորոգվում է միշտ՝ Ոգին փոխակերպվում է Հոգու, ապա Հոգին՝ Ոգու և այդպես անվերջ:      Կյանքը և ես նույնանում ենք իրար. թե կյանքը կա, ես էլ կամ. թե ես կամ, կյանքն էլ կա: ԵՎ կյանքը ինձանից դուրս չէ. նա իմ մեջ է: Կյանքը հենց նորոգված լինելությունն է իմ:    Հրաշալի է կյանքը. այն հեքիաթի պես հարուստ է ու բազմազան: ԵՎ բավական է խորանանք այդ կյանք-հեքիաթի մեջ և ամեն օր, ամեն ժամ նոր հրաշալիքներ կբացվեն մեր առաջ:      ԵՎ եթե վերածնունդ չկա, եթե շարունակելիություն չկա, եթե ոչինչ մեզ չի մնալու, և մեր կյանքը անցողիկ մի պատահականություն է – ուրեմն չի լինի և՛ սեր, և՛ նվիրում, և՛ զոհաբերություն, և՛ արարում:     Էլ ինչո՞ւ ենք ծնվում, ինչո՞ւ ենք սիրում, կերտում, երազում, եթե այդ բոլորը մեզ չեն մնալու, եթե մենք ինքներս էլ մեզ չենք մնալու, և մեր լինելությունը ջնջվելու է մահով:      ԵՎ մահով անդարձ ոչնչանալու սարսափը հրեշ է ծնում մարդու մեջ. նա չի սիրի ոչ մեկին, նա չի սիրի նույնիսկ իրեն: Չարացած նա կհալածի ինքն իրեն, իր հարազատներին, կլքի իր տոհմն ու ազգը, կսողա սրա-նրա առջև՝ մի կերպ կյանքին կառչելու համար. նա կապականի իր շրջապատը և իր հոգին:     Բայց մահը չգոյություն չէ. մահը բնական շարունակությունն է կյանքի. մահը մեր մեջ է, ինչպես և կյանքը՝ ամեն ժամ, ամեն օր, հարյուրամյակներ, հավերժ:       Արայի կամքով՝ նա, ով ծնվել է, որոշապես մի օր պիտի մեռնի. նա, ով մեռել է, որոշապես մի օր պիտի ծնվի:       Էլ ինչո՞ւ ենք մեզանից անջատում մահը որպես հրեշավոր մի բան, որ մեզանից դուրս է: Մահ որպես չգոյություն չկա. մահը կա որպես կյանքի անդրադարձ:      Մահը նորոգում է, այլ ոչ թե վախճան. կյանքը նորոգում է, այլ ոչ՝ սկզբնակետ:     Իրականում եթե ծնվողը գիտի, որ ծնվել է, մեռնողն էլ գիտի, որ մեռել է. և մեռածները շարունակում են ապրել, շարունակում են տեսնել, զգալ, լսել որպես ոգի անմարմին:    Մեռածները կան, լինելություն են նրանք, ապրում են որպես Ոգի իրենց էներգետիկ մարմնով, ապրում զգացմունքով, սիրով, կարոտով, հարաբերվում են ողջ հարազատների հետ, զորացնում նրանց և իրենք էլ զորանում են իրենց մեջ, նորոգելով իրենց լինելության նոր արշալույսը:     ԵՎ կյանքում ամեն ինչ մեզ է մնալու. մենք էլ մեզ ենք մնալու: ԵՎ հավերժության մեջ մի մահը ի՞նչ արժե որ՝ ոգիացած երազ միայն. ես նախնի եղել եմ, նորից նախնի կլինեմ և իմ որդու ժառանգների մեջ կրկին կվերածնվեմ:       ԵՎ որքան մարդու Ոգու ներքին որակները առավել հասուն են ու զորեղ, որքան առավել զարգացած են ու առողջ, այնքան նրա վերածնվելու կարողությունը մեծ է:    Իր ներքին որակների զորությամբ է պայմանավորվում Ոգու անդրադարձման զորությունը: ԵՎ ոգու անդրադարձման զորությունն է մարդու ինքնանորոգման՝ վերածնվելու ներքին պայմանը:      ԵՎ մարդու կյանքում նրա հոգևոր որակների զորության մակարդակը հիմնավոր պայման է նրա Ոգու զարգացման ու հետագայում վերածնվելու իր հնարավորության համար:       Մի կյանքով ապրողը հավերժից է զրկվում:    Մարդու Ոգին երբեք վերացական չէ. նա անպայման բնական որոշակի Տեսակի ու որոշակի տոհմի որակական ամբողջություն է: ՈՒստի մարդու վերածնվելու արտաքին պայմաններն են նրա տոհմը և ազգը:     Հետաքրքիր է՝ որքա՜ն  նման են իրար մանուկն ու պա-   պը, և նրանք առավել են իրար զգում. դա հենց լինելության խորհուրդն է:     Մանուկը դեռ Ոգի է, իսկ պապը արդեն Ոգի է. մանուկը      դեռ չի հեռացել ոգիներից և առավել է զգում նրանց, պապն էլ արդեն մոտեցել է ոգիներին և առավել է զգում նրանց:      Մանուկը պապի ապագան է, իսկ պապը՝ մանուկի ապագայի ապագան. և այդ մանուկի թոռի թոռան մեջ հենց ինքը՝ պապը կծնվի նորից:     ԵՎ գուցե մահի ու կյանքի միջև ինչ-որ սահմանում նր-  անք նորից հանդիպեն՝ մանուկը որպես պապ, իսկ պապը՝ որպես մանուկ:    Հետաքրքիր է՝ ես իմ ո՞ր նախահայրն եմ եղել, քանի՞ սերունդ եմ ես ինձ արարել: Չէ՞ որ ես նման եմ իմ հորն ու պապին, իմ որդին էլ ինձ է նման, նրա որդին էլ:       Իմ հայրը ինձ է արարել, ես՝ իմ որդուն:  Իմ որդու մեջ ես իմ պապին եմ արարել, որն էլ հետո ինձ է արարելու:  ՈՒրեմն ես իմ որդու, թոռի միջոցով ինձ եմ արարում:   ԵՎ այդպես անվերջ մենք արարում ենք իրար, փոխարինում ենք իրար՝ ես իմ բոլոր սերունդների հետ. հենց դա է Տոհմը:     Ես իմ տոհմի մեջ եմ. իմ Ոգին տոհմական Ոգի է, և իմ տոհմից դուրս իմ Ոգին չկա, իմ տոհմից դուրս ինձ ծնող չկա:  Ես կվերածնվեմ միայն իմ տոհմի մեջ:    Հայրը վերածնվում է իր որդիների միջոցով հենց իր և որդիների տոհմի մեջ, իսկ մայրը վերածնվում է իր որդիների միջոցով, որդիների և նրանց հոր տոհմի մեջ:      Բայց տոհմը տոհմ է որոշակի Տեսակի: Ազգը հենց տոհմերի ամբողջություն է. չկա ոչ մի ազգ առանց տոհմերի, տոհմերն էլ չկան իրենց ազգից դուրս: ՈՒրիշ ազգի մեջ իմ տոհմը չկա, ուրիշ ազգի մեջ իմ Ոգին չկա. ուրիշ ազգի մեջ ես չեմ վերածնվի:    Ոգու զորություն, տոհմի զորություն, ազգի զորություն՝     դա է մարդու շարունակելիության պայմանն արարող: Մարդը լինելություն է այդ ամբողջության մեջ, և նրա շարունակելիությունը հենց այդ ամբողջության մեջ է կատարվում: (շարունակելի  ԼՈՅՍԸ  ԱՇՏԻՇԱՏԷՆ  ԿՈՒԳԱՅ  Ս. Տեր-Քերոբյան       Ժողովուրդի մը հոգու եւ մտքի կերպարանքը գրեթէ հարազատօրէն կարտացոլայ անոր առօրեայ գործունէութեան, պատմական աւանդութիւններուն եւ ուրիշ բազմապիսի երեւոյթներուն մէջ, որոնք արդիւնք են կեանքին անդիմադրելի պահանջներուն եւ արգելիչ ուժերու բաղխումին:        Կըսեմ «գրեթէ» անոր համար, որովհետեւ կան արտաքին աշխարհագրական ազդակներ՝ որոնք իրենց անչափելի զօրութեամբը կուգան արգելք հանդիսանալու ժողովուրդին մտածումներուն, ցանկութիւններուն եւ ձգտումներուն անայլայլ արտայայտութեանը: Այդ ազդակները իրենց տեւականութեամբ եւ ազդեցութիւններու յաճախակիութեամբ կը կերպարանափոխեն տեղի ունեցող դէպքերը եւ որոշ գոյն մը կուտան սովորութիւններուն, աւանդութեանց եւ կենցաղին:     Եթէ այդ ուժերու հակազդեցութիւնը չըլլար, մենք, վստահօրէն, կրնայինք տեսնել ժողովուրդի մը, կամ անհատի մը հոգեկան եւ մտաւոր աշխարհին հարազատ պատկերը անոնց նիստ ու կացին եւ աշխատանքի կերպերուն մէջ:     Ուրիշ խօսքով, տուեալ ներքին յատկութիւններու, կամ ընդունակութիւններու կատարեալ բողբոջումն ու պտղաւորումը միշտ կը պայմանաւորուի արտաքին ազդակներու ուժեղութեան կամ տկարութեան իրողութեամբը:       Եթէ վերցնենք հայ ժողովուրդին հոգին, իր պատմական երկու խոշոր շրջաններուն եւ փորձենք ենթարկել զայն որոշ հոգեբանական զննութեան, պիտի հասնինք շատ հետաքրքրական եզրակացութիւններու:       Հեթանոսական շրջանը կրնանք յատկանշել իբրեւ իրատեսութեան շրջան, կարծր, առարկայական խորհելակերպով եւ ապրելակերպով: Բնութեան ուժերուն, անմիջական ազդեցութիւնը ամէն վայրկեան կը շարունակէր զգացնել իր ներկայութիւնը մարդուս վրայ եւ ուղղութիւն կուտար անոր գործերուն, վարմունքին եւ որոնումներուն:      Ամէն քայլափոխին՝ հոս ու հոն կանգնող մեհեանները, իրենց կուռքերովն ու քուրմերովը հայ մարդուն զգայարանքներուն եւ հոգուն վրայ կը դրոշմէին այն անտեղիտալի ճշմարտութիւնը, որ անհատին եւ կամ հաւաքականութեան կեանքը պէտք է հարազատօրէն արտայայտէ բնութեան կեանքը: Որ անհատը իր գործունէութեան եւ ոգորումներու ընթացքին, մի՛շտ հաշուի պէտք է առնէ բնութեան օրէնքները՝ իբրեւ յաւիտենօրէն ազդու գործօններ, որ վերջապէս, ժողովուրդ մը, իր պատմութիւնը կերտելու ատեն, պէտք է համագործակցութեան կանչէ իր երկրին լեռներու, ձորերու, անտառներու եւ դաշտերու մէջ գործող ազդակները: Այդ ձեւով միայն ան կրնայ այդ միջավայրին հարազատ եւ ներքին ներդաշնակութիւն ունեցող դէպքերու ամբողջութեան մը ծնունդ տալ:        Ջրվէժներու զնգոցը, լեռներու խիզախ սլացքը եւ վայրի գազաններուն մռլտոցը մի՛շտ արթուն պէտք է պահեն անհատը եւ մրճահարեն անոր մէջ առարկայականութեան եւ իրատեսութեան ոգի:      Այսպէսով, բնական ուժերու շօշափելի ներկայութիւնը, կուռքերու կերպարանքը եւ քուրմերու կենցաղն ու քարոզչութիւնը պատրաստեր եւ համադրեր են հին մարդու շուրջը առարկայական միջավայր մը եւ գործելակերպ մը, ուր մարդս միշտ պիտի զգար ինքզինքը մէկ մասը բնութեան եւ գործէր համաձայն անոր ցուցմունքներուն: Ես կը կարծեմ որ այս կարծր ու իրատես մտածելակերպն էր գլխաւորագոյն պատճառը մեր պետական կեանքին զօրութեանը հեթանոսական շրջանին:          Տե՛ս աշխարհը այնպէս ինչպէս որ է եւ գործէ՛ համաձայն անոր մէջ ապրող հիմնական եւ համապարփակ ուժին եւ օրէնքներուն:         Քրիստոնէութեան որդեգրումով, պատկերը սկսաւ փոխուիլ: Այդ նոր վարդապետութիւնը սկսաւ քարոզել այնպիսի օրէնքներ եւ հաւատալիքներ՝ որոնք բոլորովին դէմ էին մինչեւ այդ օրը ապրուած կեանքին ու սովորութիւններուն:         Ան կը հաւատար որ իր քարոզած փիլիսոփայութիւնը եւ խոստացած կեանքը անհամեմատօրէն բարձր էին քան բնութեան թելադրած կենցաղը: Ան եկաւ թանձր քօղով մը ծածկելու բնութեան դէմքը՝ որպէսզի մենք չտեսնենք զայն, այլ ներշնչուինք տարբեր պատկերով ու կեանքով, այսինքն գերբնականով, հակառակ այն իրողութեան որ բնութեան օրէնքները պիտի շարունակեն գործել, մարդուս մէջ, եթէ ան բոլորովին չը կուրանայ անոնց հանդէպ եւ անձնասպանութեան հասնող անտարբերութեամբ հակառակ չերթայ անոր:      Մենք հակառակ գացինք անոր եւ յանգեցանք պետա-    կան մահուան: Հայ ժողովուրդը կը ցուցադրէ յատկանշական երեւոյթ մը, այն է, երբ ան կորդեգրէ նոր սկզբունք մը եւ նոր կարգ ու սարք, այնպիսի խանդով եւ մոլեռանդութեամբ կը փարի անոր որ, իր մտքին աչքերը կը կուրանան եւ չեն տեսներ ճշմարտութեան նշոյլ մը, կամ լոյսի մը ճառագայթ ուրիշ որեւէ հոսանքի մէջ:        Մեր կրօնական առաջնորդները, մեր պետական մարդիկ, մեր կրթական մշակները ընդհանուր առմամբ, իրենց աչքերուն վրայ քաշեցին Քրիստոնէութեան մշուշը, լեցուցին իրենց ներաշխարհը հեզութեան, միամտութեան, անբծութեան, այլասիրութեան եւ անշահախնդրութեան զգացումներով, եւ նետուեցան մրցադաշտի մը մէջ ուր անհատներն ու ժողովուրդները զինուած էին, ընդհակառակն, խորամանկութեան, անազնուութեան, շահադիտութեան եւ եսասիրութեան զէնքերով:     Ընդունելով Քրիստոնէութիւնը, մեր հայրերը միանգամ    ընդ միշտ հրաժարեցան իրապաշտ հայեցողութենէն եւ դէմքերնին դարձուցին դէպի երազներու աշխարհը: Բնականօրէն հակուած դէպի երազանք, հայ ժողովուրդը այնչափ խորը ազդուեցաւ, նոր կրօնական այս շարժումէն, որ կեանքը՝ անոր համար վերածուեցաւ բանաստեղծութեան, այսինքն զգացումներու եւ մտապատկերներու գունագեղ խաղի, այն կեանքը, ուր մարդոց գլխաւոր մտմտուքն էր դաշոյն պատրաստել եւ դաստիարակուիլ լեռներու եւ եղեգնուտներու վայրի գազաններէն:        Մեր հայրերը՝ այդ համապարփակ կռիւներուն մէջ մտան անզէն եւ յուսացին որ սոսկ ճշմարտութեան ուժը պիտի կարողանայ պահել ու պաշտպանել իրենց ցեղին գոյութիւնը:     Մեր գիրն ու լեզուն, Հայաստանեայց Եկեղեցւոյն հետ միասին, եղան, անտարակոյս զօրաւոր ազդակներ՝ մեր ցեղին ինքնութեան պահպանման գործին մէջ, սակայն, եթէ խորը նայելու ըլլանք, պիտի տեսնենք այն անժխտելի ճշմարտութիւնը, որ եթէ մեր հեթանոսական ոգին հայ ժողովուրդին մէջէն կատարելապէս ջնջուած ըլլար, եւ ուժի պաշտամունքը չը յայտնաբերեր ինքզինքը պարբերական ըմբոստութիւններու եւ յեղափոխութեանց մէջ, հայ ցեղը, շատ մը ուրիշ հին ժողովուրդներու պէս, յաւիտենապէս հեռացած պիտի ըլլար մարդկային պատմութեան թատերաբեմէն:       Շնորհիւ սակայն, դարերու ընթացքին հրապարակ եկող փոքրաթիւ հերոսներու մէջ արտայայտուող Վահագնեան փիլիսոփայութեան եւ պաշտամունքին, մեր ժողովուրդին գոյութիւնը պաշտպանուած է արիւնոտ ճակատամարտներու մէջ, եւ պիտի շարունակուի պաշտպանուիլ, եթէ երազանքի եւ աղօթասացութեան մշուշը մէկդի վանենք մեր աչքերէն եւ պայծառօրէն տեսնենք կեանքը իր բոլոր երեսներուն մէջ, այսինքն, ուժի, առարկայականութեան, եւ բնութեան օրէնքներու անդիմադրելիութեանը:      Մենք չենք կրնար աչքերնիս գոցել այդ անխորտակելի       եւ ակնբախ իրականութեանց հանդէպ: Մենք չենք կրնար աչքերնիս գոցել եւ թռչիլ երբ իրապէս նստած ենք գետնի վրայ:        Շատ մը քրիստոնեայ պետութիւններ ունինք, որոնք տնտեսապէս եւ զինուորականապէս՝ ահռելիօրէն ուժեղ պետութիւններ են ըրեր ինքզինքնին: Ի՞նչպէս կրնանք, ուրեմն, մեղադրել Քրիստոնէութիւնը, որպէս վարդապետութիւն մը՝ որ իբրեւ թէ կուգայ տկարացնելու անհատական նախաձեռնութեան ոգին եւ ազատ մրցումի հրաշագործ խաղերը:      Եթէ սակայն, ուշի ուշով քննելու ըլլանք այդ ժողովուրդներու կարգն ու սարքը, պետութեան վարած քաղաքականութիւնը եւ կատարած քարոզչութիւնը, պիտի տեսնենք որ, անոնք անունով միայն Քրիստոնեայ են: Որովհետեւ, անառարկելի իրողութիւն է որ, բոլոր զօրաւոր ազգերը կրակով եւ սրածութեամբ են հասեր իրենց ուժեղութեան: Միջոցներ՝ որոնց գործածութիւնը իսկական Քրիստոնեայ մը չէր կրնար արդարացնել:      Աշխարհը երկերեսանիներու աշխարհ է, դիմակաւորնե-  րու պարահանդէս: Եթէ կատես կեղծ ու պատիր արտայայտութիւնները եւ քաղաքական ու դիւանագիտական անառակներէ կը խորշիս, պէտք է սակայն աշխատիս ճանչնալ զանոնք քու իսկ ինքնապաշտպանութեանդ համար:         Անոնք իրական ուժեր եւ ազդակներ են կեանքի մէջ՝ զորս պէտք է նկատողութեան եւ հաշուի առնել: Հայ ժողովուրդին հոգուն մէջ սակայն, լոյսը գերագոյն արժէք ունեցող գոյացութիւն մըն է, անկէ դուրս՝ ամէն ինչ անարժէք է, վաղանցուկ է, եւ սիրոյ ու պաշտամունքի անարժան: Անոր երազատես միտքը, անոր բանաստեղծական, հովուերգական խառնուածքը, անոր բնազանցօրէն փիլիսոփայելու հակումը՝ բնութեան մէջ, միայն մէկ արժէքաւոր իրականութիւն կը գտնէ, այն է, լոյս-իրականութիւն՝ առանց որու կեանքն ու տիեզերքը անկերպարան խառնարանի մը կը վերածուին:      – «Եա՜ բարի լուսու քաղցրիկ Քրիստոս»: Այս բացականչութեամբ է որ երեսը կը լուայ Տարօնցին, արեւածագին, եւ ինքզինքը կը խաչակնքէ: Այս աղօթքէն յետոյ է որ ան կսկսի իր առօրեայ աշխատանքին, լեցուած այն հաւատքովն ու յոյսովը, որ Քրիստոս, այսինքն լոյսը իր հետը պիտի ըլլայ միշտ եթէ ինքը մերժէ ապաստարան տալ չարին եւ ենթարկուիլ անոր փորձութիւններուն:         Լոյսը գերիվեր է ամէն բանէ: Ամէն ինչ անոր կը հպատակի: Անոր հակառակ գործողը՝ անվերականգնելիօրէն կը կործանի: Անոր ձեռքին մէջն է երջանկութեան եւ յաւիտենական երանութեան բանալին:       – «Լոյսի մէջ թաթխուի քու հօրդ ու մօրդ հոգին»: Այս օրհնէքը աւելորդ ապացոյց մըն է այն պաշտամունքին՝ զոր հայ ժողովուրդը ունի լոյսին հանդէպ: Պաշտամունքը հանդէպ գոյացութեան մը՝ որ իր իշխանութիւնն ու գերակայութիւնը կը տարածէ ո՛չ միայն տեսանելի այս աշխարհին վրայ, այլ նաեւ անտեսանելի անդրաշխարհին՝ որ վերջին հանգրուանն է բոլոր բանական էակներուն:        – «Այո՛, ես իմ աչքովս տեսայ երէկ գիշեր լոյս իջաւ Մանուկի գերեզմընի վրէն»: Կըսէր մէկը զարմացած: Մանուկ արդար եւ բարի մարդ մըն էր ուրեմն: Ան՝ իր կեանքին ընթացքին մէկի մազին չըդպաւ, մէկի չը վնասեց, ընդհակառակն, ան՝ ծառայեց ուրիշներու, օգնեց շատերու եւ շատ յաճախ ինքը մնաց անօթի որ ուրիշ մը կշտանայ, Աստուած վերջապէս վարձատրեց զայն, անոր գերեզմանին վրայ լոյս իջեցուց:       Իբրեւ հետեւանք այդ յայտնութեան, ո՛չ միայն Մանուկի անունը կրօնական ակնածանքով մը կսկսէր յիշուիլ, այլ նաեւ անոր տունը մասամբ կը սրբանար եւ ազգականները մասնաւոր յարգանքի առարկայ կը դառնային:      Գիւղը իրար կանցնի: Գիւղացու սիրտն ու հոգին բերկրութեամբ եւ պաշտամունքով կալեծփի: Տիեզերքի գերագոյն ուժը յայտնուեր է իրենց գիւղին գերեզմանոցը: Գերագոյն ուժին այդ անսահման համեստութիւնն ու խոնարհութիւնը, անտարակոյս, մեծ փառք ու պատիւ մըն է իրենց: Իրենք ալ պէտք է աշխատին նմանիլ Մանուկին, ըլլալ անանձնական, ըլլալ անժանիք եւ անվնաս:       Ու ահա կամաց-կամաց անոր գերեզմանը կը վերածուի «Թուխմանուկ»ի մը, մուրատատուր եւ բարեխօս Թուխմանուկի: Անոր շուրջը աճող բուլերէն հազարաւոր քուրջի կտորներ կսկսին կախուիլ՝ իբրեւ հաւատացեալ եւ սիրող սրտերու ուխտի նշանակ: Անոր հոգին արժանացած ըլլալով երկնային լոյսին, անշուշտ ան չպիտի մերժէ բարեխօսել Տիեզերքի թագաւորին՝ որ իր սիրավառ հայրենակիցներու մուրազը տայ եւ երազները իրականացնէ:         Համբերութի՛ւն է պէտք: Անշու՛շտ ամէն բան մէկէն չըլլար, մանաւանդ որ երկինքը կուզէ մարդուս անկեղծութիւնը փորձել եւ չափել անոր հաւատքին խորութիւնը: Համբերէ՝ եւ աղօթէ: Չկայ ուրիշ միջոց: Մուրազդ այդ ձեւով պիտի կրնաս առնել:         Չը համբերե՛ս ի՞նչ պիտի կրնաս ընել: Անկա՞խ ենք կարծես: Չնչին ուժ մըն ենք բաղդատած Անոր անսահման զօրութեանը: Աղօթէ՛ եւ սպասէ, չկա՛յ ուրիշ ճամբայ: Մշտնջենական կախումի զգացումը քեզ թող չը լքէ, եւ եթէ կուզես պատահական շնորհներու արժանանալ այդ երկնային ուժին կողմէ, պէտք է ըլլաս կատարեալ գառ մը՝ գազաններով լի անտառին մէջ:     Այսօրինակ խորհելակերպն է որ մարդուս մարմինն ու հոգին կանդամալուծէ եւ կը վերածէ զայն ողորմելի խլեակներու՝ ենթակայ աջէն ու ձախէն փչող մրրիկներու մրճահարումին:       Մենք այս կերպ խորհողութեան պէտք չունինք, երբ մեզ շրջապատող գազաններու վոհմակները կը քշտեն իրենց ակռաները մեր մսին համեղութեան գինովութեամբը: Մենք պէտք է խորհինք թէ ի՞նչ միջոցներով այդ ժանիքները կրնանք կոտրել: Խոնարհութեա՞մբ, աղօթքո՞վ, երկնային լոյսին օգնութեա՞մբը: Երբէ՛ք:       Մենք պէտք ունինք այն լոյսին միայն, որ կիջնէր, տարիներ կիջնէ, որ մեռելներու հոգիները կը լուսաւորէ եւ դրախտին առիքէն կը կախուի իբրեւ ջահ յաւիտենական աշխարհին:        Մենք պէտք ունինք այն լոյսին միայն, որ կիջնէր, տարիներ առաջ, Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետին զանգակատան խաչին վրայ: Դուք չէ՛ք տեսած այդ լոյսը: Շատ քիչերդ, կրնաք տեսած ըլլալ զայն: Ես այդ քիչերէն մէկն եմ: Ես իմ աչքովս տեսած եմ այդ լոյսը:     Աշակերտ էի այդ վանքը: Երեխայ: Այդ պարսպապատ վանքը ողողուած էր խորհրդաւոր երեւոյթներով: Ան՝ այս սովորական աշխարհին մասը չէր կազմեր կարծես: Խորունկ եւ անբացատրելի բան մը կը ծփար անոր շուրջը: Բան մը՝ ուրկէ երկար դարերու հոտը կուգար:    Վանքին բակերէն մէկին մէջ կար փոքրիկ գմբէթաւոր տաճար մը՝ նուիրուած Մարիամ Աստուածածնայ, որուն «դիւտուն» կ՜ըսէինք: Այդ տաճարը շինուած էր հեթանոսական մեհեանի մը աւերակին վրայ: Անոր նեղ ու փոքրիկ պատուհանէն երբ ականջնիս մօտեցնէինք՝ կը լսէինք խուլ ձայներ՝ որոնք իբրեւ թէ, գետնին տակ շղթայուած դեւերէն եւ սատանաերէն կուգային:      Երբ, առաջին անգամ վանքը գացի եւ աշակերտ արձանագրուեցայ հոն, ի չարս շատ մը խորհրդաւոր պատմութիւններու լսեցի որ, տարին անգամ մը, գիշեր ատեն լոյս կիջնէր գմբէթներէն մէկին վրայ: Եւ որովհետեւ այդ երեւոյթը տեղի կունենար աշնան եղանակին, այդ ամիսներուն, մենք բոլոր աշակերտներս, անձկանքով կսպասէինք այդ երկնային յայտնութեանը:        Խոշոր եւ երկար ննջարան մը ունէինք յիսունէ աւելի մահճակալներով:       Աշնան գիշեր մըն էր: Գիշերապահը, բարձրահասակ, ծերունի Սասունցի մը՝ ննջարանին մէկ անկիւնը նստած, մոմի նուաղկոտ լոյսին տակ փող կը փչէր: Կը փչէր այնքան մեղմ, այնքան անուշ, որ երաժշտական ալիքներու անտեսանելի մշուշին ներքեւ թմրած եւ գինով քնացանք: Որչա՛փ էի քնացեր, չեմ գիտեր, երբ զգացի որ մէկը իմ ծածկոցս կը քաշէր: Աչքս բացի, տեսայ որ կոյր Խաչոն էր ան, որ կըսէր. «Սմբատ յէ՛լի, լուս է յիջի».    – «Գեղա՛մ, յէլի, լուս է յիջի… Մկրօ՛, յէլի լուս է յիջի… Յետոյ, մահճակալէ մահճակալ երթալով, Գարեգին, յէլի՛ լուս է յիջի…»:      Բոլորս իրարու ետեւէն դուրս ցատկեցինք պլլուած մեր փոքրիկ ծածկոցներուն մէջ:     Երկրորդ յարկին պատշգամը խռնուած, աչքերնիս գամեցինք, վե՛ր մութին մէջ մխուող գմբէթներուն:       Ահռելի մրրիկ մը կը գոռար: Ձիւնախառն անձրեւ մը անսովորօրէն թանձր՝ վար կը թափէր: Սեւ ամպերու բլուրներ՝ կախուած վանքին եւ շրջակայքին վրայ՝ մութէն կը զատորոշուէին:      Հովի ձա՞յնն էր կուգար ականջնուս, թէ հազարաւոր անօթի գայլերու ոռնոցը:        Ու ահա, այդ ահեղ ու մութ մրրիկին մէջ մխուող զանգակատան խաչը շրջանակուած տեսանք լոյսով, դեղնօրակ եւ սարսռուն լուսապսակով մը՝ նման աղօթքին մէջ վերացած սուրբերու լուսապսակին:      Քարացած այդ խորհրդաւոր երեւոյթին առջեւ, սկսանք բնազդաբար ինքզիքննիս խաչակնքել, կրօնական խորունկ ջերմեռանդութեամբ:        – «Սուրբ հոգի՛ն է… Սուրբ հոգի՛ն… երկնային լոյսը… «Հաւատամք խոստովանիմք», կը մրմնջէինք բոլորս եւ մեր սորված աղօթքները կըսէինք:         Կայծակները կը պատռտէին գիշերը, որոտումը կը ցնցէր երկինքն ու գետին, եւ քամին այսահարներու բազմութեանց պէս ոռնալով կը թաւալէր լեռներու եւ ձորերու մէջ:     Վարը՝ բակին մէջէն, վարդապետները մէկ մէկ լամբայ ձեռքերնին՝ շարժուն ստուերներու պէս, դէպի Մայր Տաճարը կերթային աղօթելու:       Կոյր Խաչօն էր արթնցուցեր բոլորը: Ա՛ն էր առաջին անգամ տեսեր լոյսին էջքը երկնքէն՝ մինչ վանքը խորունկ քունի մէջ էր ընկղմեր:     Կը պատմուէր որ ան՝ հին յեղափոխական էր եղեր եւ տարօրինակ բաներու կը հաւատար:       Արդեօք, ան կը փիլիսոփայէ՞ր այնպէս ինչպէս հեթանոս խորհող մը պիտի փիլիսոփայէր նման պայմաններու ներքեւ: Արդեօք, ան կը մտածէ՞ր որ այդ փոթորիկը, Մարիամ Աստուածածնայ տաճարին տակէն շղթայազերծ եղած դեւերու բազմութիւններն են՝ որոնք, իրենց մրրկայոյզ էութեամբը կուգային ցնցելու ընդարմացած եւ հըշոշ մեր աշխարհը:        Ան կը մտածէ՞ր արդեօք, որ այդ լոյսը ո՛չ թէ երկնքէն կուգար՝ այլ Աշտիշատի Վահագնեան Տաճարներու աւերակներէն, իբրեւ կանթեղ հայ ժողովուրդի վերազարթնումին:      Կրնայ ըլլալ, սակայն, որ այդ խաչը շրջանակող լուսապսակը՝ Մամիկոնեան Վարդանին վահանէն արձակուող կայծերն էին՝ որ կը ցխրտային մրրիկին մրճահարումէն:        Հաւանական չէ՞, արդեօք, որ ան՝ մեր Յաղթանակի Աստծու՝ Վահագնի աչքն էր՝ որ գմբէթին կատարէն, շանթարձակ ամպերուն ծոցէն՝ կը դիտէր հայ ժողովուրդին մոլորած սիրտը:        Այդ աչքի՛ն, Աշտիշատէն եկող այդ լոյսին է որ պէտք ունի հայ ժողովուրդը՝ քալելու համար դէպի իր երազներու Աշխարհը:  «ՏԱՐՕՆԻ ԱՐԾԻՒ»,Նյու-Յորք 1942թ., թիվ 18   ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿԻ ԲՆԱԿԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ  Հայկ Ասատրյան        Հայկական Բարձրաւանդակ եւ պատմական Հայաստան – միեւնոյն բաները չեն դրանք: Առաջինը զուտ բնաաշխարհագրական ըմբռնում է, որով՝ բնօրէն որոշ ու անփոփոխ, երկրորդը՝ պատմա-ազգագրական, որով՝ ենթակայ սեղմումի եւ ընդլայնումի, ինչպէս ինքը՝ կեանքի յարափոփոխ հոլովոյթը:     Անցեալում մեր քաղաքական կեանքն ու ոյժն այնքան անկայուն եւ ելեւէջային են եղել, որ այսօր դժւար է առանց վերապահումի մատնանշել պատմական Հայաստանի սահմանները: Ո’չ միայն օտարներն են յաճախ քաղաքականապէս մասնատել մեր երկիրը, այլեւ հայոց պետական դրօշը մերթ իր ազդեցութիւնը ծաւալելով (օրկ. Տիգրան Մեծի ժամանակ), մերթ վասալային մանրապետութեանց խորհրդանշան դառնալով (Արշակունիների անկումից յետոյ), մերթ տարագրւելով (Կիլիկեան շրջան), մերթ իսպառ չքանալով՝ պատճառել է այլազան սահմանագծումներ: Շփոթիչ դեր է խաղում նաեւ հին պատմիչների՝ հայերի Թրակիայից գալու եւ որոշ մարդա-պատմաբանների՝ հայոց փոքր-ասիական ծագման տեսութիւնները, որոնցից հետեւացւում է, թէ մեր ազգի նախօրորանը Փոքր-Հայքն է: Հները պատմական Հայաստան ասելով՝ ընդհանրապէս հասկանում են Մեծ-Հայքը եւ Փոքր-Հայքը: Առաջինը մեր երկիրն ուսումնասիրող գերմանացի գիտնականների «Հայկական Բարձրաւանդակ» անւանած աշխարհագրական միաւորն է, բնական Հայաստանը, որ ըստ մարդաբանական նորագոյն տւեալների, հայ ցեղի եւ ազգութեան կազմաւորման բնական միջավայրն է, այսինքն՝ հայոց յաւիտենական Հայրենիքը:       Բնօրէն սահմանագծւած այս բարձրաւանդակն է Հայոց պատմութեան գլխաւոր թատերավայրը եւ դա է պատկերւում ու զգացւում իբր մեր ամբողջական Հայրենիքը՝ անկախ ազգագրական պայմաններից եւ ժամանակների քաղաքական սահմանագծումներից: Այս հայրենըմբռնումն արդիւնք է ոþչ միայն մեր ենթակայական տրամադրութիւնների, այլեւ՝ բնական գործօնների առարկայական անդրադարձումի-աշխարհագրօրէն ամբողջական երկիրն է պարտադրում օրգանական հայրենասիրութիւն, հայրենիքի յաւիտենական զգացում, հայրենազգացութիւն: Արարատը սրբազան է բոլոր հայերի համար, որովհետեւ դա կենտրոնական բաւիղն է Հայկական Բարձրաւանդակը ձեւացնող լեռների, բնական խորհրդանշանը Հայոց Հայրենիքի ամբողջականութեան:        Այսօր, Պարսկաստանն իր թաթարաբնակ Ատրպատականով երկարում է մինչեւ Արարատ: Թուրքիան արդէն ոտքը դրած Արարատեան դաշտում՝ սպառնալից կերպով սեղմել է խորհրդային «բեկոր-Հայաստան»ը: Արաքսի ձախ ափի որոշ կէտերում ռուս զինւորն է պահակում: Թուրքիոյ քաղաքական դրօշի տակ՝ Հայկ. Տաւրոսն ազգագրօրէն ստացել է զուտ քրտական նկարագիր: Հայկական Պարն ու Ծաղկանցն օրըստօրէ մերկանալով քրտութիւնից՝ նաեւ ազգագրօրէն ստանում են թուրք-թաթարական կերպարան: Հայկական Կովկասի այլեւայլ մասերում աչքի են զարկում թաթարական ազդեցիկ գծեր: Մեծրանցը ե’ւ քաղաքականապէս ե’ւ ազգագրապէս ստացել է թուրքական դրոշմ: Մեր երկիրը կազմող հինգ լեռնագօտիներից չորսը անցել է թուրքերի ձեռքը, մէկը՝ վիճելի դարձել հայերի եւ թաթարների միջեւ: Թուրքերը տիրում են մեր բարձրաւանդակի տարածութեան 4/5-երրորդականին, թաթարները եւ վրացիները՝ 1/10-երորդականին: Ազգագրօրէն՝ Հայկական Բարձրաւանդակը հազիւ իր 1/10-երորդականով պահում է հայկական կերպարան: Այս իրողութիւնները, որքան էլ նշանակալից Առաջաւոր Ասիոյ պատմութեան եւ մանաւանդ Հայաստանի, հայ ազգի գոյութեան, լինել-չլինելու կնճիռի տեսակէտով, այնուամենայնիւ, ի զօրու չեն Հայկական Բարձրաւանդակի բնական միութիւնը պառակտել: Հայկական Բարձրաւանդակը բնական մի միաւոր է, աշխարհագրական անբաժանելի մի ամբողջականութիւն է:      Ճիշդ է նկատում աշխարհագիր Էվալդ Բանզէն, թէ «աշխարհագրական առանձին բնութեամբ մի Քիւրտիստան գոյութիւն չունի», այսինքն՝ ոչ միայն այսր, այլեւ՝ անդր-տիգրիսեան լեռնաշխարհը պատկանում է Հայկական Բարձրաւանդակին:        Հայաստանն իրանական եւ փոքր-ասիական աւելի ստորանիստ սարահարթների եւ Միջագետքի, Ասորիքի ու Կովկասի դաշտագետինների միջեւ տարածւած ամենակարկառուն բարձրաւանդակն է:       Հանրածանօթ է սահմանային այս ըմբռնումը, բայց շատ ընդհանուր, վերացական, իրական մանրամասնութիւնների մէջ՝ չբաւարարող: Ո՞ւր են վերջանում Իրանը, Փոքր-Ասիան, Կովկասը, Միջագետքը. ո՞րտեղից են սկսում Հայկական Բարձրաւանդակի բնական սահմանները: Անհրաժեշտ է այս մասին յստակ գաղափար կազմել: Կենսաբանօրէն եւ գործնական քաղաքականութեան տեսակէտից ահագին նշանակութիւն ունի լիազգաց հայրենըմբռնումը: Դա ասել է՝ նպատակի առարկայական եւ ամբողջական դիմագծումը: Դա ասել է՝ քաղաքական ուշադրութեան եւ ձգտումների կենտրոնացում: Դա կարող է լոյս սփռել էական այնպիսի հարցերի վրայ, որպիսիք են.ա) Ո՞րն է բուն մեր Հայրենիքը, որից դուրս այլ «օջախ»ներ որոնելը բանդագուշանք է միայն, անհայրենազգաց քաղաքաբանութիւն, անստեղծագործ դեգերում, ուշադրութեան եւ կամքի ցրում, անկենսաբանական ցնորք: բ) Կարո՞ղ է ներկայ Խ. Հայաստանը գոյութեան հաւատ եւ մանաւանդ վտանգի ժամանակ ինքնապաշտպանւելու յոյս ներշնչել: գ) Հնարաւո՞ր է Հայաստանից դուրս հոգեւոր հայրենիք ստեղծել, անհող պետութիւն: դ) Բնական ինչպիսի՞ սահմաններում հայերը կարող են իբրեւ ազգութիւն եւ պետութիւն օրգանապէս զարգանալ, այսինքն՝ տնտեսապէս, քաղաքականապէս, ռազմագիտօրէն յարաբերաբար ապահով դիրք նւաճել:        Հայը նախ ազգակիցներ չունեցող ժողովուրդ է: Եւ հենց դրա համար էլ նա սովորականից աւելի կարիք ունի երկու բանի – ցեղային ներկարողական ոյժերի յարատեւ լարումի եւ բնօրէն ամբողջական հայրենիքի:      Աշխարհագրօրէն ամբողջական որեւէ միջավայրի սահմանները ճշդորոշող հիմնական գործօններն են – երկրաբանական կազմը, լեռնա եւ ջրագրական դրութիւնը, կլիմայական, կենդանական եւ բուսական առանձնայատկութիւնները: Հայկական Բարձրաւանդակն իր սեպօրէն իջնող կողերով, իր արտակարգօրէն ցնցուած եւ քաոսային երկրաբանական խաւերով, խստօրէն կտրտւած եւ բարձրակարկառ լեռնագօտիներով, մերթ հանգուցաւոր, մերթ միազանգ հրաբխային վիթխարի կոներով, բացառապէս հրաբխային ծագման լճային ցանցով, իր բարձրաւանդակային գետերի անմիապաղաղ – առաւելապէս կատաղընթաց – հոսանքով, աստիճանաբար դէպի արեւելք կամ արեւմուտք խոնարհւող ներքին հովիտներով, դէպի հիւսիս կամ հարաւ երկարող կիրճերով եւ եզերական դաշտերով, իր կլիմայական հակադրութիւններով եւ խայտաբղէտ բուսականութեան (յատկապէս ալպեան) փարթամութեամբ ներկայացնում է բնական բազմազանութեանց իւրայատուկ մի ներդաշնակութիւն:      Հայաստանի բնական սահմանները հասնում են մինչեւ այնտեղ, ուր այս բնորոշիչ ներդաշնակութիւնն աչքի է զարկում:        Կան դժւարութիւններ եւ դրանք ծագում են այն տեղերը, ուր այս ներդաշնակութիւնը պայմանաւորող բնագծերը կամ աղօտւում են կամ խառնւում շրջակայ երկիրների բնութեան երանգներին:      Այդ դժւարութիւնները շեշտւում են յատկապէս արեւել-   քում եւ արեւմուտքում եւ առաջին հերթին պայմանաւորւում են ջրային որոշ երակների ընթացքով: Որեւէ բարձրաւանդակի բնական սահմաններն ամենահատու կերպով որոշում են լեռնաշղթաները եւ գետերը: Նշանակալից է, որ մեր երկրի բարձրագոյն սարահարթը եւ գլխաւոր ջրամբարը տեղագրօրէն նոյնանում են Բարձր-Հայքում:       Սակայն, այստեղից բղխող Եփրատն ու Արաքսը հակահոս իրենց ընթացքով Բարձրաւանդակի ներքին մարզում պառակտիչ դեր են խաղում, իսկ դրսից՝ լրիւ կերպով չեն եզրաւորում նրա սահմանները: Աւելի ապերախտ դեր է խաղում նոյն ջրամբարից բղխող Ճորոխը, որ Սպերի մօտից աստիճանաբար դէպի հիւսիս հակւելով՝ ի վերջոյ բռնում է շեշտւած հիւսիսընթաց ուղղութիւն եւ դուրս գալիս բարձրաւանդակից, զլանալով Հայաստանին բնական ելք եւ սահմանագծում՝ Սեւ ծովի վրայ: Շփոթ է ստեղծում ե’ւ Կուրը, որի աղբիւրները նոյնպէս կապ ունեն Բարձր-Հայքի մեծ ջրամբարին հետ: Հայկական մեծ գետերին յատուկ արեւելեան կամ արեւմտեան ընթացքից շուտ խոտորելով՝ Կուրը շտապում է հակւել դէպի հիւսիս եւ Ջաւախքը Հայաստանի ու Վրաստանի միջեւ վիճելի դարձնելով՝ ստանում է զուտ վրացական գետի բնոյթ, ապա թեքւելով դէպի հարաւ՝ Խրամն ընդունելու կէտից բռնում է ուղղորոշ արեւելեան ընթացք եւ սկսում բնօրէն սահմանագծել Հայկական Բարձրաւանդակի հիւսիսը:       Ուղղընթաց են Հարաւային Հայաստանի (Տաւրոսի) ջրամբարից սնւող գետերը (Արեւմտեան եւ Արեւելեան Տիգրիսներ): Դրանք էլ, սակայն, լրիւ սահմանագծում չեն ընծայում: Արեւմտ. Տիգրիսը, որ կրում է նաեւ «Արղնի ջուր» անունը, վերին հոսանքում բռնում է հարաւահակ ուղղութիւն եւ երկրի բնական սահմանագծման նպաստելու փոխարէն՝ ներքուստ պառակտում է նրա բնութիւնը: Տիգրանակերտի հարաւից միայն նա ստանում է արեւելեան ուղղութիւն եւ համեմատաբար յաջող կերպով դառնում եզերական գետ, չնայած որ բարձրաւանդակի բնութեան գծերը թափանցում են նրա աջ ափից այն կողմը: Դրա հանդէպ՝ Արեւլ. Տիգրիսը (Ջերմ, Բոհդան) վայրագ իր ընթացքով եւ ահռելի կիրճերով պարզապէս կտրում է Հայաստանի բնութեան պատկանող Կորդուաց լեռնաշխարհը եւ դիւրութիւն ընծայում Զաբին եւ սրա օժանդակներին՝ այդ լեռնավայրը կապել Ասորեստանին կամ վիճելի դարձնել Հայաստանի եւ Միջագետքի միջեւ: Հետաքրքրական է, որ Արեւլ. Տիգրիսին Քսենոփոնը տալիս է «Կենտրիտէս» անունը, որ ըստ Մարքւարտի, ծագում է հայերէն «կտրիչ» բառից եւ համապատասխանում է այս գետի Հայաստանն ազգագրօրէն «կարդուխ»ների, որով՝ քիւրտերի աշխարհից կտրող, բաժանող դերին:      Շա’տ աւելի բարդ է Կապուտան լճի եւ սրա աւազանի պարագան: Մինչ այս լիճը իր երկրաբանական ծագումով պատկանում է Հայաստանին, նրա աւազանի այլեւ այլ մասերում, ինչպէս Աջի գետի հովիտում, յաճախ իրանական բնութեան գծերը շա’տ աւելի ազդու են: Միւս կողմից նշանակալից է, որ Կապուտանի աւազանի եւ իրանական Ամարդոս գետի (Կըզըլ-Ուզուն) ջրբաժան գոտին կազմող Սոհուն եւ Վազբուշ լեռնաշղթաները միայն բնօրէն յարմար կերպով սահմանագծում են Հայկական Բարձրաւանդակն ընդդէմ Իրանի:     Միւս կողմից իրանական Զագրոսն է իր ցռուկը խրում Կապուտանի եւ Հայկ. Տաւրոսի միջեւ, իսկ իրանական հիւսիսային գօտու բազուկները Գիլան-Մազանդարանից երկարելով՝ ձգտում են հարաւից հիւսիս կտրել արեւելեան Ատրպատականը եւ հասնել Արաքսի աւազանը: Հենց այս իրողութիւններն են պատճառը, որ Հայկական Բարձրաւանդակի եւ Իրանական սարահարթի սահմանագծումը ա’յնքան դժւարանում է: Իրականում Ատրպատականը այն մարզն է, ուր Հայկական Բարձրաւանդակի եւ Իրանի բնագծերը զիրար խաչաձեւելով, չեզոքացնում են, եւ իբր փոխանցման գօտի ծառայող այս երկրին՝ ինքնուրոյնութեան քմահաճոյք պատճառում, որքան էլ նրա խարիսխը կազմող լեռնագօտիներից երկուսը – հարաւից հիւսիս երկարողները – Իրանական սարահարթի երկու պատերի շարունակութիւնն են, իսկ արեւմուտքից արեւելք տարածւող շղթաները՝ հայկական լեռների մասերը:        Ինչպէս տեսնւում է, ջրագրական իրականութեանց պատճառած դժւարութիւններին միանում են՝ լեռնագրականները: Եթէ Ատրպատականում իրանական լեռնագօտու հիւսիսային պատը Հայկ. Կովկասին է զարկւում, հարաւայինը՝ Հայկ. Տաւրոսին, ապա Ճորոխի ստորին հոսանքի եւ Կուրի ակունքների մարզերում էլ իրար են խառնւում Հայկ Կովկասի, Մեծրանցի, Պոնտեան լեռների եւ Ռիոնի հովիտները հարաւից եզերող շղթաների բազուկները, որոնք որքան էլ երկրաբանօրէն Հայկ. Բարձրաւանդակին խորթ չեն, կլիմայական եւ բուսական առանձնայատկութիւններով, սակայն, տարբերւում են նրանից: Նոյնանման դժւարութիւններ կան նաեւ Եփրատի Փինկեանի ծունկից մինչեւ Ճորոխի շրջանը, ուր Եփրատի եւ փոքր-ասիական Գայլ գետի (Լիկոս) ջրբաժան գօտիները կազմող, Ճորոխի մարզը Պոնտոսից բաժանող եւ Անտիտաւրոսի, Պոնտեան ու Բարձր-Հայքի լեռներին պատկանող շղթաներն մոլեգնօրէն խաչաձեւում են իրար: Վերջապէս շփոթ կայ Տաւրոսը պատռող Եփրատի եւ Արեւել. Տիգրիսի աւազանի հարաւ-արեւմտեան մասը կազմող մարզի միջեւ, ուր Հայկ. Տաւրոսի հուժկու բազուկները Միջագետքի դռների մօտ՝ տեղի են տալիս լեռնաբլուրների: Շփոթաստեղծ դեր են խաղում ե’ւ կիրճերը-բարձրաւանդակի ներքին հովիտների եւ եզերական հարթաշխարհների բնական դռները: Եթէ մի կողմից մեծ գետերը բարձրաւանդակի բնութեան գծերը տանում են դէպի շրջակայ աշխարհները, վերջիններն էլ իրենց նկարագրի որոշ յատկութիւնները հոսանքների հուները կազմող կիրճերի հետ, մխրճում են դէպի երկրի ներքին հովիտները:         Տիգրիսի օժանդակների հետ Միջագետքը իրեն յիշեցնել է տալիս մինչեւ Բաղէշի կոնքը եւ անգամ զգալի դառնում Տարօնի դրան մօտ, Գրգուռի ստորոտը: Տիգրանակերտի դաշտում աւելի ցայտուն կերպով աչքի են զարկում միջագետեան որոշ գծեր, որոնք նոյնիսկ յամառում են մօտենալ Արածանու հովիտներին: Արաքսի ատրպատականեան օժանդակների շնորհիւ, իրանական բնութեան մէկ քանի երանգները թափանցում են մինչեւ Արարատի ստորոտը: Բնորոշիչ է մանաւանդ բարձրաւանդակի կենտրոնական հովիտը, այնքան հետաքրքրօրէն Հայաստանի բնութեան երկու ամենայիշատակելի հրաբխային զանգւածների – Մասիս եւ Արագած – միջեւ ընդլայնւած Արարատեան դաշտը, ուր Արաքսի ակունք Բարձր-Հայքի սարաւանդային եւ նոյն գետի ստորին հոսանքը կազմող Մուխանքի դաշտային-անապատային բնութեան գծերը իրար են խառնւում: Աւելորդ է յիշել Կապուտանի աւազանի մասին, ուր հայաստանեան եւ իրանական բնութեանց ազդեցութիւնները, գրեթէ, հաւասարազօր են: Վերջապէս, Կուրի եւ Ճորոխի օժանդակների միջոցով Կովկասի եւ Պոնտոսի անտառային բնութիւնն աւելի քան տպաւորիչ կերպով աչքի է ընկնում Հիւս. Հայաստանի այլեւայլ մասերում, յատկապէս Լոռիում եւ Մեծրանց լեռներում:      Որքան էլ այս իրականութեանց մանրամասնութիւնները խանգարում են բարձրաւանդակի բնօրէն հատու սահմանագծմանը (եւ հենց այդ իրականութիւններն են մեր պատմա-քաղաքական ճակատագրի բնական-առարկայական պատճառները), այնուամենայնիւ, պակաս նշանակալից չեն այն առանձնայատկութիւնները, որոնց շնորհիւ մեր երկիրը իր ինքնուրոյն կերպարանքով զատորոշւում է շրջակայ աշխարհներից: Ծանոթանա’նք դրանցից մի քանիսին.Ա) Հայաստանն արտաքուստ կենտրոնացեալ մի բարձրաւանդակ է, սեպօրէն իջնող պատերով, որոնք հսկայ տանիքների պէս կարկառւում են հարաւից Միջագետեան հարթաշխարհի, հիւսիսից՝ Ռիոն-Կուրի հովիտների դէմ: Իր բարձր դիրքը Հայաստանը շեշտում է նաեւ արեւմուտքում՝ փոքր-ասիական, արեւելքում՝ Իրանական Սարահարթերի նկատմամբ: Ըստ այսմ՝ Հայկական Բարձրաւանդակի սահմանները հասնում են մինչեւ ա’յն կէտերը, ուր այս ցցուածքը նկատելի է: Բ) Արտաքուստ կենտրոնացեալ թւացող մեր բարձրաւանդակի լեռները ներքուստ բաժանւում են արեւելքից արեւմուտք երկարող չորս գօտիների, որոնք կազմում են Հայաստանի բնութեան ողնաշարը: Հայաստանը, անառարկելիօրէն, տարածւում է մինչեւ ա’յն բոլոր կէտերը, ուր հասնում են այս գօտիների բազուկները: Գ) Երկրի լեռնագրական իրականութիւնների պարտադրանքով Հայկ. Բարձրաւանդակի մայր ջրերակները հոսում են ընդհանրապէս արեւելքից արեւմուտք կամ արեւմուտքից արեւելք: Բոլոր այն վայրերը, ուր մեծ գետերը պահում են այս ուղղութիւնները, անառարկելիօրէն պատկանում են Հայաստանին, իսկ ուր նրանք ստանում են հիւսիսային կամ հարաւային ընթացք, այնտեղ վերջանում է Հայաստանը: Դ) Դարձեալ, այս մայր գետերի բարձրաւանդակային օժանդակները հոսում են ընդհանրապէս հիւսիսից հարաւ կամ հարաւից հիւսիս: Բոլոր այն դէպքերում, երբ սրանք խոտորւում են այս ընթացքից եւ բարձրաւանդակից իջնելով նաեւ դաշտային ջրերակների բնոյթ ստանում, իրենց այս վերջին հուներում Հայաստանի բնութիւնը դարձնում են կասկածելի լինելու աստիճան աղօտ: Ե) Գետերը եւ ո’չ մէկ դէպքում բարձրաւանդակին հարազատ արեւելահակ եւ արեւմտահակ հոսանքով չեն ուղղւում դէպի իրենց աւազանները, որով եւ Հայաստանը չեն առաջնորդում դէպի ծով: Անգամ Արաքսը, որ իր միջին հոսանքում նախ հարաւահակ եւ ապա հիւսիսահակ ընթացքով մի աղեղ է քաշում Հայկական Կովկասի շուրջը, ի վերջոյ անցնում է այնպիսի մի մարզով, որ իր անապատային բնութեամբ, մակերեսի խոնարհութեամբ եւ կլիմայով հակադրութեան մէջ լինելով բարձրաւանդակի հետ, փաստօրէն խանգարում է Հայաստանի բնական ելքը Կասպից ծովի վրայ: Միւս կողմից, Պարխարի հուժկու կողերն իրենց դէմ մաքառող Ճորոխին Հայաստանից դուրս վանելուց յետոյ միայն, կարելիութիւն են տալիս՝ նետւել Սեւ ծովի գիրկը: Իսկ Հայաստանի բնութեան ամենահարազատ գետ Արածանու ահագին ջրով ուռճացող Եփրատի՝ Տաւրոսը պատռելու եւ Միջերկրական թափւելու բոլոր փորձերը, իրենց ահռելի կատաղութեան մէջ մնում են ապարդիւն: Իջնելով Միջագետք՝ Եփրատն իրեն վիճակում է անապատային տխուր գետի, իսկ Հայաստանին՝ անծով աշխարհի ճակատագիրը: Հայկական Բարձրաւանդակը, էապէս, բնական ելք չունի դէպի ծովերը եւ հայերը՝ կարծես մխիթարւելու համար, երկրի մի շարք լճերին տւել են «ծով» տիտղոսը: * * *     Ասւեց, որ Հայկական Բարձրաւանդակի բնական սահմանները հասնում են մինչեւ այնտեղերը, ուր դեռ աչքի է զարկում լեռնա-ջրագրական առանձնայատկութիւնների ներդաշնակութիւնը:        Ըստ այսմ՝ մեր երկրի սահմաններն են.     Արեւելքից՝ Արաքսի աղեղը եւ Արաքսի ու Կապուտանի ջրբաժան գծերը (եւ միայն յարաբերականօրէն` Կասպից ծովը եւ Կապուտան-Ամարդոսի ջրաբաշխ գօտին):       Հարաւից՝ Տիգրիսի, Զաբի եւ Խապուրի ջրաբաշխական գծերը (եւ միայն յարաբերականօրէն՝ Զաբի աւազանը):      Արեւմուտքից՝ Եփրատը՝ Տաւրոսից դուրս գալու կէտից մինչեւ Պինգանի ծունկը եւ այստեղից՝ Եփրատ, Ալիս, Գայլ եւ Ճորոխ գետերի ջրաբաշխական աղեղնագիծը (եւ միայն յարաբերականօրէն՝ Եփրատի Պիւռամոսի ջրբաժան գիծը):     Հիւսիսից՝ Ճորոխի, Ռիոնի եւ Կուրի ջրբաժան մարզը, Խրամ գետը եւ սրա Կուրին միանալու կէտից, այս վերջին գետը:        Հայկական Բարձրաւանդակը, լայնագոյն իմաստով, այ-  սինքն՝ յարաբերականօրէն իրեն պատկանող մարզերով, ունի շուրջ 380,000 քռ. քլմ. տարածութիւն:       Բուն բարձրաւանդակը, այսինքն՝ այն երկիրը, որ յաւելւածական մասերի կտրումով կրկին կը պահէ բնական իր ամբողջականութիւնը, տարածւում է Տաւրոսը կտրող Եփրատի, Հայկ. Կովկասն աղեղող Արաքսի, Ճորոխի, Զաբի, Կապուտանի աւազանի, Կուրի եւ զոյգ Տիգրիսների միջեւ:         Սա է հայոց բնօրէն անհատանելի եւ յաւիտենական Հայրենիքը, լեռնագրօրէն համախմբւած Արարատ կենտրոնական բաւիղի, ջրագրօրէն՝ սրա բազուկները հանդիսացող գօտիների աղբիւրների (առաւելապէս Բարձր-Հայքի ջրամբարի) շուրջը:  «Տարօնի Արծիւ», 1938 թ., թիվ 3-4  ՀԶՈՐ ԺԱՄԱՆԱԿՆ ԷԼ Է ԱՆԶՈՐ ՔՈՂԱՐԿԵԼՈՒ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ Երեխասեր հայերիս բնօրրանում բոլոր անչափահասների հանդեպ առանց ծնողների կարծիքը հարցնելու, բռնի կերպով համարակալելու փորձեր են արվում, իսկ պաշտպան կառույցները հանցավոր լռություն են պահպանում: Մինչև ե՞րբ: Մի՞թե թողտվության հեղինակները բոլորը կուսակրոն են և չունե՞ն երեխաներ:       Կրիպտո-մասոնները XX դարասկզբին թուրքերի, քրդերի ձեռքերով իրագործած հայոց ցեղասպանությունը կազմակերպելու մեղադրանքով դեռևս միջազգայնորեն բացահայտված չեն: Մարսելով 1915-1923 թվականների նախճիրը և մինչ այդ էլ տասնյակ տարիների գերգաղտնի, քայքայիչ գործունեության պտուղները, նրանք XXI դարի արշալույսի ավարտին են ուզում հասցնել արդեն համաշխարհային բնույթի մի նոր ցեղասպանություն:     Հրեական գաղափարախոսները դեռ ծնված օրից են համոզվել, որ աշխարհին բռի մեջ հավաքելու, նրա «հախից» գալու համար նախևառաջ պետք է հաղթահարել հայերի դիմակայությունը: Արդարև պատմականորեն միայն արիական հայերի ցեղը կարող է բռնել չարանենգի ձեռքը (Հայկի հաղթանակը Բելի հետ մենամարտում): Կարող է հարց առաջանալ, թե աշխարհի դարդը ինչ է, մե՞զ են տվել: Այո, ի վերուստ, մեզ` արիացիներիս է տրված ընդհանուր փրկության առաքելությունը, քանզի սև ուժերը աշխարհակալության գործարքը պատմական իրենց փորձից ելնելով ինչպես միշտ սկսում են մեզանից: Օրինակները շատ են (թվարկելը պատմագիտական գիրք կկազմի) միայն ասենք, որ «երկաթե վարագույրների» անկումից հետո դրսում ինչքան վատ բան կա՝ առաջինը փորձարկվում է Հայաստանում:      Տեխնիկական գերհզոր միջոցներով անհատական ծածկագրերի կիրառմամբ (եզրափակիչ ակտը մարդկանց մաշկի տակ չիպերի տեղադրումով) սկիզբ կդրվի (ջհուդների դարավոր երազանքի՝ ինչու ոչ մարդկության հանդեպ վրեժի) գիտատեխնիկական աշխարհակալության իրականացմանը:                 Առանց (վիրտուալ) ճաղավանդակի բանտ-համակարգիչներում չհայտնվելու համար այսօրևեթ է պետք պատռել ջըհուդների դիմակները, աշխարհով մեկ բարձրաձայնելով, որ հայոց Մեծ եղեռնի իրագործման մեջ ջհուդա-մասոնների ամենաանմիջական կազմակերպման փաստերն անհերքելի են: Այս առիթով, անցյալ տարեվերջին աննախադեպ ասուլիս էր հրավիրել Հայ Արիական Միաբանությունը, որի ժամանակ բացահայտորեն խոսվեց ջհուդա-մասոնական «ագրեսիայի» մասին, հատկապես՝ Հայաստանի ու հայության վերաբերյալ, վերջին 100 տարվա կտրվածքով:        Հնարավոր է նաև այդ տարիների արխիվների գաղտնազերծումից և այլ տվյալների ուսումնասիրության արդյունքում պարզվի, որ սքողվող սիոնիստ դահիճների սալոնիկցի հրեաներ Թալեաթի, Էնվերի, Ջեմալի և այլոց ղեկավարության տակ գործած թուրքերն իրենց հրամայված սպանդը սոսկ թուրքավարի գազանաբարո կատարողներ են եղել, ոչ թե հրեշավոր ծրագրի հեղինակներ: Եվ ահա, թե ինչն է պատճառը, որ նրանք` թուրքերը, չեն ընդունում կատարված ցեղասպանությունը: Հո չե՞ն խոստովանելու, թե հրեա ղեկավարներ են կանգնած եղել իրենց գլխին՝ իրենց թուրքերի հայր ու շատ սիրելի Աթաթուրքի գլխավորությամբ: Բացի այդ, մի՞թե զարմանալի չէ, թե ինչու են նրանք պատրաստակամություն հայտնել բացելու իրենց արխիվները, գոնե զգալի մասը:        Հաստատապես վավերագրերում կան ապացույցներ Եղեռնի հարցում կրիպտո-հրեաների առաջնային դերի մասին, որոնցից էլ և պետք է պահանջել բոլոր կարգի հատուցումներ, եթե այդպիսի պահանջ երբևիցե ներկայացվի միջազգային դատարանի կողմից: Եվ քաղաքական խառնակ ժամանակները, և այլ հանգամանքներ, հույս չեն թողնում այդպիսի պահանջի արժանահավատությանը: Այնուհանդերձ, ենթադրենք, եթե լինի էլ, ապա ջարդարարների ներկայիս սերունդը կներկայացնի (հրեաների դրդմամբ) հակադարձող պահանջ` վերադարձնել Ադրբեջանին (թեկուզև 70 տարվա իր նախկին) հայերի կողմից գրաված հայկական հողերը (Ուտիքը, Արցախը՝ հարակից շրջաններով) կամ դրանց համապատասխան տարածք, ի նկատի ունենալով ռազմավարական Մեղրու շրջանը…     Պետք է նկատել, որ առանց ոչ լուրջ փոխզիջումային   սոսկ դիվանագիտական այս պահանջի էլ օսմանյան կայսրության իրավահաջորդներն ընդհանրապես կհրաժարվեն որևէ կարգի հատուցման գնալուն, սքողվող այն պատճառաբանությամբ, թե կազմակերպիչները հայտնի ծածկանուններով անձինք են (հրեաներ են) և նրանցից էլ պահանջեք: Թերևս թուրքերի պատասխանատվությունը այնքան է, որքան որ կարող է լինել կատարող «անշունչ ու բութ» գործիքի դերակատարությունը, մոտավորապես. «ով արել է, թող նա էլ պատասխան տա»` տիպիկ ասիական հակադարձումով:      Այսպիսով, դատապարտելով կատարող-գործիքին ցեղասպանությունը կազմակերպելու մեջ, դրանով ինքներս ենք քողարկում բուն կազմակերպիչներին` կրիպտո-հրեաների ոհմակի անդամներին: Ահա թե ինչու մասոններով ղեկավարվող երկրներում՝ նույնիսկ ի վնաս Թուրքիայի հետ հարաբերությունների, ճանաչվում են և դատապարտվում Հայոց ցեղասպանության փաստերը: Միևնույն ժամանակ, անկասկած մեծ հարգանքի արժանի այդ երկրների օրենսդիրները հորդորում են այսօրվա Թուրքիային՝ ընդունել իրենց նախնիների պատասխանատվությունը: Նկատենք, որ նշվում է վայրը, բայց ոչ երբեք պատմական արխիվների ուսումնասիրությունների արդյունքում բացահայտվող եղեռնը ծրագրողների մինչ այժմ միջազգային հանրությանը իբրևթե անծանոթ անունները և նրանց բուն նպատակները: Ասենք, արխիվները բացելու կարիքն էլ չկա. քանի որ ամեն ինչ պարզ ու հայտնի է, ուղղակի այդ մասին հենց թուրքերին է արգելված խոսել:        Իսկ եթե այսօրվա թուրքերն ընդունեն ցեղասպանության փաստը, ապա դրանով պատմության գերեզմանը կանցնի կրիպտո-հրեաների Հայոց Եղեռնը ծրագրավորելու գաղտնիքը: Իսկ հետո թեկուզ ջրհեղեղ:     Այնպես որ, ցեղասպանությունը ժխտում են ոչ թե թուրքերը, այլ ջհուդա-մասոնների տարօրինակ անուններով օթյակներում նստածները: Ավելի լավ ապացույց, քան այն, որ քանակապես ավելի մեծ կորուստներ կրած, կարելի է ասել, մեզ միայն այդ տեսակետից բախտակից այժմյան Հրեաստանի արտաքին գերատեսչության ներկայացուցիչներն ամեն առիթով նենգաբար ժխտում և չեն ընդունում Հայոց Մեծ Եղեռնը` դեռ, ավելին, հնարավոր բոլոր միջոցներով նրանք խոչընդոտում են հարցի քննարկումը տարբեր երկրներում:       Մեզանում վերը նշված մտքերի հրատապ քննարկումը և արդյունքների մասին դիվանագիտական խողովակներով միջազգային հանրությանը համակողմանի տեղեկացնելը կլինի մերօրյա լավագույն մարտավարությունը կանխելու մարդկանց համարակալելու միջոցով ողջ աշխարհին իշխելու նրանց դավերը:         Իսկ մինչ մեզ այս գործին անցնելը, նորաթուխ «աշխարհակալները» հասցրել են շատ առաջ գնալ, ընդհուպ իրենց կենտրոնակայանների հետ կապող սարքերի` չիպերի մարդկանց մաշկի տակ ամեն գնով տեղադրման աշխատանքները: Պայքարն ընդդեմ անհատական ծածկագրերի, դժվարացել է, բայց ի՞նչն է հեշտ եղել, երբ խնդիրն առնչվել է դարերով խրթին ու հակասական հրեական նկրտումներին:    Նոյյան ժամանակներից մեր եղբայրակիցները` «անա-   ռակ որդիները» կանսա՞ն բանականությանը` կվերադառնա՞ն իրենց «հոր» մոտ՝ էությամբ խաղաղված, չարության մաղձը թոթափած և այն համոզմամբ, որ մեծ մարդասեր Նժդեհը երիցս ճիշտ է, որ ասում է. «Խելագար անձնասպանություն է աշխարհակալությունը, հոգեսպանություն»:        Ինչևէ, տեսնենք Հաբեթի հետնորդների երկրին` իրական Ավետյաց երկրին, ինչպիսի նոր փորձության  են ենթարկելու միայն ջրհեղեղից հետո եղբայր Սեմի` տնից «հեռացած», չարությունը կենսաձև դարձրած, իրենց նոր երկիրը դեռ ավետյաց համարող հետնորդները: Մինչև ե՞րբ պիտի Հաբեթը կառուցի, իսկ Սեմը միայն քանդելով հարստացնի իր տունը…     Հայաստանյան իշխանությունների և հոգևոր առաջնոր-   դի փոխադարձ լուռ համաձայնությամբ աշխարհով մեկ «մետաստազված» ջհուդա-մասոնական գործակալներն ամեն դուռ բացող իրենց գրանդ-փողերով նախադրյալներ են ստեղծել «օպտիմալացման» անվան տակ գրեթե բոլոր ոլորտների կազմալուծումով արդեն շատ և շատ խոցելի դարձած մեր երկրում անարգել և սանձարձակ մեթոդներով իրականացնելու հրեշավոր ծրագրերը` ռազմավարական (ոչ միայն) օբյեկտներն իրենցով անելը, կրոնական աղանդների սնկի նման աճեցնելը, այս և այլ ուրիշ ավերածությունների հանրագումար կազմող, հաշվարկող, գերեվարող անհատական ծածկագրերի շատ վտանգավոր տեխնոլոգիան: Մենք այս մեծ խաբկանքի (աֆյորայի) մի փոքր մասն ենք կազմում, իսկ ընդհանրապես անհատական պարտադիր (կամավոր հասկացությունը որոշ երկրներում ժամանակավոր բնույթ է կրում) քարտավորման ենթարկելով մոլորակի բնակչության գրեթե ամբողջին, չարանենգ ծրագրի հեղինակները ձգտում են կատարելապես վերահսկելու համար մաշկի տակ չիպերի տեղադրումով բիոռոբոտ սարքել մարդկությանը:      Իսկ իրենց և իրենց նմաններին հորջորջվող «ոսկե միլիարդին» հռչակել արտոնյալներ, որոնք իբրևթե պետք է իշխեն մնացած 5, 6… միլիարդ չիպավոր մարդկանց:  Սատանի «հացը խլելու» արշավը կձախողվի      Բարեբախտաբար ուշ է, շատ ուշ, չարին` իր սև գործը մինչև վերջ հասցնելու համար: Եվ արդեն իսկ Արարչի պատժահարույց դատաստանի նշաններ են երևում: Դրանք բնության անսովոր տարերքներն են, անբուժելի հիվանդությունները, որոնցից վերջինը ամենասոսկալին, բնապահպանական վնասներով հանդերձ: Մարդիկ հպարտությամբ են արձանագրում թե հաջողությամբ են ոչնչացնում իրենց նոր թշնամիներին` չվող-չչվող ընտանի և ոչ ընտանի բոլոր գրիպով հիվանդ թռչուններին:       Բարձրյալը, այո սկսում է չհանդուրժել Նոյին ներել-վստահելուց հետո դարձյալ բարեպաշտ Նահապետի ցեղի մեջ գենետիկորեն ծնված Սեմի հետնորդների` բարու-չարի տիեզերքի օրենքով թույլատրելի հակակշռության համաչափությունը (բալանսը) խախտող իրենց չարությամբ սատանայից էլ առաջ ընկած սեմական ցեղի տևականորեն դավադիր աշխարհակործան գործունեությունը, ինչպես նաև անհանդուրժելի է ոչխարային հեզությամբ չարին չդիմագրավող, փողին կուլ գնացող աշխարհի մնացած մեծագույն զանգվածի անտարբերությունը կյանքի առողջ շարունակության հանդեպ: Իհարկե, տագնապել է պետք, բայց անհույս չէ, քանզի Աստծո պատժով աշխարհավերջյան նախանշանները սոսկ զգուշացումներ են ինչպես Հայոց էպոսում. «Ով քնած է արթուն կացեք», իմա` Արարիչը մինչ (ասում են այս անգամ հրով) մարդկությանը վերջնականորեն պատժելը ևս մեկ անգամ վիճակը շտկելու հնարավորություն է տալիս:    Ցավալի և ոչ դյուրին է վերացնել արդեն ստեղծածը նույնիսկ Արարչի համար: Մարդկության լավ ժամանակների գալը անհույս չէ: Նա դեռևս մարդու ճանապարհը լուսավորում է իր իսկ ստեղծած Հույսով, իսկ Արարչական Հույսը ուժ է տալիս առաջին հերթին և առավելապես Արարատյան բարձրավանդակի արարչաստեղծ արիական հայ տեսակի չարին ընդդեմ հարվածի թափին: Եվ որպես դարերով մարդկության գոյության նախապայման հանդիսացող ազգ, դարձյալ և դարձյալ մեզանից է կախված մարդկության լինել-չլինելու երկնքից կախված ճակատագրական հարցը:    Նժդեհի նախասիրած ամենակարճ ու ամենազոր «ի      զեն» խոսքը ոչ միայն ուղիղ` այլև կամքով ու խորագիտությամբ խաղաղ պայմաններում չարիքը հաղթահարելու իմաստով կրկնենք, այսօր և ընդմիշտ: Եվ թերևս արդար չէ ասել, թե սոսկ մեզանով է վճռված մարդկության բախտը: Շատ ազգեր Հաբեթի սերնդից են սերվել և տարածվել Արարատից Արևմուտք-Հյուսիս և ավելի հեռու: Այս երկրներում ևս արվում են խափանիչ քայլեր կանխելու հոգևոր սկզբով ու հիմնավորումով վերահաս համաշխարհային ցեղասպանությունը: Ի թիվս հաջողվածների արժե հիշատակել դրանցից մեկը:    1998 թվից ընթացող Մոսկվայի Հյուսիսային Օկրուգի դատարանում «Եհովայի վկաներ» աղանդի գործունեությունը, ըստ ՌԴ-ի խղճի ազատության մասին Օրենքի հայտարարվել է անօրինական: Չպետք է մոռանալ, որ այս դատական արգելքը գուցեև չգրանցվեր, եթե համայն Ռուսիայի հոգևոր Հայրապետ Ալեքսեյ II-ը չնզովեր «անհատական ծածկագրերի» ներդրումը ռուսաստանյան ամբողջ բազմազգ երկրում: Իսկ մեր երկրում` քրիստոնեությունը պետականորեն առաջինն ընդունած երկրում չնզովվեց ԱԾ-ն, որի պատճառով և խայտառակ ենք լինում ամբողջ աշխարհով մեկ:        Եվ իրոք, որքան հեշտ, հանգիստ և ինչ-որ տեղ ճիշտ էինք ապրում Խորհրդային ժամանակներում: Մարդ այսօր գլուխը կորցնում է անհամար խնդիրների լուծման անհնարինության մտահոգություններից, չգիտես հերթական աղետը տեխնածին է, բնական և կամ դավադիր թե պատճառահետևանքային: Մի խոսքով, բյուր խնդիրներ: Ապրուստը թանկ ու ավելի դժվարացող: Ընդամենը երկրի հասարակ բնակչի պատկերացումով առանց բարձր արժեքներ հաշվի առնելու մտածում ես՝ որ «Սովետների» օրոք ներքին բռնապետությո՞ւնն էր գերադասելի, թե անկախ երկրում` արտաքին, երբ ներքին վիճակդ էլ մի բան չէ: Արտաքին բռնամիջոցների մասին խոսվեց ամբողջ շարադրանքի ընթացքում, իսկ ներքին կացությունը կախված է դրսին հակազդելու ունակությամբ ու դիվանագիտորեն արիասիրտ մոտեցմամբ, որը մեզանում բավարար հիմքերի վրա չէ, վկա խնդրո առարկա ԱԾ-ի հարցը:     Բանն այն է, որ Խորհրդային Միությունը, որպես մեծ փորձություն, ստեղծողների` իմա` կրիպտո-հրեաների համար, 70 տարիներ հետո արդեն հետաքրքիր չէր և ոչ ձեռնտու: Ինչո՞ւ: Որովհետև ԽՍՀՄ-ը թեկուզ հետամնաց բռնապետություն էր, բայց ստեղծողների ավելի հեռատես ու չարանենգ հետևորդների համար արդեն մեծ վտանգ էր ներկայացնում, քանզի իր թերություններով հանդերձ Խորհրդային Միության բազմազգ ընտանիքում գոյացավ չարիքի դեմ պայքարելու միասնական կամք և իդեալապես խաղաղ գոյակցելու կենսաձև: Ճիշտ է սա նաև խիստ, պարտադիր քաղաքական պայմանների արդյունք էր, բայց և այնպես ժողովուրդների և այլ հարյուրավոր ազգությունների մեջ եղբայրաբար համատեղ ապրելու ձգտումը բնական է և ինքնաբուխ, որի շնորհիվ վերելք էր ապրում (կյանքի բոլոր բնագավառներում) իրավահավասար և ծաղկուն մարդկային փոխհարաբերությունները առողջ, կուռ համագործակցությունը արտաքին վտանգների և զանազան կեղտոտ միջամտությունների դեպքում: Հենց այս հանգամանքը սարսափեցրեց և խառնեց ազգանունները փոխած զանազան գործիչների խաղաթղթերը: Իսկական մարդասիրական (չասենք ինտերնացիոնալիստական) հարաբերություններով կապված Սովետի բարոյապաշտ մարդիկ ապագա բիոռոբոտներ չէին կարող լինել և չէին հանդուրժի իրենց վրա օտար վերահսկողություն: Այդ պատճառով սիոնիստ-մասոնները ձեռնամուխ եղան փոխել մարտավարությունը և 70 տարի անց հատուկ նշանակված գենսեկ Գորբաչովի օրոք և միջոցով սկսվեցին քայքայման արագընթաց ծրագիրը: Գորբաչովի և սրա պատվիրատուների «թույլատրությամբ» (կամ առանց չակերտների) Խորհրդային Միությունը կազմող հանրապետությունները կամա թե ակամա ընկան` միավոր երկրներին հատուկ պետականության կազմավորմանն անհրաժեշտ բնական մի վիճակում` անկախացան: Կազմաքանդելով հզոր երկիրը, նոր աշխարհի ճարտարապետները դրանով ուզեին թե չուզեին՝ նպաստեցին հանրապետությունների անկախության գործընթացներին, որպեսզի հեշտ լինի նրանց ներսում հրահրել ազգամիջյան բախումներ: Ավելի ճիշտ հրահրումներով արագացրեցին «Սովետների երկրի» փլուզումը: Դեռ լավ է, որ հրաշքով, հայերս այս թոհուբոհում մեծ զոհերով ու զրկանքներով վերադարձրինք Արցախը և հարակից շրջանները: Բայց ահա մութ ուժերը մեր հաղթանակի պտուղները մարսել չեն թողնում երկար ու ձիգ տարիներ, թեև, ինչպես ասում են՝ դեֆակտո Արցախը հաղթանակից հետո անկախ է: Սակայն տեսնում ենք, թե որքան և որքան են Արցախի՝ որպես միջազգային սուբյեկտի ճանաչման գործում խոչընդոտում նույն գերտերությունները, որոնց ղեկավարում են աշխարհի կապիտալն իրենց ձեռքում կենտրոնացրած մասոնները, հատկապես՝ Բնայ – Բրիտ ջհուդական օթյակում նստածները:      «Բաժանիր, որ տիրես» չհնացող սկզբունքով շարժվող կայսրապետերը միասնական «Սովետի» հարցը դավադրաբար լուծելով արդեն իսկ հասել են իրենց գլխավորագույն նպատակի իրականացմանը` համաշխարհային կառավարության ստեղծմանը, որին կառավարելու համար նրանց հարկավոր է ընդամենը այժմ համարակալել ողջ մարդկությանը: Մարդկության վրա փորձելով հնարավոր բոլոր բռնապետական կառավարման ձևերը XX դարավերջի և XXI դարասկզբի գիտատեխնիկական մեծ նվաճումների շնորհիվ ջհուդա-մասոնականները «անհատական ծածկագրերի» ներդրմամբ կարծում են վերջապես կհասնեն աշխարհակալության, իսկ ԱԾ-ն նրանց նենգածին գաղափարների իրականացման վերջին փուլն է, որն ամեն կերպ պիտի կասեցնել…    Արդ, մնում է Հայաստանի ներկա անխուսափելիորեն դժվար, բայց պատվավոր, արժանապատիվ անկախ երկրի գոյավիճակը արիաբար գիտակցեն մեր իշխանավորները և հոգևոր այրերը, որդեգրելով համապատասխան մարտավարություն, որ Հայրենիքի շահերը պաշտպանելով միայն կարող են հանգիստ խղճով աշխատել և ապրել, նաև՝ ծառայել Աստծուն: «ԸՆԴԴԵՄ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՀԱՄԱՐԱԿԱԼՄԱՆ» ՄԻԱՎՈՐՄԱՆմի խումբ աջակիցներ ՀԱՅՈՑ ԽՈՐՀՐԴԱՎՈՐ ԾԻՐԱՆԵՆԻՆ ԵՎ ՆՐԱ ԿԵՆԱՑ ՊՏՈՒՂԸ      Շատ քչերը գիտեն, որ հայկազուններն (հայ-արիացիներն) իրենց ծագումով և ճակատագրի բերումով սերտորեն կապված են խորհրդավոր ծիրանի ծառի և նրա կենաց պտղի հետ, և որ այդ կենսատու կապի խզումը մեր ազգի համար հավասարազոր է մահվան: Այդ առթիվ մեր պարզաբանումները հետևյալն են:      Որ իրոք ծիրանենու հայրենիքը, նրա մշակության հնագույն օջախը Հայաստանն է, մեր ժամանակներում հաստատվել է 1951թ. Գառնիում և 1967թ. Շենգավիթում հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված ծիրանի կորիզներով, որոնք պատկանում են էնեոլիթյան շրջանին և ունեն առնվազն վեց հազար տարվա պատմություն: Բացի այդ, 1975թ. Արագած լեռան հարավային լանջերում` Ամբերդ գետի ձորում, գիտաշխատողները հայտնաբերել են վայրի ծիրանենիներ, որը վերջնականապես հաստատել է այդ կուլտուրայի հայկական ծագումը:       Չբավարարվելով այս ամենով` հայ գիտնականներն իրենց երկարամյա գիտափորձական աշխատանքներով ևս մեկ անգամ հաստատեցին, որ, իրոք, Հայաստանը ծիրանենու ամենահին մշակության օջախն է, նրա իրական հայրենիքը:   Ծիրանենին հայ գրականության մեջ հիշատակվել է հնագույն ժամանակներից: Ծիրան բառը բնիկ հայկական ծագում ունի: Ստուգաբանորեն ծիրան նշանակում է տիեզերական պտուղ: Հայկական ծիրան բառից են առաջացել վրացերեն ճերամի, աբխազերեն` աճերամ, մոնղոլերեն` ձերան, կիրգիզերեն` ջերան անունները: Ծիրանենու հայկական ծագումը հաստատում են նաև աշխարհի մի շարք ժողովուրդների լեզուներում գոյություն ունեցող ծիրանենու և ծիրանի անվանումները: Օրինակ` Միջագետքի հին բնակիչներից արամեացիները (քաղդեացիները) ծիրանին անվանել են խազուրա արմենայա, որը նշանակում է հայկական խնձոր: Այդ նույն իմաստն ունի նաև ծիրանի արաբերեն անվանումը` թուֆահ ալ արմանի: Իսկ հներից աքքադացիները, ինչպես վկայում է պատմագիտությունը, դեռևս մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում ծիրանին կոչել են արմանու, որը նույնպես նշանակում է արմանական, այսինքն` հայկական: Աքքադի թագավոր Նարամ-Սուենը Հայաստանը կոչել է արմանու-ի, այսինքն` ծիրանի երկիր:      Հարկ է նշել, որ ծիրանենին պատկանում է վարդազգիների (Rosaceae) ընտանիքի ծիրանենիների (Armeniaca) ցեղին: Այս անվանումը գրականության մեջ առաջինը հիշատակվել է հին հռոմեացի գիտնական Պլինուս Ավագը (23-79): Ծիրանենու ցեղը, որպես համակարգված միավոր, առաջին անգամ առանձնացրել է ֆրանսիացի գիտնական Ջոզեֆ Տուռնեֆորը (1656-1708): Հետագայում Կարլ Լիննեյը (1707-1778), այն միացնելով սալորենու հետ, ընդհանուր անունով կոչել է Prunus armeniaca (հայկական սալոր): Ավելի ուշ Ժան Բատիստ Լամարկը (1744-1829) ծիրանենու մշակովի բուսաբանական տեսակին անվանել է Armeniaca vulgaris (սովորական ծիրանենի):     Հայաստանում մշակվող ծիրանի բոլոր տեսակները առաջացել են տեղական վայրի ծիրանենուց (Armeniaca vulgaris Lam), որի սերմնային բազմացումը հասցրել է այժմ գոյություն ունեցող լավագույն` Երևանի (Արևուկ), Նուշի, Խոսրովենի, Ղևոնդի, Կանաչենի, Դեղնանուշ, Սաթենի և այլ տեսակների ստեղծմանը: Մեր հանրապետությունում ծիրանենիների մշակությունը հիմնականում կենտրոնացված է Արարատյան հարթավայրում, նրա նախալեռնային գոտում և Մեղրիի շրջանում:      Ներկայումս մեզ համար որպես «հայտնություն» պարզվում է, որ վաղագույն ժամանակներից առ այսօր կան բազմաթիվ և բազմաբնույթ օտարերկրյա գրավոր հիշատակություններ, որտեղ Հայկական կամ Արարատյան լեռնաշխարհը հին ժողովուրդների պատմական և դիցավիպական աշխարհընկալումներում ներկայանում է որպես Ծիրանի կամ Աստվածների երկիր, արարչագործության կամ աշխարհի կենտրոն, սրբազան դրախտավայր կամ երկրի «պորտ», որով անցնում է երկրի և տիեզերքի առանցքը, և որտեղ վեր է խոյանում Տիեզերական լեռը, Համաշխարհային ծառը կամ վերջինիս կերպավորումներ Կենաց և Իմաստության ծառերը:        Ծառը, որպես կենտրոնական ավանդական խորհրդանիշներից մեկը հայտնի է շատ վաղուց: Ըստ ազգագրագետ բանահավաքների տարբերակման` դիցաբանական ծառերի գլխավոր տեսակներն են «համաշխարհային ծառը», «կենաց ծառը», «իմաստության ծառը», «մահվան ծառը», «տոտեմական ծառը» և այլն:    Դիցաբանական ավանդապատումներում շատ հաճախ Համաշխարհային ծառը պատկերվում է երկրի կենտրոնից կամ «պորտից» դեպի երկինք խոյացող ծառի տեսքով, որի ուղղաձիգ առանցքը կապում է երեք աշխարհները` վերևինը (երկինքը), մեջտեղինը (երկիրը) և ներքևինը (ստորերկրյա աշխարհը): Կենդանիները, մարդիկ, ոգիները և Աստվածները Համաշխարհային ծառի վրա տեղաբաշխվում են ըստ այդ երեք աշխարհների: Իր էությամբ Համաշխարհային ծառի խորհուրդը շատ մոտ է Տիեզերական լեռան խորհրդին: Երբեմն դրանք համընկնում են, հաճախ` լրացնում մեկ մեկու: Որոշ դեպքերում Տիեզերական ծառը պատկերվում է շրջված, այսինքն` արմատները գտնվում են երկնքում, իսկ տերևները` երկրի վրա: Հաճախ արարչագործական ավանդապատումներում հիշատակվող խորհրդավոր ծառը չի պատկանոմ որևէ որոշակի տեսակի, չնայած հին ժողովուրդներից ոմանք, իրենց հավատամքից ելնելով, ընտրում են խիստ որոշակի ծառատեսակ:        Ի տարբերություն անիրական թվացող Համաշխարհային ծառի` Կենաց ծառի գաղափարը ավանդապատումներում սովորաբար հենվում է կյանքի իրական փաստերի և ծառերի բնական հատկանիշների վրա, ինչպիսիք են նրանց գեղեցկությունը, վեհությունը, բուժիչ և այլ հատկությունները: Օրինակ` կելտերից դրուիդները սուրբ ծառերից առավելապես պաշտել են կաղնին, սկանդինավյան ժողովուրդները` հացենին, Գերմանիայում պաշտվում էր լորենին, Հնդկաստանում` թզենին, Մեքսիկայում` նոճին, իսկ Եգիպտոսում և Ասորեստանում որպես կենաց ծառ պաշտվում էր Ժանտաթզենին, որի հյութը շատ բարձր էր գնահատվում, ինչպես բրահմանների սուրբ ըմպելիք հանդիսացող Սոման և պարսիկ զրադաշտների Հաոման, քանզի Կենաց ծառի պտուղը և հյութը, ըստ ավանդության, անմահություն էր պարգևում: Պատմությունից հայտնի է, որ սուրբ ծառերի երկրպագությունը նույնպես շատ կարևոր դեր է խաղացել հայ-արիական հավատամքում:        Դրախտի, Կենաց ծառի, Բարու և Չարի գիտության ծառի մասին ամենավաղ գրի առնված ավանդազրույցներից է Աստվածաշունչ Մատյանի Ծննդոց գրքում հիշատակված Եդեմի պարտեզի հանրահայտ պատմությունը, ըստ որի Աստված դրախտ տնկեց Եդեմում` արևելյան կողմում, և այնտեղ դրեց իր ստեղծած մարդուն: Աստված երկրից բուսեցրեց նաև ամեն տեսակի գեղեցկատեսիլ և համեղ մրգեր տվող ծառեր, իսկ Կենաց ծառը և Բարու ու Չարի գիտության ծառը տնկեց դրախտի մեջտեղում: Գետ էր բխում Եդեմից, որպեսզի ոռոգեր դրախտը և այնտեղից բաժանվում էր չորս ճյուղերի, որոնք էին Փիսոնը, Գեհոնը, Տիգրիսը և Եփրատը: Ինչպես հայտնի է Ադամն ու նրա կինը` Եվան, կերան Բարու և Չարի գիտության ծառի արգելված պտղից և արտաքսվեցին դրախտից, քանզի Աստված չուզեց, որ պատվիրազանցները նաև ճաշակեն Կենաց ծառի պտուղներից և անմահանան:     Ծննդոց գրքի այս պատմությունը մեզ համար կարևոր- վում է նրանով, որ շատ գիտնականների հիմք է տալիս դրախտը տեղակայելու Հայոց լեռնաշխարհում, քանզի այստեղից են սկիզբ առնում հիշատակված չորս գետերից առնվազն երկուսը՝ Տիգրիսն ու Եփրատը: Այս պատմությունից նաև իմանում ենք, որ Կենաց ծառը և Բարու ու Չարի գիտության ծառը խորհրդանշող ծառերը մրգատու են:        Այս կարճառոտ պատմության վրա նոր, ավետաբեր լույս է սփռում Արարատյան դիցաբանությամբ մեզ ավանդված պատմությունը, ըստ որի Արարիչ Հայր Աստվածը մեր նախահայր Արիին արարել է Աստվածների կերտած օրոցքում՝ դրախտավայր Արարատում, իսկ նրա կնոջը՝ Արփիին, կերտել է Աշխարհի բոլոր Գեղեցիկներից: Ավանդությունը պատմում է, որ դրախտում երանության մեջ էին Արին ու Արփին: Նրանց սիրով հիանում և այն հովանավորում էր Աստղիկ Դիցուհին: Աստվածամայր Անահիտը իր մոտ է կանչում Աստղիկին և ասում, որ Արիի ու Արփիի գեղեցիկ, եթերային սերը գարնան հետ կանցնի, եթե այն չվերաճի պտղաբերումի սիրո: Դրա համար նրանք պիտի ճաշակեն Կենաց Պտուղը: Դա աստվածային սիրո հավերժական ծիրն է, որի սերմն ինքը՝ Հայր Արան է գցել Արարատի հողի մեջ:    Աստվածամայր Անահիտի հովանավորությամբ և սիրո Աստվածուհի Աստղիկի միջնորդությամբ Արին ու Արփին ճաշակում են Կենաց ծառի անմահական պտուղը: Եվ սիրո հավերժումը հաստատվում է նրանց մեջ սերնդատվությամբ, իսկ Կենաց Պտուղը կոչվում է Ծիրան:        Բացի Բիբլիական և Արարատյան այս ավանդապատումներից, Կենաց ծառի մասին վկայող բազմաթիվ այլ ավանդազրույցներ կան: Այդ կապակցությամբ արժե հիշատակել մեր ժամանակների ճանաչված արձակագիր-պատմավիպասան, բանահավաք Հայկ Խաչատրյանի «Սոսյաց անտառ» պատմաշարը, որը ամբողջական պատկերացում է տալիս մեր նախնյաց հավատամքում սուրբ համարվող ծիրանենի, սոսի, կաղնի, բարդի և այլ խորհրդավոր ծառերի դերի ու նշանակության մասին: Քննարկվող հարցի հետ կապված մեզ համար կարևորվում են ծիրանենուն նվիրված ավանդապատմությունները, որոնք անուղղակիորեն հաստատում են նրա՝ Կենաց ծառ լինելը: Օրինակ՝ «Առաջին ծիրանենին» պատմվածքից իմանում ենք, որ Հայկ Նահապետի հայր Թորգոմն իր ժառանգների հետ միասին ծիրանի կորիզներ է տնկել Արարատյան դաշտում և Մասիսի շուրջբոլորը, որոնք վերածվել են ծիրանուտների: Այնուհետև ծիրանենիներն այստեղ այնքան են շատացել, որ օտարները Հայոց աշխարհն սկսել են անվանել Ծիրանի երկիր: Իսկ երբ բռնակալ Բելը ասպատակել է մեր աշխարհը, հրամայել է իր զինվորներին ճղակոտոր անել հայոց ծիրանենիները, որն այդ հեռավոր ժամանակներում մեծագույն անարգանք էր համարվում հայոց հասցեին: Եվ երբ Աղեղնավոր Հայկը հաղթում է Բելին, հայկազուններն իրենց նահապետի ուսերին գցում են ծիրանավառ մի պատմուճան, որից հետո ծիրանագույն ծիրանին դարձավ հայոց արքունական հանդերձը: «Հայկական տոնածառը» պատմվածքից իմանում ենք, որ Թորգոմի ժամանակներում հայերը Նոր տարին տոնել են գարնանամուտին, և որ Թորգոմաց տանը տոնածառի դեր է կատարել կենդանի ծիրանենին: «Տասներեք ծիրանենի» պատմվածքից իմանում ենք, որ ծիրանը հայկական երկրի խորհրդանիշն է: «Հայոց ութ հրաշալիքները» պատմվածքից իմանում ենք, որ միջնադարյան հայ գիտուններից ոմանք հայոց համար հաշվում էին ութ հրաշալիք, որոնց թվում՝ մրգերի մեջ՝ ծիրանը: «Արևուկ» պատմվածքից իմանում ենք, որ հայոց աշխարհի ամենահամեղ միրգը ծիրանն է, հատկապես ծիրանի այն տեսակը, որն աճում է Արարատյան դաշտում և սխալմամբ կոչվում է շալախ: Հայոց հները ծիրանի այդ տեսակը կոչել են արևուկ, այսինքն՝ արևային միրգ: «Մարդկային կյանքի յոթ անգամ յոթ գաղտնիքները» պատմվածքից իմանում ենք, որ մարդու առաջին սնունդը եղել է միրգը, իսկ բոլոր մրգերի մեջ հայ մարդուն ամենաուժգին կամային հատկությամբ օժտում է ծիրանը:     Ծիրանի Կենաց Պտուղ լինելու մասին վկայում են նաև նրա արտասովոր բուժիչ հատկությունները: Ըստ բժշկագիտության վերջին տվյալների՝ ծիրանը կանգնեցնում է օրգանիզմի ծերացումը, խթանում է սրտի գործունեությունը, ամրացնում է սրտամկանը, օգնում է ուժասպառության և հյուծվածության դեպքում, օրգանիզմի բջիջները զերծ է պահում պաշտպանական համակարգի բոլոր տեսակի թույներից և ազատ ռադիկալներից: Ծիրանի մոնոդիետան՝ միակերությունը, զգալիորեն իջեցնում է քաղցկեղով և այլ անբուժելի համարվող հիվանդություններով հիվանդանալու հավանականությունը: Ճիշտ և ժամանակին կիրառելու դեպքում այն ի զորու է բուժել ցանկացած հիվանդություն:   Անիմաստ է թվարկել ծիրանի մեջ հայտնաբերված՝ օրգանիզմի համար անհրաժեշտ բոլոր սննդանյութերը, քանզի նրանց թիվը, ըստ XXI դարի բժշկագիտության տվյալների, հասնում է մոտ երկու հարյուրի, որոնց 25%-ն է միայն առ այսօր ուսումնասիրված:    Հնուց ի վեր բժշկապետերը վկայել են, որ լավագույն ծիրանն աճում է Հայաստանում, իսկ դա նշանակում է, որ միայն Արարատյան ծիրանն է Կենաց Պտուղ: Այն իր մեջ կրում է բոլոր մրգերի որակները և կենսական նշանակության բոլոր հատկությունները: Այս ամենով հանդերձ, իհարկե, չպետք է մոռանալ, որ ծիրանը, որպես Կենաց Պտուղ, մեզ համար լոկ սովորական սնունդ չէ, այն նախ և առաջ հոգևոր սնունդ է, որը ճաշակողին անմահություն է պարգևում: Այդ առումով Արարատյան դիցաբանության՝ Կենաց Պտղի մասին ավանդապատումում թաքնված խորհուրդը հասկանալու համար հարկավոր է նկատի ունենալ հետևյալ իրողությունները.    Պատահական չէ՛, որ Կենաց ծառը՝ Ծիրանենին, վարդազգիների ընտանիքին է պատկանում, և, հետևաբար, Կենաց Ծաղիկը Վարդ ծաղիկն է:    Պատահական չէ՛, որ հայոց բարձրագույն հոգևոր գիտությունը վարդապետություն է կոչվում, իսկ նրա կրողները՝ վարդապետներ:    Պատահական չէ՛, որ Հայոց լեզվում ծիրանանալ նշանակում է թագավորանալ, թագադրվել, արքայանալ: Ծիրանածնունդ կան ծիրանածին նշանակում է թագավորածին, թագազն, արքայածին, արքայազն կամ արքայորդի: Ծիրանակիր նշանակում է թագավոր, արքա: Ծիրանի գոտի նշանակում է ծիածան կամ երկնքի յոթ կամար, Արամազդի կամ Աստծո գոտի:      Պատահական չէ՛, որ ծիրանի ծառը հայ ժողովրդական երգերում խորհրդանշում է հայրենիքը: Եվ վերջապես այն, որ համաշխարհային ջրհեղեղից հետո Արարիչ Աստծո և մարդկանց միջև հավերժական ուխտի խորհրդանիշը ծիածանն է կամ ծիրանի գոտին:      Այսպիսով, հաստատվում է, որ Կենաց ծառը և նրա անմահական պտուղը՝ Ծիրանը, խորհրդանշում են հայ-արիական վարդապետությունը կամ հոգևոր բարձրագույն գիտությունը, որը ճաշակելով՝ անմահություն ենք ձեռք բերում: Այժմ դժվար չէ հասկանալ, թե ինչու հայկական զարդարվեստում հաճախ հանդիպող Կենաց ծառին նվիրված մոտիվներում այն համեմատության մեջ է դրվում և նմանեցվում մի սերմնահատիկի կամ կորիզի, որը ծլելով, աճելով, ծաղկելով և պտղաբերելով՝ հառնում է որպես Համաշխարհային ծառ կամ տիեզերական արարչագործություն իր արարածներով: Հետևաբար, Կենաց ծառի՝ Ծիրանի աստվածային խորհուրդը իր մեջ ներառում է այն բոլոր սկզբունքներն ու տարրերը, որոնց օգնությամբ Արարիչը արարել է ողջ աշխարհը:     Որ իրոք մեր հայկազուն նախնիները ունեցել են աստվածային աշխարհայացք և տիեզերական մտածողություն, նաև վկայում է Սևանա լճի ցամաքած տեղերից մեկում՝ Լճաշենի մոտ, հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված արիական տիեզերական ծառը խորհրդանշող բրոնզե թիթեղյա նմուշը, որը պատկանում է մ.թ.ա. II հազարամյակին:      Երբևիցե խորհե՞լ եք, թե ծիրանն իր տեսքով ինչ է հիշ-   եցնում և ինչո՞ւ մրգերից միայն ծիրանն է հեշտությամբ ձեռքով երկու հավասար մասի բաժանվում: Կամ ինչո՞ւ միայն ծիրանի փայտից են պատրաստում ազգային երաժշտական գործիքները՝ դուդուկն ու զուռնան, և ինչո՞ւ մենք՝ հայերս, հենց այդ՝ ծիրանափող գործիքների աստվածային երաժշտությունն ենք նախընտրում:    Եզրափակելով՝ կարող ենք համոզված նշել, որ, այո՛, հայկազուններն իրենց ծագումով և ճակատագրի բերումով սերտորեն կապված են խորհրդավոր ծիրանի ծառի և նրա Կենաց Պտղի հետ, և որ այդ կենսատու կապի վերահաստատումը մեր բոլորի սրտերում իր հետ բերելու է հայոց համար նոր Ոսկյա Դարաշրջան: Մեր նախնիք իզուր չեն ասել. «Այգումդ թե ծիրան կա, բարով – աստծու բարին էլ կա»: Ժամանակն է, որ Հայաստանը դարձնենք Ծիրանի Երկիր: Սերգեյ Սիմոնյան Թ  Վ  Ա  Շ  Ա  Ր  Ք                     Տեսակետ                                1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 01. (/) –ուղղահայաց գծաձև, տիեզերքից եկող էներգիա, լույս, որ միանալով երկրի թեք ( ) կորությանը, վերնամասում կազմում է սուր անկյուն (  ), որն էլ ցույց է տալիս էներգո կուտակում: Այդ են վկայում, մեր բոլոր եկեղեցիների սրածայր գագաթները (^): ՈՒղղահայաց գծաձևը (  ) հասնում է երկրի հարթությանը: Արտասանական ձևը՝ մեկ, մը-եկ, (մեզ-եկ): Մեկը, միակը, Արարիչը: Մեկ էներգո ակը, ակն-անիվը-արեգակը:Մեկը, հայոց այբուբենի առաջին «Ա-ա» տառանիշն է: Ա-Աստված, Արարիչ, Արև: Վերևից եկող էներգիա-լույս մեզ եկ; մեկ:2. Ճիշտ գիտություններից հայտնի է (   )-գալարապտույտ (~, —) երկիր-այս գծաձևերը կոչվում են երկիր, ցուցանելով երկրի վրա գտնվող ջրային և լեռնային գոտիները. ինչպես նաև երկրի հորիզոնական հարթությունը (-) (/) վերևից եկող էներգիա, լույս: (~,    ) բաց գալարապտույտ: Արևի գալակտիկայից (համակարգից) եկող էներգիա, որն հասնում է երկրին: Արտասանական ձևը՝ երկու, եր-կու, երկ-ու, երկուսի կրողը՝ երկիմաստով:ա. գալարապտույտ և ճանապարհ:բ.  Տիեզերք և երկիր:գ. Երկիր և երկինք:դ. Երկիր և բնություն:ե. բնություն և մարդ:զ. մարդ                 է. մարդ և կենդանական աշխարհը. մարդ և նյութական աշխարհ:Երկու-եր-կու արտասանական ձևից տեսնում ենք (երկ) իմաստը և (կու) մասնիկը: (Կու-նշանակում է անասունի արտաթորանք (Ժող.), որը համարժեք է երկրային նյութին: Ժողովրդական խոսակցականում շատ ենք հանդիպում. «նյութը, արժեքը ձեռքի կեղտ է»-արտահայտությունը: Այստեղ միահյուսվում են կու-նյութ-արժեք-դրամ, կեղտոտ արժեք, որի կրողը մարդն է՝ երկրայինը: Երկ-կու մարդու գիտակցական զարգացումից սկսած, նյութը հանդիսացել է շահի խնդիր: Շահ-նյութ-կեղտ: Այս իմաստով է նյութ-կուն հանդիսանում երկրի կեղտ և փոխաբերվում անասունի արտաթորանքի հետ: 2-ը՝ Հայոց այբուբենի «բ»-ը հնչյունն Է: «Բ»-ը-բնույթը, բ-բնյութը, բ-բնությունը: Երկ-ու: Երկիր ու հող, երկիր ու երկրանյութ, երկրի բնությունը և նրա բնույթը նյութն է:3. Այս գծաձևը ցույց է տալիս խոյի   նշանը, որը հանդիսանում է տվյալ ժամանակաշրջանը:     վերին բացվող գալարապտույտ, հասնում է հատման հարթությանը կամ կետին     այնուհետև բաց գալարապտույտով շարունակվող,                                              պտտվող մինչև զրոյական կետ:  -բացվող և փակվող գալարաձևից հասկանում ենք, (մեկի վախճանը, մյուսի սկիզբը) մեկ քաղաքակրթությունից, մյուս քաղաքակրթության անցումը: Իրար միացնող կետը կամ հարթությունը ցույց է տալիս մեկից մյուսի անցումը, շարունակությունը:Յ:   -վերին և ներքին գալարապտույտները ցույց են տալիս վերին- (տիեզերական) պտտվող գալարընթացքը: Հատվող կետից ներքև աջ պտտվող ձևը ցույց է տալիս երկրային ժամանակաընթացքը:Այսպիսով՝ վերին-տիեզերական և ներքին-երկրային ժամանակաընթացքները հատվում են երկրային հարթության կետում: Եվ պտտվում են աջ ուղղությամբ, որ ցույց է տալիս գալիքը, հատվելով ներկային, դառնում է անցյալ: Սա բնականոն ժամանակաընթացք է տիեզերական անսահմանության մեջ, որի մեկ մասնիկն էլ երկիրն է:Երեք, արտասանական ձևը՝ա) անցյալ, ներկա, ապագա:բ) եր ե ք – երկիր եկ Քրիստոս: (Քր. ուսմունքից)գ) Հայր, որդի, սուրբ հոգի (երրորդություն):դ) Հոգի, միտք, մարմին-մարդ:ե) Հայր, մայր, զավակ-գոյ:զ) Մարդ արարածի մեջ եղած երեք ես-երի գոյությունը՝ մարդն ինքը, ամբողջությամբ: Նրա մեջ նստած աջ-դրական և ձախ-բացասական եսերը:է) Եռանկյունու երեք գագաթները     , որ առանց մեկի, մյուսները չեն կազմվում: Շաղկապված են և կազմում են ամբողջություն, այդպես է վերը նշված բոլոր կետերում:4 – Այս գծաձևը ցույց է տալիս, մեկ եռանկյունի, կողքից երկարող գծով: Եռանկյունու ներքին հարթության գիծը հատում է վերից եկող գծին, ստանալով    խաչի տեսք: Եռանկյունին կրակի խորհրդանիշն է: Խաչ նշանի ձևը ցույց է տալիս երկիր              : Այս գծաձևից (    ) հասկանում ենք հող և կրակ, այսինքն վերին կրակը՝ Արևը լրացնում է հողին-երկրին ներքին հատման գծիկը  հորիզոնական հարթությունն է:     – Այս գծաձևը քառանկյունին է, վերին կողմը բաց, դեպի երկինք նայող: Կողքի երկարող գիծը վերևից եկող (գիտենք 1-ի բացատրության ժամանակի էներգիան) միանում է ներքին հարթության գծին   : Վերնամասը բաց, ցույց է տալիս, վերևից եկող լույսը, ջերմությունը, տիեզերական այլ և այլ ալիքներ (ընդունող): 4-ը երկրի խորհրդանիշն է, այն ցույց է տալիս երկրի կողմնային կողմերը        այս չորս ուղղությունները հատվում են միմյանց, ունենալով առանցք: Կողմնային կողմերի եզրերը իրար միացնելով կստանանք                      այս գծաձևերը, որ կներկայացվեն խորհրդանիշերի վերլուծության ժամանակ:Չորս – Արտասանական ձևը՝ չ-որս, չոր-ս չուր օրս (բառբառային) մինչև օրս չոր-ս – չորս սյուներ՝ հող, ջուր, օդ, կրակ:       4-ը այբուբենի «Դ»-ը տառն է:         4-«Դ»-Աստված չորրորդ օրը ստեղծեց հողը (Աստվածաշունչ) հ օղ – հ-հողի ամբողջը,     -ողջը՝ օղը: 4-րդ օրվա հողի արարումը 4-«Դ» (դ-ար) ժամանակի չափման միավոր հողի վրա: (Նաև 4-արարում,) (որ կարող ենք հասկանալ չորրորդ քաղաքակրթություն):Երկրի վրա (վերլուծությունները ժայռապատկերների բաժնում):       5 – ~ -երկիր, / – (լույսի, էներգիայի Ճանապարհ)     -գալարապտույտ: Երկրից լույսի ճանապարհ, -գալարապտույտը՝ հավերժի ճանապարհը: (   ) նիշը ցուցանում է երկրային ճանապարհը (կյանքը) անցնելուց հետո ֆիզիկական գոյի մարմինը մնում է հողին, հոգին գնում է հավերժի պտույտները: Ծնունդ կյանք  մահ, այս կյանքի հատվածը հինգն է, կյանքի գծիկը: Հինգ-արտասանական ձևը՝ հ-ին-գ, հին-գ հ ին գ-հողի վրա ինի (Աստծո) գենը:Հին-գ-հին գեն – մարդկային գոյը:Մարդ արարածի գոյության սկիզբը հողի վրա (4-ի շարունակությունը 5-ն է): Մեկ լրացում վերը նշված բացատրությունների, որ պատահական չէ թվերի դասակարգման ձևը 1-ից սկսած մինչև վերջ, վերջինը լրացնում է նախորդին: Միտքը շարունակվում է մեկը մյուսով:5-ը մարդու թիվն է, (մարդը երկրի վրա 1, 2, 3, 4, 5 …) Հնգաթև աստղը մարդն է կանգնած, ձեռքերը և ոտքե-րը տարածած վիճակում:   Մարդու քայլքի ժամանակ աջ ոտքի շարժումը համընկնում է ձախ ձեռքին, ձախ ոտքի շարժումը աջ ձեռքին, գծագրում տեսնում ենք      սա բնականոն ֆունկցիա է, որ կառավարում է հնգաթև աստղի վերին եռանկյունին՝       -գլուխը: Հնգաթև աստղի հինգ եռանկյունիների գագաթները        ցույց են տա-լիս մարդու էներգո հոսքերի ուղղությունները՝ գլուխ, ձեռքեր, ոտքեր:    Հնգաթև աստղի միջնագիծը՝ հնգանկյուն  .  կանդրա-դառնանք խորհրդանիշերի վերլուծության ժամանակ:5-ը՝ մարդ արարածի 5-զգայարաններն են ձեռքի և ոտքի մատների քանակը: 5-ը նաև երկիր մոլորակի մարդաբնակ հինգ աշխարհամասերն են:5-ը հայոց այբուբենի «Ե»-տառն է:Ե-ի արտասանության ժամանակ լսում ենք յե, յես: Եսը գիտակցական աշխարհի, խոսող էակի ինքնությունն է: Երկիր, լույսի (հոգի) ճանապարհ, գալարապտույտ ~ /    (5) ձևերը մարդ արարածի գենետիկ շղթան է, նրա շարունակական պտույտը՝ հոգի-ճիչ մարմին-մահ և այսպես շարունակ՝  պապ, որդի-թոռ:6 –  -Ներքին ամբողջության գալարապտույտը հողի հորիզոնական հարթությունից ցած: Քրիստոնե ուսմունքի մեջ երեք հատ 666-երի խորհուրդը իմաստավորվում է դժողքի հասկացությամբ, այն ցուցանում է երկրի ընդերքը, ընդերքի գալարապտույտները:   Վեց-վ-ե-ց-արտասանական ձևը՝ վեր երկնային ցպա-     հանջ: Մարդ արարածի (5-ի) մարմինը երկրին գերեզման ընդերք, իսկ հոգին* վերին ոլորտին ցպահանջ:6-ը թե գծաձևով, թե արտասանական ձևով ցույց է տալիս (վարը-ցածը, ներքևը) երկրի ընդերքը: 6-ը հայ այբուբենի «Զ»-տառն է: Զ-հնչյունը հանդիսանում է կապ – կապող օղակ վերին և վարին: «Զ»-տառաձևի ներքին էլեմենտ-գծիկները նույնպես ցույց են տալիս վերև և ներքև       :7-    – ~ – երկիր, /-Լույսի ճանապարհ, / -ճանապարհը հատող էլեմենտը:7-ը-համարվում է Քրիստոնե ուսմունքի խորհրդանիշ (Չնայած ամեն ինչ եղել են շատ վաղ անցյալում, (մարդու չափ հին) հետագայում օգտագործվել են և տրվել է յուրովի մեկնաբանություն Քրիստոնե): Երկրից դեպի այլ ուղղություն     / խաչվող է, կամ ընդհատվում է գծաձևը ցույց է տալիս գերանդի (հնձող գործիք) (  / )-այս ընդհատումը կյանքի – ճանապարալույսի ընդհարումն է (մահը) յոթ-յօթը արտասանական ձևը – եթերայինի ոլորտն է, օդի անհրաժեշտությունը: Օդը չորս տարրերից վերինը: Մարդու էներգոկենտրոնները յոթն են: Գունալուսային շերտերը՝ յոթն է: Հայոց այբուբենի ձայնավոր հնչյունները յոթն են: Յոթը այբուբենի է տառանիշն է: Է-ն էությունն է-կազմությունը: Խորհրդանշում է յոթանկյուն: Կանդրադառնանք խորհրդանիշերի վերլուծության ժամանակ: 8-Այս գծաձևը ցույց է տալիս անընդհատ շարժում, հավերժության խորհրդով: (Ծնունդ-կյանք-մահ): Գծաձևի մեջ եթե հորիզոնական գիծ ենք անցկացնում     -ունենում ենք երկու՝ վերին և ներքին ամբողջություն     : Եթե ուղղահայաց գիծ ենք անցկացնում    (     ) ստանում ենք 3-ի անդրադարձը (հայելի) I – տարբերակ-ինչպես վերևում է, այնպես էլ ներքևում է: Մեկը մյուսի արտացոլումն է:II-տարբերակ-առաջին և երկրորդ համակարգերի արտացոլանք, պարզաբանենք:I-համակարգում ֆիզիկական գոյն է՝, II-ում հոգևոր ոլորտն է, իր բոլոր հարցականներով:Քանի որ II-րդ համակարգման վիճակը ֆիզիկական գոյի համար հասու չէ, այն անհասկանալի է, անտեսանելի, ուղեղի համար անմատչելի է, և ֆիզիկական գիտակցությունից դուրս է:    – երկու եռանկյունների հատման էներգոկենտրոն (մնացած բացատրությունը խորհրդանիշերի վերլուծության ժամանակ):9-մեկ ամբողջությունից 0 J կորագծով ցած: Ամբողջությունը վերին ոլորտի, տիեզերական, Աստվածային, ինի, իմաստն է, որից իջնում է ցած, կորագծով (0 J 9) երկիր: Առհասարակ կորագծերը խորհրդանշում են երկիր մոլորակի կոր հետագայում կլոր լինելու փաստը: Այսպիսով վերին ոլորտի ամբողջությունից երկիր եկող կորությամբ և որ նորից վեր բարձրանալու հոգին ուղղությունն է ցույց տալիս:Իննը – Արտասանական ձևը ցույց է տալիս վերինը, վե’ր, իննը, ինը, ինքը, Տերը:6-մեկնության ժամանակ ասացինք, որ 6-ը համարվում է ներքին ամբողջություն, այստեղ 9-ը վերին ամբողջությունն է, իրար վրա դնելիս կստանանք 9 69 9-հավերժ-անսահմանության գծաձև 8: Այսպիսով 6-8-9-ի միջև հավերժական կապ կա: Բայց թվային դասակարգման մեջ, նշված հավերժ ընթացքի վերի և վարի միջև կա 7-ը-յօթ-հոգևորը, եթերայինը:9-ը այբուբենի «Թ»-տառն է: I-ին Թվաշարքի վերջին նիշը: (9-ի կատարյալ լինելու վերլուծությանը կանդրադառնանք գաղտնագրության ժամանակ):0-զրո – ամբողջը: Զրոն ցույց է տալիս միաժամանակ ամբողջը՝ տիեզերքը, երկիր ու երկինք, բոլորը միասին: Այս նույն ամբողջը միաժամանակ ցույց է տալիս դատարկություն: Այս նույն ամբողջը և դատարկությունը մի կետից սկսած կորագծով միացնենք նույն կետին     կլորի խորհուրդը:Զրոն – ամբողջը, եթե տեղադրենք ցանկացած թվից հետո կստանանք տասնորդական, քանի հատ ամբողջություններ ավելացնենք թվից հետո կունենանք անվերջություն:        Այժմ անցնենք միանիշ թվից հետո դրվող ամբողջություն ներկայացնող զրոին և տանք դրանց վերլուծությունը:10 – Մեկը և ամբողջը: Եթե 1թվի վերլուծությունից պարզեցինք մեն, միակի, Աստծո, Արևի իմաստավորումը, ապա այս դեպքում ունենում ենք մեկ արարիչ, մեկ ամբողջություն:Տաս-արտասանական ձևը, ուզելու խնդրելու իմաստն է: ՈՒմի՞ց կարելի է խնդրել, ուզել, եթե ոչ Աստծուց, – «Տաս Տեր»:Հայոց այբուբենի II-րդ սյան տասնորդական մասի առաջին նիշը: «    »-հնչյունը:20 – Երկուսը և ամբողջը: Չկրկնվելու համար միանիշ թվերի բացատրությունը չեմ ներկայացնում:Արտասանական ձևը քսան, ք-սյուն:Եթե Մաշտոցյան այբուբենով Ք. Ն. Քրիստոսի անունով էր, վերջանում և 36 3+6=9 Աստվածային խորհուրդ ուներ, ապա կարող ենք համարել՝ Քրիստոսի սյուն, քսան (Քրիստոնե ուսմունքով):30 – երեքը և ամբողջը, երեք սյուն արտասանական երեսուն, 3 –ի իմաստի և ամբողջի միացումից (երրորդություն կա 3–ի վերլուծականում)40 – Քառա սյուն, չորս սյուն, քառասուն: Քառասունը Ժողովրդական ծիսական ուսմունքների մեջ շատ ենք հանդիպում: Սա նշանակում է բնության չորս տարրերը՝ հող – ջուր – օդ – կրակ (4-սյուները), այս սյուներից վեր ձգվող դեպի Քրիստոնե ուսմունք ունենում ենք քառասունք հասկացությունը: Այս հասկացությունը ցույց է տալիս նշված 4-սյուներից վեր – հոգևոր – եթերային ոլորտը: 40-թվի տառային համարժեքը «Խ»-ն է:50 – հիսուն, հինգերորդ սյուն, բնության 4-տարրերը և հիս, յիս, ես՝ մարդը:Քրիստոնե ուսմունքի մեջ նշանակում է  Հիսուս ունի, այստեղից էլ գոյանում է «Հիսունականների» աղանդի գոյությունը:Այբուբենում 50-ը «Ծ»-տառանիշն է:60 – վաթսուն – վատթար սյուն, այս ձևը բխում է 6-ի իմաստային ձևից, որ սյունը վատթար է, ոչ կայուն: 60-ի տառային համարժեքը «Կ» տառն է:70 – Արտասանական ձևը յոթ ան ասուն, 7-ը ոչ – (ան) ասուն, ասող, խոսողից (մարդ) վեր՝ օթը (օդը) – եթերայինը, հոգևորը, որ ֆիզիկան սյուն չունի, ան սյուն է, նա Աստծո սյունն է: Եթե հոգին բնութագրում ենք, անկշիռ, ստվերային էներգիա, ապա օդը բնորոշ է վերը նշված սյունին:Տառային համարժեքը «Հ»-ն է հոգի:80 – ՈՒթսուն, ութը սյուն, ութի հավերժ ընթացքը և ամբողջը: ՈՒթը սյունը ութագագաթ գծային է           (կբացատրվի խորհրդանիշեր վերլուծելիս):Տառային համարժեքը «Ձ»-տառն է:90 – Իննի սյուն, հնի սյուն, նրա – Աստծո – վերին ոլորտի սյունը: Ինը և ամբողջը միասին: Տառային համարժեքը «Ղ»-տառն է: Տասնավոր թվային շարքի վերջին տառը:Վերը նշված սյուներին հաջորդում է 100-ը:100 – Մեկը և երկու ամբողջը (0, 0), այս փոխում է իմաստային ձևը: Հարյուր – հարատևությունը (հավերժությունը) յուրացրած:II-տարբերակ, հարյուրի «Ր»-ն սղելիս ստանում ենք հայուր-(Հայի «ու՞ր» լինելը): «Ճ»-ն-հարյուր երրորդականը:Մեկին ավելացրած երկու ամբողջություն, այսինքն «1»-ը գիտենք: Առաջին (0) ամբողջությունը՝ անցյալ ամբողջ – քաղաքակրթությունն է: Երկրորդ (0-ն) – ներկա քաղաքակրթությունն է:Ճ – 100,    Մ – 200,   Յ – 300,   Ն – 400,   Շ – 500Ո – 600,    Չ – 700,   Պ – 800,   Ջ – 900:1000-հա զը ար – հա˜շարունակելի է զ-ը (այս) արարը (զ-ն կապող ձևն է) երկրի արարը:Տառաթվային համարժեքը «Ռ»-նիշն է: Մաշտոցի այբուբենի չորրորդ սյունը:Այբուբենի վերլուծության ժամանակ ասացինք, որ տառային համակարգը լրացնում է թվայինին: Թվայինն էլ տառայինին:              -հա˜զար: Համակարգի 4-սյուների խորհուրդը: Թվային չորս սյուները մեկը և երեք ամբողջությունները՝ «1000»-ը համահունչ է տառաթվային դասավորության չորս սյուներին, որն էլ կատարյալ ձևն է:1000 – Ռ,   2000 – Ս,   3000 – Վ,   4000 – Տ, 5000 – Ր,   6000 – Ց,   7000 – ՈՒ,   8000 – Փ,   9000 – Ք: «Ք»-ն Աստվածայինի, «ինի»-իննի հազարապատիկ ձևն է: «9»-ը և  երեք հատ ամբողջությունները (0,0,0) ցույց են տալիս (չորս նիշ) ներկայիս՝ չորրորդ քաղաքակրթությունը: Կանդրադառնանք Ժայռապատկերները վերլուծելիս:Հայոց արտասանական թվային համակարգով «10000»-ը համարվում է բյուր: Անթիվ:Մեկը և չորս ամբողջությունները միասին: I – տարբերակ – մեկ արևային համակարգ և չորս քաղաքակրթություն:II – տարբերակ – Մեկ արարիչը և չորս տարբերը (հող, ջուր, օդ, կրակ) իրար հետ ստանում են բ յուր – բնությունը կամ բնույթը (էությունը) յուրացնող: Այստեղ խոսքը վերաբերում է մարդկային մտքին բյուր – 10000-ը՝ տառաթվային համակարգի թվային «9999»-ը ձևը ցույց է տալիս Հայ ազգատեսակի խոսակցական լեզվի սկիզբը՝ 10000-տարի: Ռոզա Անտոնյան Նժդեհի 118-ամյակին     Ս/թ. հունվարի 1-ին լրացավ Հայ Ազգի մեծագույն զավակներից մեկի Գարեգին Նժդեհի ծննդյան 118-ամյակը: Աստծո կամքով Նժդեհը ոչ միայն զինվոր էր՝ ռազմագետ, այլ նաև մտածող-իմաստասեր, գաղափարախոս և ճկուն քաղաքագետ: Այս չորսի համադրումը նա կարողացավ մինչ մահ ծառայեցնել իրեն ծնող Հայ Ցեղին: Նա այն քչերից էր, որ ծնվեց, ապրեց ու մահացավ որպես Ցեղամարդ և Աստվածամարդ: Զանգեզուրում նա հաղթեց, որովհետև գիտակցում էր մահով անմահանալու պատիվը և գիտեր, որ մահը խույս է տալիս անվախից՝ հետևաբար անմահից: Այո՝ անմահացավ Նժդեհը, անմահացավ իր ցեղակրոն ուսմունքով: Եթե ուզում ես զգալ քո Արիական Ծագումը, նախնյաց Գենը և արժանավոր կերպով ծառայել սեփական Ցեղիդ, դիմի’ր Նժդեհին: Նրա բոլոր աշխատություններն իսկական ուղեցույց են Հայ Ցեղի յուրաքանչյուր անհատի համար: Այնտեղ կան պատմության անցյալի պատասխանները, ներկայի գնահատականը և ապագայի կանխորոշումը: 2001-ից սկսել է Տեզերական գարունը և տեղի են ունենում գործընթացներ, որոնք Նժդեհը բնորոշել է մի քանի բառով՝ «Աշխարհն ազգայնանում է»: Այո’, ամենուր զարթնում են ազգայնական      և ազգային-ազատագրական շարժումները: Հայերիս մոտ՝ նույնպես: Պետք է ազգայնանալ, ցեղակերտվել, ընդհանուր բնական գործնթացից հետ մնալը սխալ և կործանարար է: Մարտին՝ երկրային գարնանը տոնեցինք Ամանորը, ու նաև Վահագնածին Նժդեհի ծնունդը: Գոնե այս Նոր տարում սկսենք ապրել Նժդեհով, և չլինենք միայն Նժդեհ ուսումնասիրողներ, այլ՝ Մեծ Հայով ապրողներ: Հայը պետք է ապրի, որպես ցեղակրոն, որ Հայ մնա: ՀՀ առաջընթացը, Պատմական Հայաստանի տարածքների վերամիավորումը և Սփյուռքի ճիշտ հայապահպանումը պայմանավորված են ցեղակրոնության առաջընթացով, հատկապես՝ նորահաս սերնդի մեջ: Մեր փրկությունը Նժդեհի մեջ է, ապրենք Նժդեհականությամբ, հաղորդակցվենք մեր ակունքներին և կապահովենք ապագա Հայկական Աստվածապետությունը՝ Արարչապետությունը: Ներկա պայմաններում, երբ ամեն ինչ նյութականն է որոշում, ավելի սաստիկ պետք է պայքարել ապազգային տականքների ու ներքին անմիասնականության դեմ: Պետք է գերադասվի ազգայինը և ստորադասվի անձնականը: Ձեռքի տակ ունենալով Նժդեհի Իմաստությունը, Հայ-Արիական Հավատքը և Արարատյան Դիցաբանությունը՝ մենք անհաղթ ենք: Եթե չօգտվենք Արարչատուր այդ Իմաստություններից և առաջին հերթին Նժդեհի Ցեղակրոնությունից և մեր Արարչածին Հավատքից, կվերածվենք պարզապես կենսառոբոտների, ինչին էլ որ ձգտում են աշխարհի «իրական» տերերը, ազգերին նետելով զանգվածային ապազգայնացման ու բթացման հորձանուտը: Ով որ դեռևս չի կարդացել Նժդեհ, թո’ղ կարդա, իսկ ով արդեն ուսումնասիրել է, թո’ղ սկսի ապրել Նժդեհով: Մեր ուժը Ցեղի հավաքական ուժի դրսևորման մեջ է, ինչին էլ ձգտում էր Զանգեզուրի Արծիվը, ինչին պիտի ձգտենք յուրաքանչյուրս և ազգովի:       Փառք մեր Արարչին, փառք Ամենազօր Հայկյան Ցեղին: Էդմոն ՀարությունյանՎանաձորի թիվ 9-րդ դպրոցի աշակերտ    ԱԶԳԱՅԻՆ  ԲԱՐՈՅԱԿԱՆԸ ՈՐՊԵՍ  ՓՐԿԱՐԱՐ  ՕՂԱԿ        Հայաստանի վերածնունդը՝ Հոգևոր Հայաստանի վերածնունդն է: Ցավոք հասարակությունը դեռևս լավ չի ընկալում մշակույթի վերածննդի հիմնախնդիրը: Ազգային եզակի առանձնահատկությունների վերլուծությունն ու կիրառումը հանդիսանում է կարևորագույն փուլ Նոր Հայաստանի առջև ծառացած հարցերի ու արժեքների հաստատման գործընթացում: Իր արարչական ճակատագրով, իր ինքնատիպ ազգային հատկանիշների վերածննդով Հայաստանը կատարում է համամարդկային ու համաշխարհային դերակատարում՝ իր կնիքը դնելով քաղաքակրթության հետագա զարգացման ուղղության և ելքերի որոշման գործում: Հոգևոր-գաղափարական ու իմաստասիրական շերտերի վերարտադրումը կըհանգեցնի ծավալվող իրադարձությունների նոր ըմբռնողության: Հայաստանի զարթոնքի ու վերելքի ճանապարհը հոգևոր հեղափոխությունն է, որի էությունը ներկայիս մտածողության (գիտակցության) փոփոխումն է՝ ազգայնացումը՝ հայացումը…       «Ի՞նչ անել» և «ո՞վ է մեղավոր», ահա բուն, վաղնջագույն հարցերը, որոնց միշտ էլ կարողացել է կատարելապես պատասխանել Հայ Ազգը, որի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ միշտ կարողացել է կերտել «նոր Հայրենիքի կերպարը»՝ այն հաստատելով ավանդական ազգային էության ու բարոյականության ըմբռնմամբ: Ընդ որում, բարոյականություն-էթիկան պիտի դառնա «նոր Հայաստանի» և «ապագա Հայաստանի» պետական գաղափարախոսությունը: Հայ ազգի դերակատարումներից մեկը համաշխարհային հավասարակշռության պահպանմանը պարտադիր մասնակցելն է: Անկասկած, Հայ ազգն իր մեծ լուման ունի ողջ մարդկության համերկրային հակասությունների վերացման գործում՝ ըստ իր առաքելության: Հայաստանը եղել է, կա և կլինի արդարամիտների, առաքինի մարդկանց և նվիրյալ սխրագործների երկիր: Հայոց հնագույն իմաստության տաճարն ու հայ բարեպաշտ դյուցազնը հանդիսանում են ազգի զարգացման և հարատևման ապագայի խորհրդանիշերը: Հայաստանը առավել եռանդուն պիտի մասնակցի մոլորակի քաղաքակրթության նոր կերպարի ձևավորման գործընթացին, ղեկավարվելով ինչպես ազգային, այնպես էլ՝ համերկրային նպատակներով: Այն է՝ «բնականոն (էվոլյուցիոն) զարգացման և կողմնորոշված հարմոնիկ-համադրելի աշխարհաքաղաքականության ապահովում»: Հայ ազգի լավագույն հատկանիշները, մասնավորապես՝ առաքինությունն ու վեհությունը, սխրագործությունն ու բարեգթությունը, համբերությունն ու անհիշաչարությունը, մեծահոգությունն ու նվիրաբերությունը հիանալիորեն համապատասխանում են մարդկային ապագայի տեսլականին: Հայաստանն իր ուրույն տեղն ունի տնտեսական, քաղաքական, մշակութային և այլ համակարգերի ստեղծման գործում: Համակարգեր, որոնք կողմնորոշված են դեպի մարդկային հնարավորությունների առավելագույն իրացմանն ու նոր առաքինի քաղաքակրթության ստեղծմանը: Իսկ այդ նպատակին հնարավոր չէ հասնել առանց մարդու ինքնավերափոխման: Հակառակ դեպքում, մոտեցող աղետի վերացման բոլոր փորձերը՝ մարդկության ու մոլորակի վերափոխումների ճանապարհին, կլինեն ապարդյուն՝ մարդկային «էգո»-ների և դրանց սպառումն իրականացնողների նեղ նկրտումային պատճառներով:       Հայ ազգը հոգևոր-մշակութային արժեքների անմահ պաշտպանն է: Հայ ազգի մշտական գլխավոր փորձությունը ոգե-գաղափարական ընկալման փորձությունն է, ընդ որում հայ ազգը որպես գոյության գլխավոր արժեք ի վերուստ ընդունել է հոգևոր կյանքը:  Նիկոլայ ՊողոսյանՀՀԿ անդամ  ՀԱՅՈՑ ԴԻՑԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՔՐԻՍՏՈՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ(Հոդվածաշարք) (սկիզբը՝ թիվ 6 (33)-ում`)                 Հայտնի չէ, թե սկզբում հայոց եկեղեցիները ինչ ձեւի էին, սակայն ավելի ուշ կառուցված կամ վերակառուցված եկեղեցիների ձեւը հուշում է եկեղեցաշինությունում դիցա-բնապաշտական խորհուրդների ներդրման ու մեհենաշինությունից փոխառությունների մասին:Ա) Դիցապաշտությունում Դիցահոր առնական ու բեղմնավորող զորությունն են խորհրդանշում ֆալոսները, որոնք առնանդամի, սունկի (նաեւ՝ միջուկային զենքի պայթունի պսակի) նմանությամբ են: Սնկերի մասին հայտնի է, որ դրանք աճում են անձրեւներից հետո եւ կապվում են ամպրոպ-կայծակի՝ Դիցահոր խորհրդանշական տարերքի հետ:      Ֆալոսանման են եկեղեցիների (նաեւ մզկիթների) գմբեթները: Մեր եկեղեցիների կոնա-բրգաձեւ գմբեթները հիշեցնում են երեխայի առնանդամը, որը խորհրդանշում է Դիցահոր մանկա-կուսական (մինչզուգավորման) առնականությունը: Մյուս կողմից, սրանց նման են վեղարները՝ սրածայր գագաթ ունեցող գլխանոցները, որ կրում են կուսակրոն հայ հոգեւորականները մյուսներից տարբերվելու համար: Իսլամական սլացիկ մինարեթները՝ կլոր գագաթով, հիշեցնում են առնական ձիգ ֆալոսները, որոնք խորհրդանշում են Դիցահոր տղամարդկային (ետզուգավորման) առնականությունը (կարծվում է, որ այս պարագայում տեղ է գտել նաեւ մուսուլմանների մոտ ընդունված թլպատման ծեսը):       Ի դեպ, կուսական ֆալոսի գլխիկի նման էին մեզանում հարգի սրագագաթ սաղավարտները: Բ) Մեր բազիլիկ կոչված (ուղղանկյուն հատակագծով) եկեղեցիների ներսի հատակագիծը հիշեցնում է թեւերը վեր պարզած (ծիսական սիրո ակտին պատրաստ) դիրքով պառկած կնոջ, որի գլուխը համապատասխանում է խորանին, իսկ թեւերը՝ խորհրդանոցներին (խորանի կողքի երկու խորշերին): Հին մատենագրությունում եկեղեցին համեմատվում է կույսի, կնոջ կամ հարսի հետ, իսկ Քրիստոսի ու եկեղեցու միությունը՝ այր ու կնոջ, հոգու եւ մարմնի միության հետ: Գ) Հայոց եկեղեցիների աննշան մասը շրջանաձեւ է՝ երբեմն չորս կամ ութ բոլորակողմերով: Միաժամանակ, մի շարք եկեղեցիների ներսում առկա են ութաթեւ աստղ հիշեցնող ենթակառույցները:       Հայտնի է, որ հնագույն պաշտամունքային կառույցներն ու բնակարանները շրջանաձեւ էին: Նախկինում բնակավայրի անմար հրո պաշտամունքային վայրեր էին հրապարակները («հրապարակ» նշանակում է «հրո շրջան»), որտեղ տոնվում էր Տրնդեզը (ըստ մեզ՝ Հրադեզ-Հրատոնը)1:       Ութաթեւ աստղը, որը կազմում են միմյանց նկատմամբ 45 աստիճան շեղված դիրքով զույգ քառակուսիները, մեզանում շատ հարգի խորհրդանշան է, սակայն լիարժեք մեկնաբանված չէ: Հիմնականում կարծվում է, որ այն նշանավորում է աշխարհը՝ ութ կողմերով հանդերձ, եւ նրա հարափոփոխականությունը՝ արտահայտված քառակուսիների փոխադարձ դիրքով: Մեր կարծիքով ութաթեւ աստղը ցուցանում է նաեւ բնության ութ տարրերի (եթեր, հուր, օդ, ջուր, հող, մետաղ, քար, փայտ) փոխազդեցությունների (փոխակերպումների) խորհրդակարգը:Դ) Մեր եկեղեցիներն ունեն տասնվեց օծված հիմնաքարեր՝ ի պատիվ Քրիստոսի տասներկու աշակերտների ու չորս ավետարանիչների: Եվ քանի որ Մատթեոս ու Հովհաննես ավետարանիչները նաեւ աշակերտներ էին, ապա վերոհիշյալ շարքը համալրվեցին Պողոսով ու Գ. Լուսավորիչով: Այդ հիմնաքարերից հինգը դրվում են հարավային կողմում, հինգը՝ հյուսիսային կողմում, երկուսը արեւմտյան (ավագ) դռան մոտ, իսկ չորսը՝ խորանի անկյուններում (արեւելյան կողմում):      Ուշագրավ է, որ թվով տասնվեցն են ութաթեւ աստղի ծայրերը՝ գագաթներն ու ներս ընկած ծայրերը (քառակուսիների հատման կետերը): Եվ եկեղեցու հիմնաքարերի դասավորությունը ինչ-որ տեղ հիշեցնում է ութաթեւ աստղի ծայրերի դասավորությանը: Ութաթեւ աստղի երկու հանդիպակաց կողմերի ծայրերը հնգական են, իսկ մյուս երկու կողմերինը՝ երեքական: Այսինքն, ենթադրում ենք, որ մեր եկեղեցիների հիմնաքարերի քանակն ու դասավորությունը, հիմնականում պայմանավորված լինելով ութաթեւ աստղի կառուցվածքով, մեհենաշինությունից փոխառություն է: Ե) Հայոց եկեղեցիները սովորաբար ունեն հինգ արտաքին դռներ, որոնք խորհրդանշում են հինգ տաղավարաց (գլխավոր) տոները: Ավագ դուռը խորանին հանդիպակաց արեւմտյան կողմում է, երկրորդ դուռը հյուսիսային, իսկ երրորդ դուռը հարավային կողմում է, մեկական դռներ էլ կան խորհրդանոցներ՝ ավանդատուն եւ ընծայատուն մտնելու համար:       Նկատելի է, որ այս հինգ դռներով կազմվում է հնգանկյուն, որը ցուցանում է բնության հինգ հիմնական տարրերի (եթեր, հուր. օդ, ջուր, հող) փոխակերպումների խորհրդակարգը: Գագաթը բարձր հնգանկյուն է հիշեցնում նաեւ հայոց եկեղեցու բարձրաստիճան հոգեւորականների խույրը: Այս դեպքում ավագ դուռը, խույրի գագաթը համապատասխանում է եթերին՝ ամենավերին տարրին: Այս կարգով հարավային դուռը համապատասխանում է հրին, հյուսիսայինը՝ օդին, մյուս դռներն էլ՝ ջրին ու հողին:        Հայտնի է, որ մարդու վերջույթներով (ձեռքերով, ոտքերով) եւ գլխով կազմվում է հնգանկյուն ու հնգաթեւ աստղ: Գլխին համապատասխանում է եթերը, ձեռքերին՝ հուրն ու օդը (վերին տարրերը), ոտքերին՝ ջուրն ու հողը (վարի տարրերը): Այսինքն, եկեղեցու դռներով եւս կազմվում է խորհրդավոր մարդ-այր, որի գլուխը համապատասխանում է ավագ դռանը: Նա մարմնով հակառակ է խորհրդավոր կնոջը, որի գլուխը համապատասխանում է խորանին: Սակայն երկուսի փոքրափորերն էլ գտնվում են եկեղեցու կենտրոնում՝ կենտրոնական գմբեթի տակ՝ կարծես, թե խորհրդանշելով արական ու իգական էությունների միասնությունը, դիցա-տիեզերական խորհրդավոր սերը, միությունն ու արարման ակտը:        Ըստ այդմ, կարծում ենք, որ հայոց մեհյաններում Դիցահոր առնականությունը (բեղմնավորող օրգանը) խորհրդանշող կենտրոնական գմբեթի տակ եղել է Դիցամոր պտղաբերությունը (պտղածին օրգանը) խորհրդանշող հրատեղ-հոր (գուբ)՝ համանման թոնրի երդիկի տակ գտնվելուն:Զ) Հայոց եկեղեցիների ներքին տարածքը ստորաբաժանվում է չորս հիմնական մասերի՝ գավիթ, ատյան (կենտրոնական մասն է), դաս, բեմ (այստեղ է պատարագի սեղանն ու խորանը), որոնք ավագ դռնից սկսած հաջորդում են իրար: Սա հիշեցնում է բնության հինգ հիմնական տարրերի վերից-վար հերթականությունը՝ եթեր-հուր-օդ-ջուր-հող:     Ուշագրավ է, որ հինգ աստիճան ունի կաթողիկոսական գահը՝ ի նշան նրա վարդապետական, եպիսկոպոսական, արքեպիսկոպոսական, մետրապոլիտական և կաթողիկոսական իշխանության: Մյուս կողմից, սա հիշեցնում է բնության հինգ տարրերի վարից-վեր աստիճանակարգը: Է) Մկրտության ավազանը գտնվում է եկեղեցու ներսի հյուսիսային կողմում, իսկ, ինչպես գիտենք, հյուսիսը համապատասխանում է ջուր տարրին:Ը) Մեր եկեղեցիներն ուղղված են արեւմուտքից արեւելք (ավագ դուռը արեւմուտքում է, խորանը՝ արեւելքում), իսկ գմբեթների խաչերը՝ հյուսիսից հարավ: Այսինքն, եկեղեցին յուրօրինակ կողմնացույց է:       Հայտնի է, որ նախաքրիստոնեական որոշ (օրինակ, Գիսանեի ու Դեմետրի) մեհյաններում հակառակ կարգն էր: Աղոթարանը (խորանը) արեւմուտքում էր, իսկ դուռը՝ արեւելքում: Այս դեպքում բնապաշտական խորհուրդները համահունչ էին դիցակարգին:      – Դուռը, որը համապատասխանում է եթերին (աննյութական հրին) ու խորհրդավոր այրի (իմա՝ Դիցահոր կամ այլ դիցայրի) գլխին, գտնվում էր արեւելքում, որը խորհրդանշում է ցերեկը, լույսը, երկինքը, կյանքը, հոգեւորը, արական «Ար» նախասկիզբն ու երկնային տարրերը (եթեր, հուր, օդ):     – Խորանը որը համապատասխանում է անդրհուրին ու խորհրդավոր կնոջ (իմա՝ Դիցամոր կամ այլ դիցուհու) գլխին, գտնվում էր արեւմուտքում, որը խորհրդանշում է գիշերը, խավարը, երկիրը, (նաեւ անդրաշխարհը), մահը, նյութականը, իգական «Մա» կամ «Էգ» նախասկիզբն ու երկրային տարրերը (ջուր, հող եւ այլն): Այս տեղադրությունը համապատասխանում է մեզանում ընդունված հանգուցյալի թաղման՝ դեմքով դեպի արեւելք ուղղված, դիրքին:       – Խորհրդավոր դիցայրի գլուխն ու վերջույթները կազմող դռների համապատասխանությունը բնության տարրերին խորհրդակարգով էր: Ավագ, հարավային ու հյուսիսային դռներին համապատասխան երկնային տարրերը գտնվում էին տաճարի արեւելյան մասում (կենտրոնի նկատմամբ), իսկ մյուս երկու դռներին համապատասխան երկրային տարրերը՝ արեւմտյան մասում:    – Տաճարի ներքին տարածքի հիմնամասերի հաջորդականությունը արեւելքից-արեւմուտք էր, որը համարժեք է բնության տարրերի վերից-վար (երկնքից-երկիր) հերթականությանը:       – Տաճարի ներսում այցելուների քայլքը կատարվում էր արեւելքից-արեւմուտք, որը համարժեք է արեգակի ցերեկային, մարդու այսերկրային կյանքի (ծնունդից-մահ) ընթացքին: Եկեղեցիներում քայլքը արեւմուտքից-արեւելք է, որը համարժեք է արեգակի գիշերային, մարդու անդրշիրիմյան գոյության (մահվանից-նոր ծնունդ) ընթացքին: Այս առումով ենթադրում ենք, որ եկեղեցու խորհրդանոցների համար նախատեսված (նաեւ՝ մեհյանների համապատասխան) դռները սկզբնապես ծառայել են այցելուների տաճարից դուրս գալու համար, քանի որ երկու դեպքում էլ տաճարի ներսում ետընթաց քայլքը անբնական ու անխորհուրդ, նույնիսկ՝ անթույլատրելի է: Եվ իզուր չէ, որ այսաշխարհիկ կյանքը համեմատվում է երկդռնանի քաղաքի հետ, որի դռներից մեկով մտնում ենք, իսկ մյուսով դուրս գալիս:  * * *      Հայ եկեղեցին ծիսակատարությունների մեջ ներմուծեց մեհենական պաշտամունքի որոշ խորհրդաառարկաների ու նյութերի գործածությունը:Ա) Այդպիսին է մոմ վառելը: Բացի եկեղեցում, մոմ են վառում նաեւ հանգուցյալի աճյունի շուրջը, հուղարկավորությունից հետո մինչև յոթնօրէ կամ քառասնօրէ ընկած օրերին, նախնիների հիշատակի օրերին (տարելիցներին, մեռելոցներին2): Այն տիեզերական լույսի մշտավառությանը, կյանքի հարատեւությանը, հոգիների զորացմանը, չարաբախտության խափանմանը, անդրշիրիմյան մութ աշխարհում կամ դեպի երկինք համբառնման ճանապարհին հանգուցյալների հոգիներին լուսավորելուն ու չար ոգիներից պաշտպանելուն (սրանց վանելուն) ուղղված հմայական գործողություն է: «Մոմ»-ի ստուգաբանությունը պարզ չէ, սակայն այն հիշեցնում է «մամ»-մայրը (իմա՝ հրածին Դիցամայրը):       Մոմավառությունը եկեղեցում սովորաբար արվում է ավազով կամ ավազի վրա ջրով լցված ավազաններում (տես. ավազgավազան բառակազմությունը), որից հետո հալված մոմանյութը հավաքվում է ավազի վրա կամ ջրի երեսին խառնիխուռն ձեւերով (միգուցե, դրանք խորհրդավոր, նախագուշակ ձեւեր են, ինչպես «մոմ թափելու» ժամանակ): Այս երեւույթը հիշեցնում է համաշխարհային օվկիանոսի հատակից հրաբուխների ծագումն ու ցամաքի կազմավորումը իր բազմաբնույթ ռելիեֆով, նաեւ՝ Վահագնի դիցա-տիեզերական ծնունդը ծիրանի ծովի մեջ երկունքի բռնված կարմիր եղեգնիկից (այս դեպքում եղեգնիկն ու մոմը համարժեք են):      Մոմերը վառում են նաեւ երկու, երեք, չորս թեւանի մոմակալների՝ աշտանակների վրա: Կան նաեւ աստիճանաձեւ յոթ կամ ինն թեւանի աշտանակներ, որոնց թեւերը խորհրդանշում են յոթ երկնային մարմինները կամ հրեշտակների ինն դասերը (նաեւ՝ ինն գլխավոր դիցերին):Բ) Խունկը խնկավետ ծառերի (խնկենու, խնկեղեգի) խեժն է, որը հին դարերից գործածվել է շատ ազգերի մոտ: Նրա բույրը դիցերին հաճելի էր դիտվում:     Խունկը փայտածուխի վրա ծխեցնելով ու բուրվառով գործածում են եկեղեցական արարողությունների եւ հատկապես պատարագի ժամանակ: Առաջին քրիստոնյաները խունկ չէին գործածում՝ հաշվի առնելով նրա դիցապաշտական նշանակությունը:      Խունկը որպես կանոն ծխեցնում են հուղարկավորութ-   յան ժամանակ, գերեզմանոց այցելելիս ու նախնիների հիշատակի օրերին՝ մոմավառության հետ միասին, որը ցույց է տալիս նրա կապը մեռելների ու նախնիների պաշտամունքի հետ: Այն հմայական նշանակություն ունի: Նրա ծուխը օգնում է մահացածների հոգիներին երկինք համբառնալու, իսկ անուշահոտ բույրը հաճելի է նախնիներին: Խնկածխությունը վանում է (բույրը խրտնեցնում է) չար ոգիներին ու հեռացնում է չարաբախտությունը: Կարծվում է նաեւ, որ խունկը ունի վարակազերծ, մանրէասպան հատկանիշ:     Մոմ է վառվում ու խնկարկվում նաեւ ամեն չորեքմուտ, ուրբաթամուտ ու կիրակնամուտ (երեքշաբթի, հինգշաբթի, շաբաթ երեկոյան՝ մայրամուտից հետո)3: Եկեղեցում այս ու մեռելոց օրերին, մայրամուտից մինչև առավոտ, նույն ձեւով կատարվում է Գիշերապաշտոն (գիշերային հսկում) կոչվող արարողությունը, որը մեհենական գիշերային պաշտամունք է հիշեցնում, որի մասին՝ այլ տեղում (հմմտ. պաշտոն եւ պաշտամունք նույնարմատ բառերը):Գ) Մեհենական պաշտամունքի կարեւոր խորհրդածեսերից էր օծումը, որը արվում էր ձեթով, յուղով կամ այլ նյութերով: Ի նշան դիցերի օրհնության ու հովանավորության՝ օծվում էին քրմերը, դյուցազունները, քաջերը, թագավորները, նորածինները, ծանր հիվանդներն ու մահացածները: Օծվում էին նաեւ մեհենական տարբեր առարկաներն ու սպասքները: Ընդ որում, բուսածին կամ կենդանածին նյութով օծումը, թերեւս, ուներ իր առանձնահատկությունները՝ կախված դիցերի արարչածին բնույթից:     Օծման երեւույթը յուրահատուկ է նաեւ քրիստոնեութ-  յանը: Այն կազմում է Հայ եկեղեցու յոթ խորհուրդներից երկուսը՝ Դրոշմումն ու Օծումը: Դրոշմումը կատարվում է մկրտությունից հետո մեռոնով, իսկ օծումը՝ ծիսական յուղով կռվի մասնակիցներին ու վիրավորներին, հիվանդներին, հանգուցյալներին (վերջին օծումը): Մեռոնով են օծվում նաեւ կաթողիկոսն ու եպիսկոպոսները, ինչպես նաեւ եկեղեցու որոշ սրբազան առարկաները: Ծիսական յուղով են օծվում նաեւ երեխաները՝ մկրտությունից անմիջապես առաջ:         Մեռոնի բուն նյութը ձիթենու յուղն է, որին հայերս խառնում ենք քառասունից ավելի անուշահոտ նյութեր՝ կազմված տարբեր ծաղիկներից, փայտերից, արմատներից ու խունկերից, որոնց մեջ գլխավորը բալասանն է: Նրա յուղը խառնելով ձեթին, այն մակարդում է եւ դարձնում քսուկ:   Դրոշմվում են մարդու իննը անդամները (տասներեք մարմնատեղերը)՝ ճակատը, աչքերը, ականջները, քիթը, բերանը, ձեռքերը, սիրտը, թիկնամեջը, ոտքերը, որոնցից վեցը արտաքին զգայարաններ են՝ կազմված տաս անդամից: Սիրտը կարելի է դիտել ներքին զգայարան (տես. «սիրտս վկայում է» արտահայտությունը): Վերջին օծման ժամանակ օծվում են մարմնի վերոհիշյալ վեց զգայարանները: Իսկ իննը, վեցն ու տասներեքը խորհրդանշական թվեր են (այս մասին՝ այլ տեղում):    Կարծվում է, որ դրոշմումն ու օծումը, ծիսական նշանակությունից բացի, ունի ապաքինող ու զորացնող հատկանիշ, ինչպես կետային մերսումը: Բալասանը, որը սպեղանի է, փոխաբերական իմաստով նշանակում է սփոփանք, մխիթարություն:Դ) Համարվում է, որ զանգը եւս մեհենական պաշտամունքի խորհրդաառարկա է: Նրա ղողանջը չարախափան է ու վանում է չար հոգիներին, բուժական հատկություն ունի ու դրական էներգիայով է լցնում կենսոլորտը: Տոնակատարությունների ժամանակ այն բարիավետ ու խաղաղեցնող է, իսկ  հայրենուն սպառնացող վտանգի ժամանակ չարագույժ ու ռազմակոչ է: * * *      Զոհաբերությունը մեհենական պաշտամունքի կարեւոր ծեսերից է: Հայ եկեղեցին թեեւ զոհաբերությունը չի կանոնականացրել (խորհուրդների մեջ զոհաբերության խորհուրդը բացակայում է), սակայն, տուրք տալով ավանդական սովորույթներին, այն մատաղի ձեւով ընդունելի է համարում:    Մատաղը կենդանական՝ արյունով զոհաբերություն է,       երբ զոհի միսը եփվում ու ճաշակվում է: Մատաղը տարբերվում է արյունով զոհաբերության մյուս ձեւերից, երբ, օրինակ, զոհը ողջակիզվում, ողջ-ողջ թաղվում կամ ջրախեղդ էր արվում (վերջիններիս համար էական էր նվիրառու դիցի բնույթն ու իշխվող տարերքը): Սկզբնական քրիստոնեական աղանդները մերժում էին մատաղը:      Կենդանական (նաեւ մարդկային) զոհաբերության խորհրդավորության շուրջ կան տարբեր մեկնաբանություններ.ա) Այս ձեւով դիցերին հոգի է ընծայվում, որը սնուցում ու զորացնում է նրանց: Այդ իսկ նպատակով ցանկալի է մատղաշ, երիտասարդ զոհը (օրինակ, մեզանում «մատաղ»-ը նշանակում է նաեւ ջահել, դեռատի, մատղաշ, դալար):   Ընդ որում, մարդկային խնայված, նրանց բաշխված կյանքերի փոխարեն, զղջումի ու մեղքերի քավության դիմաց դիցերից կենդանիների զոհաբերություն է պահանջվում: Ըստ էության, նման թաքնախորհուրդ ունի մատաղը, երբ փորձանքից ու փորձություններից ազատվածը դիմացը մատաղ է անում: Հասարակական ու բնական աղետների, պատերազմների ժամանակ դիցերի ու նախնիների բարեգթությանն ու հովանավորությանը արժանանալու համար եւս զոհաբերություն է պահանջվում:բ) Նշանով կենդանիները մարդկային հոգիների վերամարմնավորումներ են՝ որպես պատիժ կյանքում անմարդկային կամ անվայել վարքի դիմաց, եւ դրանց զոհաբերությունը ժամանակից շուտ ազատում է այդ հոգիներին կրած պատժից:գ) Զոհի հում միսը, կարեւոր օրգանները (ուղեղ, սիրտ, լյարդ եւ այլն) ուտելիս կամ թարմ արյունը խմելիս, որոնցում դեռ «հոգի կա», մարդուն են փոխացվում զոհի ուժն ու ունակությունները (նաեւ՝ թուլություններն ու արատները): Թերեւս, այս մտավախությամբ է Հայ եկեղեցին արգելում հում մսի գործածությունը: դ) Ճաշակման համար նախատեսված զոհաբերությունը իրենում համատեղում է նյութական զոհողության, բարեգործության խորհուրդը:      Այսպիսին է եւ մատաղը, քանի որ մատաղացուի միսը առաջնահերթ բաժանվում է կարիքավորներին, հիվանդներին ու պատճառավորներին: Այս համատեքստում է դիտվում նաեւ հոգեհացը, որը հանգուցյալի անունից վերջին «հաց տալն»՝ բարեգործությունն է, ու, միաժամանակ, նրա հոգու հանգստությանը (թափառումներից ազատվելուն) ուղղված արարողություն է:    Մատաղը հայտնի է նաեւ նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջանում, երբ Տիգրան Վերջինը պատվիրում է Բագավանում, եղբոր՝ Մաժան քրմապետի գերեզմանի վրա բագին ու իջեւանատեղ կառուցել, որպեսզի այդտեղի զոհերից օգտվեն անցորդներն ու հյուրեր ընդունվեն գիշերելու համար4:     Մատաղը յուրօրինակ ծես է, որի ժամանակ առկա են բնության յոթ տարրերը: Այն արվում է առավոտ կանուխ (առկա է երկնային հուրը՝ արեւի կենարար, զորացնող լույսը), բացօթյա (առկա է օդը): Մատաղացուն զոհաբերվում է դանակով (տես. «մատաղ» եւ «մետաղ» բառերի նմանությունը), զոհի արյունը հեղվում է հողի վրա (այն պարարտացնում է հողը), միսը եփվում է ջրում (առկա են երկրային հուրն ու ջուրը), խարույկը վառվում է փայտով, կաթսան դրվում է քարերի վրա:         Մեզանում մատաղվող կենդանիները՝ խոյը, ցուլը, աքաղաղը, դիցական կենդանիներ ու ազգային տոտեմներ են: Խոյն ու ցուլը նաեւ ավանդական կենդանաշրջանի կենդանիներ են: Խոյ ու ցուլ (ոչխար ու կով) էին զոհաբերում Արարատյան թագավորության (Ուրարտուի) դիցերին5: Ճակատին սպիտակ նշան ունեցող էրինջ (մատղաշ կով) էր զոհաբերվում Անահիտին:    Աքաղաղը ցերեկնամուտը՝ Այգ-արշալույսը ազդարար-   ող, մարդկանց քնից արթնացնող՝ «գիշերվա մեռելհարոյց» թռչունն է, որն, ըստ հավատալիքների, տեսնում է մարդու պահապան հրեշտակներին ու հոգեառ-գրողներին: Աքաղաղի նման էր պատկերացվում դիցական Փյունիկ Հավքը, որը ինքնահրկիզվում ու կրակից վերստին ծնվում-համբառնում է: Ի դեպ, որպես հաջողության նախանշան, սրբազան աքաղաղի կանչով էին ճանապարհը շարունակում Փութկու Սուրբ Գեւորգ եկեղեցում ձմռանը իջեւանած քարավանները (գտնվում է Մոկսից հյուսիս՝ Արտեւան լեռան վրա):     Մեհենական պաշտամունքում մատաղը կանոնակարգված էր: Դիցերին մատաղվում էին նրանց իսկ նվիրական կենդանիները: Հայտնի է, որ Արամազդին սպիտակ գույնի անասուններ էին զոհաբերվում: Դիցամորը սեւ ուլ էր մատաղվում6, իսկ Միհրին՝ ձի:       Մեհենական պաշտամունքում հարգի էր նաեւ անարյուն զոհաբերությունը, որը մրգերի ու պտուղների, բուսածին ու կենդանածին մթերքների (մեղր, հավկիթ, կարագ, կաթ, յուղ, ձեթ, այլուր, գինի) ընծայումն էր: Օրինակ, Տիրին մեղր էր ընծայվում, Անահիտին՝ խաղողի առաջին կիթը, Միհրին՝ գինի, Զարեհ-Բարշամին՝ ալյուր կամ փոխինդ: Ամանորին (ներկայիս օգոստոսի 11-ին) Վանատուրի մեհյանին նվիրաբերվում էին առաջին պտուղները, որոնցով հյուրասիրվում էին ուխտավորները: Թերեւս, ընծայվող մրգերի թագն ու պսակն էին խնձորն ու ծիրանը՝ Իմաստության ու Կենաց դրախտային ծառերի պտուղները: Ընծայման ու հմայության խորհրդածեսեր են հիշեցնում Զատիկին (հնում՝ գարնանամուտ-տարեմուտին) ձվի ներկումն ու ճաշակումը:         Քրիստոնեական ժամանակներում ընծայման համարժեքը պտղի կոչված բնամթերային տուրքն էր, որը գյուղացիները կամավոր տալիս էին եկեղեցուն: Այս սովորույթը գոյություն ուներ մինչեւ մեր դարի սկիզբները: Ներսես Մեծի ժամանակներում պտղիից ժողովված բարիքներով պահվում էին աղքատանոցներն ու հիվանդանոցները7:  Ցանկալի է, որ Հայ եկեղեցին վերստին ավանդույթ դարձնի պտղին ու այս ձեւով եւս տերություն անի կարիքավորներին՝ ծերերին, որբերին, հիվանդներին, ընչազուրկներին, մուրացկաններին եւ այլն:  (շարունակելի) Վարդան Լալայան 1- Ցանկալի ու նպատակահարմար կլիներ, որ Հանրապետության հրապարակի կենտրոնում  հաստատվեր հայոց հավիտենականության խորհրդանիշ հրակոթող, ուր հանդիսությամբ նշվեր Տրնդեզը:2 – Մեռելոց օրեր են տաղավարաց տոների հաջորդ օրերը (հիմնականում՝ երկուշաբթի), Բուն բարեկենդանին նախորդող հինգշաբթին, բոլոր ուրբաթ օրերը:3 – Հայ եկեղեցին օրվա սկիզբ է դիտում արեւամուտը, որը, թերեւս, հրեական ավանդույթից փոխառություն է, քանի որ հայոց նախաքրիստոնեական տոմարում օրվա սկիզբ էր դիտվում լուսաբացը՝ Այգ ժամը: 4 – Նույն տեղում էր գտնվում Վանատուրի մեհյանը, որի համար էլ ընդունվում է, որ Վանատուրի պաշտամունքը Մաժան քրմապետի հետմահու դիցականացված պաշտամունքն էր:5 – Ընդհանրապես, դիցայրերին զոհաբերվում էին արու, իսկ դիցուհիներին՝ էգ կենդանիներ:6 – Սպիտակն ու սեւը գունային բեւեռներն են՝ խորհրդանշելով լույսն ու խավարը, երկինքն ու երկիրը, Ար-Մա (Ար-Էգ) նախասկիզբները (հմմտ. Յան-Ինի գույների հետ), եւ սրանցով հանդերձ՝ Դիցահորն ու Դիցամորը: 7 – Ներսես Մեծի մահից հետո Պապ թագավորը արգելեց պտղիի հավաքումը, երեւի, հաշվի առնելով եկեղեցու չարաշահումներն ու գյուղացիների դժգոհությունները: Դրոշների, խորհրդանիշերի, և պատվի ու արժանապատվության մասին         Մեզանից շատերն են լավ հիշում, թե ինչպես ոչ հեռավոր  անցյալում Հայաստանի ԽՍՀ-ն հրաժարվեց Երևանի նորակառույց մարզա-համերգային համալիրում անց կացնել ծանր ատլետիկայի աշխարհի առաջնությունը: Խորհրդային հանրապետությունը կորցրեց զգալի գումարներ, մեր մարզիկները զրկվեցին տանը՝ սեփական պատերի ներքո ելույթ ունենալու հնարավորությունից, իսկ մենք կորցրեցինք բացառիկ առիթ՝ այդ ամենի ականատեսը լինելու առումով: Եվ այս բոլորը՝ մեկ, բայց շատ ծանրակշիռ պատճառով: Մենք՝ հայերս, չէինք կարող թույլ տալ, որ անիծյալ թուրք ցեղի անիծյալ դրոշակը ծածանվի Հայկական Հողի վրա, քանի որ դա բացարձակապես անհանդուրժելի էր մեր պատվի, հպարտության և արժանապատվության տեսանկյունից…       Անցան տարիներ, տեղի ունեցան ԽՍՀՄ փլուզման հայտնի իրադարձությունները. մենք անցանք ծանր պատերազմի բովով, ջախջախեցինք արևելյան թուրքերին, սրբազան արյան գնով թուրքերի լծից ազատագրեցինք մեր պատմական Արցախ Երկիրը (ցավոք, դեռևս ոչ ամբողջովին) և ստեղծեցինք ինքնիշխան պետություն:       Այսօր ես չեմ գրում մինչև ուղն ու ծուծը այլանդակված, հակազգային և հակաժողովրդական մեր պետության մասին – դրա ժամանակը չէ: Բայց մեր պատիվն ու արժանապատվությունը խայտառակող որոշ փաստերի և իրադարձությունների մասին խոսելն անհրաժեշտ է:      Ի՞նչ է իրականում տեղի ունենում և ի՞նչ ենք մենք ստիպված տեսնում ամեն քայլափոխի: Տեսնում ենք հետևյալը: Հայերն ազատ մեկնում ու թռչում են թուրքերի մոտ, շրջում և հանգստանում են այն վայրերում, որտեղ բռնաբարվել ու ոչնչացվել են իրենց նախնիները, հարազատները և մերձավորները՝ հիանալով թուրքերի ջե՜րմ ընդունելությամբ (թուրքական ընդունելության վերջն են մոռացել…): Հայ կանայք մեկնում են Թուրքիա վաստակելու և եթե վաճառելու բան չունեն, վաճառում են իրենց (անարգելով ոչ միայն հայ կնոջ կերպարը, այլև՝ միլիոնավոր մորթված մոր ու մանկան անմեղ արյունը)…        Իսկ ՀՀ պաշտոնյաները, նախագահից սկսած, թուրքերի հետ վարում են բարեկամական բանակցություններ, սեղմում են միմյանց ձեռքերը, գրկախառնվում են և անգամ համբուրվում (թյուու՜… հիրավի երկկողմանի թրքություն): Թուրքիայի զինվորները քայլում են Հայկական Հողի վրայով՝ իրենց դրոշի ներքո, մասնակցում են ՆԱՏՕ-ական համատեղ զորավարժությունների, իսկ հետո քնած վիճակում կացնահարում ու գլխատում են հայ սպաներին: Թուրքերը ազատ շրջում են Հայաստանում, հիմնում են սեփական ձեռնարկությունները և նրանց շա՜տ սիրալիր ու առատաձեռն, սեփական ընտանիքներում հյուրասիրում են հայ ձեռներեցները, պետական և քաղաքական այրերը՝ սեփական կանանց ու դուստրերի լայնաբերան քծնողական ժպիտներով (շահը կուրացրել է տխմարներին)…         Ի դեպ Հայաստանի տարածքում  ծածանվում է ոչ միայն թուրքական դրոշը, այլ նաև հրեական, հունական և շատ այլ օտար փալասներ (Նոր-Հաճնում և Արմավիրում՝ հրեական, «Արմենթել»-ի գրասենյակների վրա՝ հունական, ինչ-ոչ «ֆիրմա-օֆիսների» վրա՝ այլ երկրների, և այլն):       Թող հայտնի լինի ՀՀ պաշտոնատար անձանց, որ ինքնիշխան պետության տարածքում տեղ չկա ոչ մի այլ դրոշի, բացի տվյալ պետության ազգային-պետական դրոշից: Բացառություն կարող են կազմել միայն օտարերկրյա դիվանագիտական հաստատությունները:      Իմ խորին համոզմամբ, վերը նշված կեցվածքը հայկական կողմից, կարող են կատարել կամ հոգեկան անառողջ մարդիկ, կամ ազգի ու հայրենիքի դավաճանները: Մեր հողերը պետք է այրվեն անիծված թուրքերի ոտքերի տակ, ու հեռու չէ այն ժամանակը երբ մեր երկիրը, մեր օգնությամբ իր վրայից թափ կտա թուրքական վիժվածքներին, և’ արևմուտքում և’ արևելքում: Իսկ դավաճանները (եթե չհասցնեն, ապա նրանց ժառանգները) անպայման պատասխան են տալու Ազգի և Հայրենիքի առջև: Բորիս Տեր – Մեդնիկյան՝բանասեր, իրավաբան, արցախյան ազատամարտի մասնակից Ինչ հասարակարգում ենք ապրում ևինչ է մեզ սպասվում ապագայում        Ներկայումս մամուլում և  հեռուստատեսությամբ հաճախ ենք հանդիպում լրագրողների ու հեռուստահաղորդավարների, որոնք քաղաքական ու պետական գործիչների, արվեստի ու գիտության ներկայացուցիչների հետ տարաբնույթ հանդիպումներում փորձում են պարզել ինչ հասարակարգում ենք ապրում, ինչպիսի տնտեսական հարաբերություններ են մեր երկրում հաստատվել և ինչ է մեզ սպասվում ապագայում:      ՈՒնե՞նք արդյոք շուկայական տնտեսություն, թե՞ ոչ:       Մեծարգո այրերի հիմնական մասը գտնում է, որ մեզ մոտ արդեն ձևավորվել է շուկայական տնտեսություն և մենք ապրում ենք այդ տնտեսության օրենքներով: Իրոք դա այդպես է:    Մարդկանց առանձին խմբերի կազմակերպությունների կողմից այսօր արդեն հրապարակ են հանվել մինչև 2020թ. Հայաստանի տնտեսության զարգացման տարբեր ծրագրեր, սցենարներ, որոնց հիմքում ընկած են տարաբնույթ քաղաքական կողմնորոշումներ՝ ռուսական, եվրոպական, ամերիկյան, կովկասյան և այլն:     Մի՞թե քաղաքական կողմնորոշումն է առաջնայինը տնտեսության զարգացման գործում:      Մի՞թե չի կարելի տարաբնույթ քաղաքական կողմնորոշումները ներդաշնակել տնտեսության զարգացման իրական շահերի հետ:      Ինչքանո՞վ է կենսունակ ներկայիս տնտեսական մոդել’ այս կամ թողնել նույնը այն տնտեսա-քաղաքական համակարգին ինտեգրվելու առումով: Վերջին հաշվով տնտեսության զարգացման ինչպիսի ծրագրեր էլ որ մշակվեն, միևնույն է այն պետք է հենվի գործող տնտեսական մոդելի վրա, բարելավելով դրա տարբեր համակարգերը:    Մասնավոր սեփականության առկայությունը դեռևս չի նշանակում շուկայական տնտեսություն: Մարդկային հասարակությանը հայտնի են մասնավոր սեփականության վրա հիմնված շատ տնտեսակարգեր, որոնք հեռու էին շուկայական տնտեսություն լինելուց: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հասարակությունը չի կարող բաժանված լինել արտոնյալ և ոչ արտոնյալ խավերի: Օրենքի առաջ բոլորն են հավասար շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում: Հակառակ դեպքում չի կարող լինել ազատ մրցակցություն, ինչը շուկայական տնտեսության հիմքն է:     Ինչու՞ հրաժարվել պետական-համաժողովրդական սեփականությունից ու նաև արտադրության միջոցների նկատմամբ պետական մենաշնորհից, երբ այն մերժելով պետք է հաստատենք առանձին անհատների մենաշնորհներ՝ տնտեսության այս կամ այն ճյուղի կամ առանձին արտադրատեսակների նկատմամբ:      Տվյալ դեպքում այն եկամուտը և շահույթները, որը կարող էր ստանալ պետությունը իր մենաշնորհային դիրքից ելնելով, այժմ ստանում են առանձին անհատները: Եթե նախկինում այդ եկամուտները (գումարները) մտնում էին պետբյուջե, ապա այժմ առանձին մարդկանց գրպանները: Ո՞րն է խելամիտ: Հետևաբար, եթե քննադատում ու մերժում ենք պետական մենաշնորհն ու պլանային տնտեսությունը, ապա պետք է տնտեսության մեջ ապահովենք մրցակցություն, որպեսզի առանձին անհատներ միմյանց հետ մրցելով ապացուցեն, որ ունակ են միևնույն ապրանքն ավելի էժան ու որակով արտադրել, քան պետությունը: Այն ճյուղերում (ոլորտներում) կամ այն արտադրատեսակների գծով, որտեղ բնականորեն հնարավոր չէ ապահովել մրցակցություն, ապա նման տիպի շուկաներում պետությունը պետք է կարգավորիչ դեր ունենա՝ շնորհիվ հակամենաշնորհային օրենսդրության: Օրինակ, եթե «մոնոպոլիան» շնորհիվ բարձր «մոնոպոլ» գների, ապա պետք է վճարի տուգանք՝ փոխհատուցելու այն մարդկանց վնասները, որոնք համարվում են այդ ապրանքի հիմնական սպառողները: Կամ նորմալ գներ, կամ էլ բարձր գներ և տուգանքներ: Վերջին հաշվով միավոր արտադրանքի վրա կատարված ծախսերն են (ինքնարժեքը) չափանիշը այս կամ այն տնտեսական կացութաձևը հաստատելու կամ չհաստատելու: Սեփականաշնորհումը չի կարող ինքնանպատակ լինել: Տվյալ դեպքում այն ուղղակի անարտադրողական ծախսերի տեսքով ծանրանում է հասարակության ուսերին, դառնում բեռ՝ պետության համար: Ինչու՞: Քանի որ սեփականաշնորհման միջոցով հասարակական հարստության (ունեցվածքի) մեծ մասին տիրած մարդիկ վերածվելով հասարակության արտոնյալ խավի (շնորհիվ իրենց հարստության) դադարում են հարկեր վճարել իրենց այդ ունեցվածքից (կապիտալից), որովհետև ուժները պատում է, այդպես են ուզում, սերտաճում են վարչախմբի հետ…       Մինչդեռ համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ կամ պետք է հարկ վճարել ունեցվածքի (գույքի) շահագործումից ստացված եկամուտից կամ էլ այդ գույքից (կապիտալից): Եթե մենք դադարենք կապիտալը (գույքը) հարկել, ապա այն չի մտնի գործունեության մեջ և չի ծառայի հասարակության հարստացման համար: Չի դառնա եկամտի աղբյուր, կմնա որպես «մեռած» կապիտալ: Հետևաբար հարկային մարմինները պետք է առաջին հերթին աշխատանքները կենտրոնացնեն այս ուղղությամբ և հարկեն ինչպես արտադրական նշանակություն ունեցող գույքը, այսպես էլ ոչ արտադրական նշանակություն ունեցող բարձրարժեք գույքը՝ գույքահարկով, որը հիմք կհանդիսանա թուլացնելու հասարակության մեջ առկա ծայրաստիճան բևեռացումը, արտոնյալներին (գողերին) աստիճանաբար կբերի հարկային դաշտ, դրանով իսկ զրկելով նրանց արհեստական արտոնյալ վիճակից ու տնտեսապես կպարտադրի գույքը վերադարձնել շրջանառության մեջ և օգտագործել ըստ նշանակության, կամ վարձել խելացի մենեջերներ և այն արդյունավետ օգտագործել, կամ էլ ծայրահեղ դեպքում այն օտարել:      Թե չէ ինչ է ստացվում. մերժեցինք հին տնտեսակարգը, չկառուցեցինք նորը, «բարեփոխումների» արդյունքում ստացանք հարուստների ու արտոնյալների կողմից բռնաբարված մի տնտեսություն և անունը դրեցինք շուկայական տնտեսություն:Սահմանադրորեն այն պետությունը, որը մենք պետք է կառուցեինք, և որը կլիներ իրոք շուկայական տնտեսություն ունեցող պետություն, կարելի է ներկայացնել մոդելի տեսքով (տես. մոդել -1):           Մոդել – 1       Ժողովրդավարական պետության և քաղաքացիական հասարակության մոդել, որտեղ ժողովուրդն ինքն է ընտրում նախագահ, Ազգային Ժողով և տեղական ինքնակառավարման մարմիններ և որոնք մշտապես պատասխանատու են ժողովրդի (քաղաքացիների) առջև իրենց գործունեության արդյունքների համար: Սա ամբողջական պետության մի մոդել է, որտեղ չկան կիսաֆեոդալական հասարակարգին բնորոշ արտոնյալներ և ոչ արտոնյալներ:      Իրականում մենք ունենք  ձևավորված հետևյալ մոդելը (տես մոդել – 2):          Մոդել – 2                     Ըստ պետության այս մոդելի (մոդել – 2), ժողովուրդը կտրված է իշխանություններից, իշխանություններն էլ ժողովրդից՝ հիերարխիայի աստիճանների ժողովրդից ունեցած հեռավորությունից կախված: Այստեղ ոչ թե ժողովուրդն է ձևավորում իր քաղաքական կուսակցություններն ու հասարակական կազմակերպությունները, այլ իշխանություններն են ձևավորում դրանք ու պարտադրում ժողովրդին: Մոդել – 2-ը անարդյունավետ պետության մոդելն է, որի միջանկյալ համարյա բոլոր օղակների գործունեությունը ծավալվում է հասարակության իրական կարիքներից ու շահերից, հետևաբար պետության իրական շահերից անջատ: Պետության նման մոդելին բնորոշ են անարտադրողական ծախսերն ու կաշառակերությունը (կոռուպցիան): Ընդհանուր առմամբ պետական կառավարման բուրգի միջանկյալ օղակներում իրականացվող ցանկացած գործունեություն, որը հանգեցնում է անարդյունավետ ծախսի՝ կոռուպցիա է, որն անարդյունավետ տնտեսության բաղկացուցիչն է, անարդյունավետ կառավարման ուղղակի դրսևորումը:        Երկրորդ տիպի մոդելով մենք շատ առաջ գնալ չենք կարող: Պետության նման մոդել թերևս կարող են ունենալ հարուստ բնական պաշարներ ունեցող երկրները, ինչպես ասենք Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը նույնիսկ՝ Ադրբեջանը: Հայաստանի համար դա չափազանց մեծ շռայլություն կլինի, ծանր բեռ ժողովրդի վրա:       Միջնադարում մի գուցե կարելի լիներ պետության նման մոդելով գոյատևել, սակայն, ներկայիս պայմաններում այդ մոդելը չի կարող իրական զարգացում ապահովել պետությունների համար: Ներկայումս տնտեսությունների զարգացման տեմպերը շատ բարձր են: Մեր նման պետությունների հիմնական տնտեսական ներուժը դա մարդկային ներուժն է, մարդկային միտքը, որի լիարժեք ու արդյունավետ օգտագործումը կարող է ապահովել իրական շուկայական տնտեսություն ունեցող առաջին մոդելը: Առաջին մոդելին անցման չհիմնավորված (չգիտակցված) ձգձգումների դեպքում մենք դատապարտված ենք կործանման և ինքնաոչնչացման:     Փորձենք բացատրել ինչ բան է իրական շուկայական տնտեսությունը և վերն ասվածը ավելի հասկանալի կդառնա:        Իրական շուկայական տնտեսությունը համեմատած տնտեսության այլ տեսակների հետ նրանով է առավել ու արդյունավետ (հետևաբար նաև մրցունակ), որ տնտեսության ցանկացած բնագավառում ուղղակի նվազագույնի են հասցվում անարտադրողական ծախսերը, շնորհիվ սեփականատիրոջ՝ իր միջոցները օգտագործելու անձնական շահագրգռվածության:     Շուկայական տնտեսությունը դա օրենքի գերակայութ-   յան տնտեսությունն է, նվազագույն ծախսերի տնտեսությունն է, ազատ մրցակցության հիման վրա ձևավորվող շուկայական գների տնտեսությունը, երբ ապրանքի նկատմամբ բարձր պահանջարկի դեպքում, ապրանքի բարձր գին է սահմանվում և առաջարկի մեծացմանը զուգընթաց իջնում է ապրանքի գինը՝ անփոփոխ պահանջարկի դեպքում:       Երբ ազատ մրցակցությանը փոխարինելու է գալիս ծանոթությունների և արտոնությունների համակարգը (արտոնյալ ձեռներեցության համակարգը), տնտեսական գործունեությամբ սկսում են զբաղվել ոչ նրանք, ովքեր կարող են ապրանքը (ծառայությունը) արտադրել (իրացնել) նվազագույն ծախսերով, այլ նրանք, ովքեր ունեն կապեր, ծանոթություններ և արտադրանքի իրացման արտոնյալ հնարավորություն և արդյունքում նրանց կողմից կատարվող ցանկացած անարտադրողական ծախս կարող է փոխհատուցվել ապրանքի գնի հաշվին (քանի որ տվյալ դեպքում չկա այլընտրանք սպառողի համար), որի վերջնական վճարողը դառնում է ժողովուրդը:       Ինչպես արդեն նշել ենք, ժամանակակից տնտեսությու-  նը, լինի դա շուկայական, թե ոչ շուկայական՝ գիտելիքների տնտեսություն է, երբ պետությունները միմյանց հետ մրցում են արդյունավետ տնտեսությամբ, որի կրողներն են համարվում ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները, անհատ ձեռներեցները, գիտնականները, բանվորները, գյուղացիները, ուսուցիչները, սովորողները և այլոք, ովքեր այլ հավասար պայմաններում կարող են ապահովել ավելի բարձր արդյունքներ, աշակերտը՝ գիտելիքները, բանվորը՝ միավոր ժամանակում թողարկած որակյալ արտադրանք, գիտնականը՝ կիրառման գիտելիքներ, ձեռնարկությունը՝ նվազագույն ծախսերով արտադրանք, կառավարությունը՝ նվազագույն ծախսերով որակյալ ծառայություններ և այլն: Նման համեմատության մեջ ցանկացած ավելորդ (անարտադրողական) ծախս ի վերջո ազդելու է մարդկանց կենսամակարդակի վրա և փոխհատուցվելու է նրանց հաշվին, դարձնելով նրանց կամ հարուստ կամ աղքատ: Եվ ուրեմն տնտեսության  ոլորտում օրենքից դուրս (շատ հաճախ նման օրենքի շրջանակներում) ցանկացած արտոնություն, օրենքի ցանկացած շրջանցում անխուսափելիորեն կհանգեցնի անարտադրողական ծախսի, որն ի վերջո անդրադառնալու է ժողովրդի կենսամակարդակի վրա: Ինչ է անհրաժեշտ անել: Նախ և առաջ գիտակցել, որ պետության թիվ 1 հարստությունը, դա նրա մարդկային ներուժն է բոլոր առումներով, ավելին՝ նրա առավել խելացի, աշխատասեր ու արհեստավարժ մասը, որն անպայմանորեն պետք է բացահայտվի և ներգրավվի պետական, հասարակական կյանքի այն ոլորտին, որին նա ընդունակ է: Վերջին հաշվով հասարակության բարեկեցության հիմքը դա նրա մարդկային ներուժի ճիշտ ու նպատակային (ռացիոնալ) օգտագործումն է: Ինչ համակարգ է Քաղաքացիական Ծառայությունը     Հասարակության բարեկեցության երաշխիքը (հիմքը),       դա նրա մարդկային ներուժի խելացի օգտագործումն է:        Այսօր ինչպես է օգտագործվում այդ սահմանափակ, կարող և բարձրարժեք ներուժը Հայաստանում:        Այդ խնդրի լուծման նպատակով Հայաստանում անհրաժեշտ է ձևավորել արհեստավարժների (պրոֆեսիոնալների) ինստիտուտ: Արհեստավարժ իրավաբանի, տնտեսագետի, հոգեբանի, բժշկի, մարմնամարզիկի և այլն:     Այսօր Հայաստանում պետական մեքենան (պետական կառավարման համակարգը) բարեփոխելու և այն արդյունավետ շահագործելու համար հազիվ թե հնարավոր լինի բոլոր բարձրագույն և գլխավոր պաշտոնների համար, հավաքագրել ու ունենալ արհեստավարժների մի քանակ (բոլոր կուսակցություններից միասին վերցրած), որն ունակ լինի արդյունավետ կերպով իրականացնելու պետության հիմնական գործառույթները:    ՈՒնե՞նք համակարգ հասարակության ունակ ուժերին բացահայտելու և նրանց պետական ու հասարակական կյանքին ներգրավելու համար: Առաջին հայացքից թվում է, որ ունենք, դա քաղաքացիական ծառայության խորհուրդն է, որի հիմնական առաքելությունը մեր կարծիքով, պետք է լինի հետևյալ խնդիրների լուծումը:       Բացահայտել հասարակությունում առկա կարող մասնագիտական ուժերը և նրանց միջոցով պետական կառավարման համակարգում ներգրավված կադրերի մշտական թարմացում կատարել, որը հնարավորություն կտա կրճատելու պետական կառավարման համակարգում առկա անարտադրողական ծախսերը:    Պաշտպանել պետական կառավարման համակարգում առկա արհեստավարժ կադրերին ղեկավարների կամայականություններից և քաղաքական իրավիճակային (կոնյուկտուրայի) տատանումներից:   Ապահովել պետական կառավարման համակարգում ներգրավված կադրերի մշտական կատարելագործումը և մասնագիտական որակների բարձրացումը:      Եթե այս խնդիրներն ըստ էության չի լուծում Քաղաքացիական Ծառայության խորհուրդը, ուրեմն այդ կառույցի վրա կատարվող ծախսերը դառնում են անարտադրողական, ծանրանում ժողովրդի ուսերին և փոխհատուցվում նրա բարեկեցության (աղքատության) հաշվին:        Իրականում ՔԾ խորհրդի հիմնական գործառույթը (ֆունկցիան) օրենքով իրեն վստահված ոլորտների կադրերի կառավարումն է:       Կադրերի կառավարումն իր մեջ ներառում է.- կադրերի որոնման աշխատանքների ծրագրավորումը,- լավագույն կադրերի  առարկայական (օբյեկտիվ) ընտրության կազմակերպումը,- աշխատողների խրախուսման համակարգի ձևավորումը հստակ կերպով ինչի համար աշխատողին խրախուսել, ինչի համար պատժել,- կադրերի մշտական պատրաստման ու վերապատրաստման գործընթացի նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը:       Լուծու՞մ է արդյոք ՔԾ խորհուրդը վերը թվարկված խնդիրները և ի՞նչ չափով:       Բերենք ՔԾ համակարգի առկա գործունեության որոշակի դրվագներ, որոնք որոշ չափով կբնութագրեն այդ կառույցի աշխատանքի արդյունավետության աստիճանը:      «Քաղաքացիական ծառայության մասին» ՀՀ օրենքում ամրագրելով քաղ. ծառայողի անփոփոխելիության մասին դրույթը, ըստ էության կիսագրագետ «չինովնիկների» համար ապահովվում է հետագա անօրինականությունների ու «կոռումպացվածության» նպաստավոր միջավայր. ոչնչացնելով արդար մրցակցության վերջին նշույլները, դարձնելով նրանց անպատիժ ու արտոնյալ:       Ատեստավորվող քաղ-ծառայողը՝ պետ. պաշտոնյան, ատեստավորման ժամանակ հանձնում է նույն թեստը, ինչ որ համանման թափուր տեղի համար դրսից եկած մրցույթի մասնակիցը:        Քաղ. ծառայողներին օրենսդրական և իրավական ակտեր, ինչպես նաև պետական կառավարման հիմունքներ ուսուցանող վերապատրաստման դասընթացները ձևական բնույթ են կրում և ըստ էության չեն համապատասխանում քաղ. ծառայողին ներկայացվող ժամանակակից պահանջներին:        Առավել անտրամաբանական է ՔԾ օրենքի այն կետը, որը մրցույթի արդյունքում հաղթող է ճանաչում մի քանի մասնակցի, ինչը պարարտ հող է հետագայում նրանցից մեկին ընտրելու և աշխատանքի նշանակելու հարցում հովանավորչության ու կաշառակերության համար:       Կամ ասենք իրականում ստուգելու, թե արդյո՞ք քաղ. ծառայողը ծանոթ է իր ազգի պատմությանը, գիտի իր պետության խորհրդանիշերը, կարող է մայրենի լեզվով գրագետ գրել ու հստակ արտահայտել իր մտքերը, կարող է թվի տոկոս հաշվել ու լուծել տարրական թվաբանական խնդիրներ, տիրապետում է կառավարման տեսության հիմունքներին, հասկանում է իր տեղն ու դերը պետականաշինության գործում, գիտի իր պատասխանատվության շրջանակները (թե ինչի համար է պատասխանատու): Այս ամենի փոխարեն ՔԾ խորհուրդը ստուգում է քաղ. ծառայության մասին օրենքի կետերի ու նախարարությունների իրարից թխած կանոնադրությունների, պետական կառավարման հիմնարկների մասին օրենքի իմացության՝ կորպորատիվ կառավարման հավատարմության ու «թայֆաբազության» վերաբերյալ:     Բերենք մի քանի օրինակներ, թե ինչ հարցերի՝ ի դեպ նախօրոք հայտնի, պատասխանները իմանալով կարող է մրցույթի մասնակիցը հավակնել այս կամ այն պաշտոնի (հավասարապես վերաբերում է, թե տեխնիկական, թե տնտեսագիտական, թե իրավաբանական և թե այլ կրթություն պահանջող պաշտոններին):        Հարց. «Եթե համակարգի միջոցով ընտրված թեկնածուի (թեկնածուների) մրցութային կամ ատեստավորման հանձնաժողովի կազմում ընդգրկվելն անհնար է, ապա    Պատասխան. «Համակարգի միջոցով ընտրվում է այլ թեկնածու»:       Կամ՝     Հարց. «Քաղ. ծառայողների վերապատրաստում անցկացնելու ծրագրերը հաստատում է»    Պատասխան. «Քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը»         Այս ու նմանատիպ այլ հարցերով որոշվում է թե արդյո՞ք այս կամ այն մրցույթի հաղթողը համապատասխանում է ասենք՝ վարչության պետի, բաժնի պետի կամ գլխավոր մասնագետի պաշտոններին միանգամայն տարբեր գործառույթներ իրականացնող պետական կառավարման մարմիններում:       Ի դեպ նմանատիպ հարցերով կազմված թեստը մնում է անփոփոխ 1 տարի շարունակ:        Բանավոր հարցերն էլ իրենց հերթին կամայական բնույթ են կրում և ոչ մի տրամաբանություն և կանոնակարգում չունեն, այնպես որ ամենաանհեթեթ հարցով կարող են, ցանկության դեպքում, դուրս թողնել աշխարհի լավագույն համալսարանը ավարտած կամ այնտեղ դասավանդած մարդուն, պատճառաբանելով, թե հարցին չպատասխանեց այնպես, ինչպես մենք ենք ցանկանում, կամ ինչ-որ մի տեղ գրվածի պես:       Նմանատիպ այլ անկատարություններ ևս շատ կան այդ օրենքում և հատկապես նրա գործնական կիրառության մեջ:     Գործնականում ՔԾ խորհուրդը զբաղված է ոչ այնքան    իր ոլորտի լավագույն մասնագետին ի հայտ բերելու, քաղ. ծառայողներին իրապես վերապատրաստելու, վերաորակավորելու և նրանցից լավագույններին առանձնացնելու և առաջ քաշելու հարցերով, այլ ընդամենը հասարակության ուսերին ծանրացած հերթական «պարազիտային» կառույցներից մեկն է, որն իր գոյությամբ հանդիսանում է օրինական երաշխավորը պետական կառավարման մարմիններում այս ու այն կերպ ծվարած (մեկն իր փողի քսակով, մյուսը ծանոթ-բարեկամով, մեկ ուրիշն էլ կանացի  արժանիքներով) հարուստ ու արտոնյալ խավի ներկայացուցիչների համար, որոնցից շատերն անգամ գրագետ հայերեն գրել չգիտեն և աշխատանքի փոխարեն զբաղված են տարատեսակ ժամանցներով (համակարգչային խաղերով, սուրճ ու թեյ խմելով, բամբասանքներով) ու անձնական հարցերի լուծմամբ:       Այս կառույցներում արհեստավարժ մասնագետը մի բոզի արժեք չունի:
Արայիկ Սահակյան 

Այս գրառումը հրապարակվել է Հայ Արիներ, Տպագիր Մամուլ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։