Թիվ 44 – հ.17 – 2004

ՀԱՅ-ԱՐԻՆԵՐ

Թիվ 44 – հ.17 – 2004

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
       Հայաստանի հանրությունն արդեն հուսատական երանգներով է հետևում «սափրած գլուխների» հակամարդկային ու հակազգային գործունեությանը: Սրանց հրապարակային բնույթի հարձակումների հիմնական թիրախը ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչներն են: Սակայն, սա միայն երևացող, ինչ-որ տեղ էլ ցուցադրական գործելաոճն է, որը պիտի հասարակության մեջ իբր հիմնավորի այս ազգային տականքի ու նրանց հղփացած (ազգի արյունը ծծող) տերերի անպատժելիության առասպելը… Մենք տեղյակ ենք, որ «սափրած գլուխների» սանձարձակություններից դժգոհ են նաև ուժային տարբեր կառույցների բազմաթիվ աշխատակիցներ, բարձր պաշտոնյաներ, որոնք նույնպես տուժվում են ու ծեծի ենթարկվում, եթե փոքր ինչ կերպով փորձում են կարգի հրավիրել այս տականքներին: Սրանց տերերը նման ամենաթողությամբ փորձում են վախի ու սարսափի մթնոլորտ ձևավորել՝ իրենց իշխանությունն ու թալանը լկտիաբար շարունակելու համար: Այս բոլորի համար նախևառաջ պատասխանատու է ՀՀ նախագահը, եթե նա իր նախագահական երդման համաձայն չի պաշտպանում ՀՀ քաղաքացիների սահմանադրական իրավունքները (ավելի վատ՝ եթե ի վիճակի չէ պաշտպանել) և դրանով իսկ՝ կամա, թե ակամա լրացուցիչ իրավունքներ է տալիս համազգային թալանից հղփացած «ազգի բարերարներին», ապա նրա հետագա պաշտոնավարումը մեզ համար ակնհայտորեն կդառնա համազգային աղետ… 
        Մենք՝ որպես հայ ազգայնականներ, երբեք չենք ձգտել ինքնանպատակ իշխանափոխության, սակայն, մի խումբ ստահակների գործողությունները ակամա հանգեցնում են դրան՝ նույնիսկ ցանկացած գնով… Սա շատ վտանգավոր մտայնություն է, որը շուտով կդառնա առօրյա թեմա:
        Նման անցանկալի իրավիճակից խուսափելու համար երկրի նախագահին, վարչապետին, ԱԺ-ին առաջարկում ենք ազգային ու պետական անվտանգության ոլորտը հանձնել հայ ազգայնականներին, դիցուկ՝ Հայ Արիական Միաբանությանը, որից հետո Հայաստանի հանրությունը շատ շուտով կզգա՝ թե ում տեղը որտեղ է, և ինչ է նշանակում ազգային ու իրավական պետություն: Մենք պատրաստ ենք ամենայն պատասխանատվությամբ պաշտպանել հայության շահերն ու իրավունքները՝ իր հայրենիքում և օտար երկրներում:
Հայ Արիական Միաբանության Գերագույն Խորհուրդ

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
       Վերջին օրերին այսպես կոչված ազգային փոքրամասնությունների որոշ ներկայացուցիչներ փորձում են փնովել ու խոչնդոտել Հայ Արիական Միաբանության կողմից տարվող հաստատուն ու վճռական ազգային-ազգայնական քաղաքականությունը՝ ստորաբար խեղաթյուրելով փաստերը: Սրան նպաստում, ավելին սպասարկում են որոշ լրագրողական շրջանակներ: Սակայն, ամենաստորացուցիչն այն է, որ այսպես կոչված ազգային փոքրամասնությունների հատկապես հիվանդ հոգևոր հովիվ-շեյխ-ռաբինների միջոցով այս խժդժությունները խթանում են «հայ» հորջորջվող հիվանդ-համասեռական ու ապազգային պետական բարձրաստիճան այրերն ու ԱԺ որոշ պատգամավորներ… 
       Բանը հասել է նրան, որ այսպես կոչված ազգային փոքրամասնությունների մի շարք տխմար ներկայացուցիչներ Հայաստանը համարում են իրենց հայրենիքը: Եվ սրանց թվում է, որ հայերը պիտի հրճվեն այդ վտանգավոր ու հակահայ մտքից: Հայրենիքն ազգային հասկացություն է և ունի ազգային պատկանելիություն ու ոչ մի այլազգի ներկայացուցիչ իրավունք չունի նույնիսկ մտքով «բռնագրավել» Հայոց Հայրենիքը, որովհետև եթե միտքը հաշտվում է դրա հետ՝ հետևում է մի այլ բռնազավթում… Այլաբանորեն Հայրենիքը մարմին է, Ազգը՝ հոգի, և մի մարմնում երկու հոգի տեղավորողները փորձում են խեղել Հայոց մարմին-բնօրրանը:
       Հայ Արիական Միաբանությունը ներկայումս, (իսկ ժամանակին էլ՝ Գ. Նժդեհի ստեղծած «Ցեղակրոն Ուխտեր»-ը) ասել, ասում և ասելու ենք. «Հայաստանը՝ հայերին», և սա բոլոր իրական ցեղակրոնների-արիականների կարգախոսն է: Հայաստանը այսպես կոչված ազգային փոքրամասնությունների համար կարող է լինել կամ ծննդավայր, կամ պետություն, որի քաղաքացիներն են իրենք, և սա ազգայնամոլություն չէ, այլ՝ արարչական-բնական իրականություն: Այնպես, ինչպես ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի, եվրոպական կամ այլ մայրցամաքների երկրների հայերի համար տվյալ երկրները հայրենիք չեն, այնպես էլ մյուս ազգերի համար՝ Հայաստանը, և սա ի վերուստ է, ոչ մի սփյուռքահայ օտար երկրները Հայաստանի հետ իր հայրենիքը չի համարում: «Հայաստանը՝ հայերին» կարգախոսը չի նշանակում, թե այլ ազգերն այստեղ ապրելու իրավունք չունեն, թող ապրեն, եթե ուզում են, եթե ապրելու այլ տեղ չունեն, սակայն պիտի հիշեն, որ Հայաստանը միայն հայերի հայրենիքն է, որովհետև հայրենիքն աստվածատուր է և այն փոխել կամ նվիրել հնարավոր չէ: Մենք կողմ են նաև, որ հայերն ու այսպես կոչված ազգային փոքրամասնությունները Հայաստանում և այլուր ապրեն բացառապես իրենց օրենքներով ու ավանդույթներով, պահպանեն իրենց ինքնատիպությունը, լեզուն, մշակույթը, սովորույթները և մենք միանշանակ վարելու ենք նման քաղաքականություն: Հայը պիտի մնա հայ, եզդին՝ եզդի, ասորին՝ ասորի, ռուսը՝ ռուս…և մենք ոչ թե պիտի խառնենք ու խառնվենք միմյանց, այլ՝ փոխլրացնենք ու հարստացնենք՝ առանց աղավաղելու մեր ուրույն դեմքը:
       Մենք լավ գիտենք, թե ինչ օտար մութ ուժեր են կանգնած վերոնշյալ խժդժությունների հետևում, ճանաչում ենք նրանց և նրանց գործելաոճը և երբեք չենք երկնչելու այս ուժերի ու նրանց «հայ» կամակատարների առջև: Մեր պայքարը հանուն Հայքի ու Հայության է և մենք կհաղթենք: Փա~ռք Ազգին:
Հայ Արիական Միաբանության Գերագույն Խորհուրդ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՄԻԱՅՆ ՀԱՅԵՐԻ ՀԱՅՐԵՆԻՔՆ Է,
ՄՅՈՒՍ ԱԶԳԵՐԻ ՀԱՄԱՐ ԱՅՆ ԿԱՐՈՂ Է ԼԻՆԵԼ ԿԱՄ ԾՆՆԴԱՎԱՅՐ ԿԱՄ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ,
ՈՐԻ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐՆ ԵՆ ԻՐԵՆՔ

«Հայկական Ժամանակ» թերթի խմբագրությանը
(այս նյութը թերթը չի տպագրել)
ՄԵՆՔ ՈՂՋՈՒՆՈՒՄ ԵՆՔ ԵԶԴԻՆԵՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՄԻՏԵԻ
ՓՈԽՆԱԽԱԳԱՀ ԹՈՐԳՈՄ ԽՈՒԴՈՅԱՆԻ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ՝
«ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ»-Ի ՕԳՈՍՏՈՍԻ 28-Ի, ԹԻՎ 142 (1164) -Ի՝
«ԵԶԴԻՆԵՐԸ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔ ՉԵՆ ՀՀ-Ի ՀԱՄԱՐ» ՀՈԴՎԱԾՈՒՄ ԱՐԾԱՐԾՎԱԾ:
       Երևի թե առաջին անգամն է, որ ՀՀ-ում լրջորեն հարց է բարձրացվում Հայաստանում ապրող հայերի ու ազգային փոքրամասնությունների փոխհարաբերությունների մասին: Նշենք, որ վերոհիշյալ հոդվածում Թ. Խուդոյանը հիմնականում պատասխանել է այն հարցադրումներին, որոնք առկա են հայերի և եզդիների փոխհարաբերությունների, նաև Հայ Արիական Միաբանության ներկայացված փաստերի մեջ: Ասենք նաև, որ եզդի ազգի ներկայացուցիչն ավելի լավ է ըմբռնել ազգայնականության և ազգայնամոլության տարբերությունները, և իմ ելույթները որակել է որպես ազգայնական, իսկ, ահա հայ լրագրող Ա. Բաբաջանյանը դրանք որակել է՝ ազգայնամոլական…
        Բավականին հետաքրքրական է, որ Թ. Խուդոյանի ներկայացմամբ արդեն իսկ լուրջ հակասություններ կան «Եզդիների ազգային կոմիտեի» և «Եզդիների ազգային միության» միջև, որի հետևանքով արտաքին ուժերի կողմից պարբերաբար շահարկվում է եզդիների իրավունքների հարցը ՀՀ-ում: Այս և այլ վտանգների մասին ենք ասում նաև մենք: Շատ կարևոր է, որ Թ. Խուդոյանի ներկայացմամբ իրենք չեն պատրաստվում ջուր լցնել հրեական համայնքի՝ մեր դեմ «պատրաստած» ջրաղացին, բացահայտորեն դեմ են քրդերի գծմծած (Պատմական Հայաստանի տարածքները ներառող) սադրիչ քարտեզներին և նրանց այլ հակահայ դրսևորումներին, չեն պատրաստվում եզդիների շահերը հակադրել ՀՀ-ի և հայության շահերի հետ, ինչպեսև՝ չեն պաշտպանելում Իսրայելի կամ սիոնիստական-մասոնական ուժերի քաղաքականությունը Հայաստանում: Թ. Խուդոյանը նշում է, թե.-«…Իսրայելը այնքան էլ թույլ պետություն չէ, որ եզդիների ծառայության կարիքը զգա, իսկ եզդիներն էլ ցանկության դեպքում հրեաներին հաճոյանալու կարողությունը չունեն»: Մեր եզդի բարեկամը պիտի լավ իմանա, որ Իսրայելի հովանավորությունն ունեցող սիոնիստական-մասոնական ուժերը միշտ էլ տվյալ երկրի բնիկ ազգի դեմ գործում են հատկապես այդ երկրի ազգային փոքրամասնությունների, աղանդավորականների կամ համասեռականների միջոցով: Իսկ այն հանգամանքը, որ եզդիները «հրեաներին հաճոյանալու կարողությունը չունեն», ի չիք է դառնում՝ «Եզդիների ազգային միության» քաղաքականության հետևանքով, երբ նրանք հրեական համայնքի և ՀՀ ԱԺ որոշ (մեզ հայտնի) պատգամավորների դրդմամբ փորձում են հանրահավաքներ անել՝ ինչ-ինչ պատվիրատուների պահանջով…
    Ինչպես նշեցինք, մենք հիմնականում ողջունում ենք «Եզդիների ազգային կոմիտեի»  մոտեցումները «Եզդիները սպառնալիք չեն ՀՀ-ի համար» հոդվածում արտահայտած, սակայն, մի տեսակետում համաձայն չենք: Ինչպես ներկայումս Հայ Արիական Միաբանությունը, այնպես էլ ժամանակին Գ. Նժդեհի ստեղծած «Ցեղակրոն Ուխտեր»-ը ասել, ասում և ասելու ենք. «Հայաստանը՝ հայերին», և սա բոլոր ցեղակրոնների-արիականների կարգախոսն է: Հայաստանը ազգային փոքրամասնությունների համար կարող է լինել կամ ծննդավայր, կամ պետություն, որի քաղաքացիներն են իրենք, և սա ազգայնամոլություն չէ: Այնպես ինչպես ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի, եվրոպական կամ այլ մայրցամաքների երկրների հայերի համար տվյալ երկրները հայրենիք չեն, այնպես էլ մյուս ազգերի համար՝ Հայաստանը, և սա բնական է, ոչ մի սփյուռքահայ օտար երկրները Հայաստանի հետ իր հայրենիքը չի համարում: «Հայաստանը՝ հայերին», չի նշանակում, թե այլ ազգերն այնտեղ ապրելու իրավունք չունեն, թող ապրեն, եթե ուզում են, եթե ապրելու այլ տեղ չունեն, սակայն պիտի հիշեն, որ Հայաստանը միայն հայերի հայրենիքն է, որովհետև հայրենիքն աստվածատուր է և այն փոխել կամ նվիրել հնարավոր չէ: Մենք կողմ ենք նաև, որ հայերն ու ազգային փոքրամասնությունները Հայաստանում և այլուր ապրեն բացառապես իրենց օրենքներով ու ավանդույթներով, պահպանեն իրենց ինքնատիպությունը, լեզուն, մշակույթը, սովորույթները և մենք միանշանակ վարելու ենք նման քաղաքականություն: Հայը պիտի մնա հայ, եզդին՝ եզդի, ասորին՝ ասորի, ռուսը՝ ռուս…և մենք ոչ թե պիտի խառնենք ու խառնվենք միմյանց, այլ՝ փոխլրացնենք ու հարստացնենք՝ առանց աղավաղելու մեր ուրույն դեմքը:
         Կարող ենք ավելի ծավալուն խոսել այս հարցերի շուրջ, սակայն բավարարվենք այսքանով, և հուսանք, որ մյուս ազգային փոքրամասնություններն էլ իրենց տեսակետները կհայտնեն մեր հարցադրումների վերաբերյալ և դեռևս առիթ կլինի «Հայկական Ժամանակ»-ի կամ այլ ԶԼՄ-ների միջոցով անդրադառնալ դեռևս առկախ թեմային:
       Հ. Գ. –  Այս թեմային անդրադարձել են նաև «Եզդիների ազգային միության» նախագահ Ազիզ Թամոյանը և եզդիների այսպես կոչված հոգևոր հովիվ՝ Հասան Հասանյանը: Եթե Ա. Թամոյանը հասկացել է հարցի բուն էությունը և հեռուստատեսությամբ հայտարարել, որ. «…այն ազգային փոքրամասնությունները, որոնք վտանգում են Հայոց պետականությունը, այո’, պիտի հեռանան Հայաստանից… և ինքն այդ հարցում համաձայն է ՀԱՄ-ի հետ», ապա Հ. Հասանյանը փորձեց վարկաբեկել ՀԱՄ-ին, խոսելով ոչ թե որպես հոգևոր հովիվ, այլ՝ իսկական չոբան, որի համար նա անպատճառ պատասխան կտա…

«Ազգ» թերթի խմբագրությանը
(հոդվածը թերթում տպագրվել է և արտատպում ենք
թեմայի կարևորությունը հաշվի առնելով )

         Մեզ համար հաճելի պարբերականությամբ «Ազգ» օրաթերթն անդրադառնում է մասոններին, մասոնականությանը և համարձակորեն բացահայտում է դրա վտանգավորությունը: Այո’, շատերն են ընկնում մասոնների ծուղակը՝ չիմանալով այդ օթյակների գաղտնի ու դավադիր գործունեության մասին, մի մասն անդամագրվում է իր սոցիալական ծանր վիճակը բարելավելու, մի մասն էլ՝ իբր ազգին օգտակար լինելու սին ձևակերպումներով: «Ազգ»-ի վերջին թողարկումներում տպագրված՝ հատկապես «Մասոնության գաղտնիքները», «Մասոնականությունը եղբայրություն է» հոդվածները հուշում են, որ մենք (նաև՝ շատերը) ձեզ հետ միասին ճիշտ ուղի ենք բռնել՝ բացահայտելով այդ գաղտնի կառույցների մութ գործերը:
      «Մասոնության գաղտնիքները»-ը հոդվածի մեջ «Ֆրիմեյսոնրի» (ֆրիմասոնականությունը հաջորդ սերնդի համար) պարբերականի խմբագիր Թիմ Բրայսը գրում է. «… իմ օթյակում ես գիտեմ քրիստոնյաների, հրեաների և մահմեդականների, որոնք խաղաղ ապրում են միմյանց հետ և եղբայրություն վայելում: Մենք ոչ մի դեպքում մեր կրոնական հավատամքը չենք պարտադրում ուրիշներին: Դա չէ մասոնականության էությունը, որը պարզապես եղբայրություն է տարածում: Եթե շատ մարդիկ զբաղվեին ֆրիմասոնականությամբ, աշխարհում խաղաղություն կտիրեր, մի բան, որ մեր մոլեռանդ հակառակորդները պարզապես չեն հասկանում»:
      Նախ ասենք, որ մեզ՝ հայերիս, այնքա~ն ծանոթ է. «ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն» քարոզող մասոնական – երիտթուրքական քաղաքականությունը, որն ավարտվեց 1915թ. ցեղասպանությամբ, որ նոր պարզաբանումների կարիք կարծում ենք չկա, սակայն, անհրաժեշտ ենք համարում պատասխանել վերոնշյալ ֆրիմասոնի «եղբայրական» որոշ նկրտումների:
        Այն, որ մասոններն իբրև հարգում են բոլորի կրոնական իրավունքները, բացարձակ կեղծիք է: Նրանք վաղուց թափանցել են և’ քրիստոնեության, և’ մահմեդականության մեջ, և’ այլուր, ու այժմ փորձում են ստեղծել մի համաշխարհային կրոն, որը կծառայի հուդայականության շահերին: Դիցուկ, քրիստոնեության մեջ արդեն տիրապետող է դառնում «էկումենիզմ»-ը (որն ընդունել են նաև Հայ Առաքելական և Կիլիկիո թեմի կաթողիկոսները), որը ոչնչացնում է բոլոր ազգային եկեղեցիների ուրույն դիմագիծը և տանում՝ եկեղեցական համապարփակեցման (գլոբալիզացիայի): Այս «Էկումենիկ ուղեգիծ»-ի «մեխը»՝ 10-րդ հոդվածը, ասում է. «Յուրահատուկ մի միասնություն կապում է մեզ հրեա ազգին, որի հետ Աստված հավիտենական մի ուխտ է կնքել: Հավատքով գիտենք, որ մեր հրեա քույրերն ու եղբայրներն «Աստուծո սիրելի են իրենց հայրերի սիրույն համար: Որովհետև Աստուծո պարգևներն ու կոչումը անդառնալի են (Հռովմ. Թ 28-28)»: Նրանք ունեն «որդեգրությունը, փառքը, ուխտերը, օրենսդրությունը, պաշտամունքը և խոստումը: Նրանցն են հայրերը, նրանցից և՝ ըստ մարմնի Քրիստոս» (Հռովմ. Թ 4-5): Մենք պախարակում ենք և դատապարտում հակասեմականության բոլոր արտահայտությունները, ինչպես ատելության պոռթկումներն ու հալածանքները: Քրիստոնեական հակահրեականության համար հայցում ենք Աստծուց ներողամտություն, իսկ մեր հրեա քույր-եղբայրներից՝ հաշտություն»: Հիմա հարց է ծագում, նմանատիպ քրիստոնյաները Աստծուն են ծառայու՞մ, թե՞ իբր՝ Աստծո (անունն էլ՝ Եհովա) կողմից ընտրյալ հրեաներին: Եթե Էկումենիկ ուղեգիծը մերժում է «ցեղամոլներին և ազգայնամոլներին» (իհարկե՝ բացի հրեաներից), ապա երկու հայ եկեղեցիներն ինչպե՞ս են պաշտպանելու «համաշխարհային ջրհեղեղի» հետևանքով Արարատյան լեռներում Նոյին և նրա ժառանգներին փրկող հայերի արարչական ծագման ու Հայքի արարչական տարածք լինելու հանգամանքը: Չէ՞ որ դա կդիտվի ցեղամոլություն, իսկ դա միանշանակ հակասում է «Հին կտակարանի» հրեական ընտրյալության գաղափարախոսությանը: Հիմա ու՞մ են ծառայելու մեր եկեղեցիները, հայ քրիստոնյաները, եթե դառնան ֆրիմասոնական օթյակների անդամ, ի՞նչ կրոնական հավասարության ու եղբայրության մասին է խոսքը… կամ՝ ինչպե՞ս է, որ սեմական են համարվում միայն հրեաները, իսկ արաբները՞, իսկ հակաարաբականությունը հակասեմականություն չէ՞…
        Ահավասիկ, ավելի մի վտանգավոր փաստարկ ևս: Հրեաների «Թալմուդ»-ի օրենքներն իրենց բնույթով ոչ միայն մարդատյաց են, այլև՝ մերժում են մյուս ազգերի «մարդավայել» ապրելու իրավունքը: Ահա դրանցից երկուսը. «Հրեային խստիվ արգելվում է իր համար տուն կառուցել ակումի (ակում – հեթանոս, քրիստոնյա, արաբ, գոյ ոչ հրեա – Ա. Ա.) տաճարի (եկեղեցու) կողքին: Բայց եթե նա արդեն այդպիսի տուն ունի և այդ տունը փլվում է, ապա նոր կառույցի ժամանակ հրեան պետք է մի քիչ տաճարից հեռանա, իսկ միջանկյալ տարածքը լցնի մարդկային արտաթորանքով (օրենք 61)», «Հրեա հոգևորականին արգելվում է (տես՝ օրենք 5) դիպչել մահացած մարդուն և նույնիսկ լինել այն տանը, որտեղ գտնվում է հանգուցյալը: Սակայն, «մարդ» ասելով անհրաժեշտ է հասկանալ միայն հրեա, քանի որ Թվոց գրքում (XIX, 14) ասվում է. «Եթե մարդը մահանում է վրանում, ապա ամեն ոք, ով վրան է մտնում՝ անմաքուր է»: Հրեա հոգևորականին թույլատրվում է մտնել այն տունը, ուր մահացել է ակումը, քանզի ակումները պետք է դիտարկվեն ոչ թե որպես մարդիկ, այլ՝ որպես անասուններ (օրենք 92)»: Կարելի է բերել հարյուրավոր նման օրինակներ, սակայն, վստահ են այսքանն էլ բավարար է՝ հրեական եղբայրության մասին պատկերացումներ կազմելու համար: 
        Մենք մեր հայրենակիցներին ևս մեկ անգամ կոչ ենք անում հեռու մնալ մասոնականությունից, որի ամբողջական անվանումը կարելի է ձևակերպել՝ ջհուդա-մասոնություն, և այլ ապազգային ու հակազգային կառույցներից, և ազգին ու հայրենիքին ծառայել հայորեն, հայաստանանպաստ ու հայկականության հիմքերով:

Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ՝
Արմեն Ավետիսյան

ՀԱՅ ԱՐԻԱԿԱՆ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ (ՀԱՄ) ԾՐԱԳԻՐ
(հատվածներ)

ՍԵՎՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ
Վ Ե Ր Լ ՈՒ Ծ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն Ը

        Անշուշտ, դիվանագիտության և Հայկական Հարցի երկարամյա պատմության ընթացքում Սևրի պայմանագիրն ամենից հետաքրքիր և գրավիչ դրվագներից է: Սևրի պայմանագրով Հայաստանը ճանաչվում էր Ազատ ու Անկախ պետություն ինչպես Արևմուտքի, այնպես էլ՝ Թուրքիայի կողմից, իսկ սահմանների որոշումը հանձնվեց ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնի «բարեհաճությանը»:
    Սևրի պայմանագրին հաջորդեց Արեւմուտքում առկա հակամարտության առավել սրումը և այն ձևափոխելու քաղաքականությունը ավելի մեծ թափ ստացավ: Պատկերավոր ասած, դեռ Սևրի պայմանագրի թանաքը չչորացած՝ Արեւմուտքը ձեռնարկեց նրա փոփոխությանը՝ հարմարեցնելով ստեղծված նոր իրադրությանը և իր շահերին: Իսկ նոր իրադրությունը, նրա իսկ թողտվությամբ և սուլթանի ներքին հովանավորությամբ, աշխարհի անտարբեր աչքի առջև ահագնացող թուրքական նվաճողական քեմալականությունն էր, որի համար Սևրի պայմանագիրը ճակատագրական էր: Ի զուր չէ, որ Մուստաֆա Քեմալն արդեն 1921թ. սկզբին միանշանակ շեշտեց. «Անցյալ տարի մեզ սպառնացող ամենից մեծ աղետը Սևրի պայմանագիրն էր»: Իսկ 1922թ. նա ստիպված խոստովանեց. «Սևրի պայմանագրի իրականացումը մեզ համար կնշանակեր տնտեսական և քաղաքական առումներով մահվան դատավճիռ»:1 Եվ ոչ պատահաբար, քեմալականները դեռ 1919թ. իրենց կոնգրեսներում և ապա Ազգային Ուխտում միանշանակ շեշտում էին հայերին ոչ մի թիզ հող չզիջելու պատրաստակամության և վճռականության մասին:2
1. ՍԵՎՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ
        Չնայած տարաբնույթ կարծիքների հակասականությանը և բոլորի կողմից ոչ վավերացված լինելու հանգամանքին՝ Սևրի պայմանագիրը կարևոր նշանակություն ունեցավ հայ քաղաքական մտքի համար: Այսուհանդերձ, Սևրի պայմանագիրը  Հայկական Հարցի պատմության ոչ միայն հերթական փուլ էր, այլև առանձնահատուկ էր իր հոդվածների բովանդակությամբ և սպասվելիք հետևանքներով: Թեպետ պայմանագիրը վերջնական չլուծեց Թուրքիայի և ՀՀ հակամարտության խնդիրը, սակայն դա ինքնին մեծ նշանակության իրադարձություն էր՝ ինչպես իրավացիորեն ականավոր հայագետ Ն.Ադոնցն է նշում. «Վերջապես Եւրոպան քաջություն ունեցավ եթե ոչ ամբողջապես խորտակելու, գեթ դուրս քաշելու թունավոր սողունի ատամները, որին նա դարեր շարունակ սնուցել էր իր իսկ սեփական քաղաքակրթության կրծքին»:3
        Սևրի պայմանագիրն ունի երկակի բնույթ: Առաջին, եթե Օսմանյան կայսրությունը զգալիորեն մասնատվելով՝ փաստորեն վերածվում էր եւրոպական տերությունների «կիսագաղութի», սակայն, պետք չէ մոռանալ, որ այդ նույն կայսրությունը իր հսկայածավալ տարածքով թուրքերի կողմից բնիկ ժողովուրդների նվաճման ու բնաջնջման արդյունք էր: Երկրորդ, Սևրի պայմանագիրը պատմական և մարդկային առումներով արդարացի էր ոչ թուրք ժողովուրդների (հայ, հույն, արաբ, քուրդ) հետագա ճակատագրի համար՝ հատկապես իր ունենալիք առաջադիմական նշանակությամբ, որով, թեպետ դեռեւս միայն թղթի վրա, այդուհանդերձ, իրավական որոշակի նախապայմաններ պետք է ստեղծվեն հիշյալ ժողովրդների պետա – քաղաքական ազատագրության նկատառումներով:
     Մինչ պայմանագրի կնքումը սուլթանական Թուրքիան իրավազուրկ և հարստահարվող ոչ թուրք ժողովուրդների մի կատարյալ բանտ էր: Այս առումով, Առաջին Աշխարհամարտում նրա պարտությունը պետք է որ սկիզբ դներ այդ ժողովուրդների քաղաքական ճակատագրի արմատական բարեփոխմանը: Սակայն, մասնավորապես հայերի պարագայում, այդպես չեղավ: Ավելի հստակ, առնվազն 1918թ. հոկտեմբերից մինչև 1920թ. օգոստոսը Արևմուտքը ոչ մի իրական  քայլ չձեռնարկեց տարագիր հայությանն իր հայրենիք վերադարձնելու համար: Մինչդեռ, նման հնարավորություններ նրանք ունեին: Բավական է նշել, որ Կ.Պոլսից մինչև Միջագետք գտնվում էին նրանց զորքերը: Սակայն, պայմանագրի նախապատրաստությունն առաջ բերեց միջդաշնակցային հակասությունների առավել սրում, քանզի նախկին Օսմանյան կայսրության բարդ ու խճողված խնդրի կարգավորումը նրանց համար ամենից դժվարին գործն էր: Եվ բնավ ոչ պատահաբար Սևրի պայմանագիրը կնքվեց Գերմանիայի հետ կնքված Վերսալի պայմանագրից միայն 13 ամիս անց:
       Տվյալ շրջանում եւրոպական քաղաքականության բնորոշ հատկանիշը Թուրքիայի խնդրում միասնական դիրքորոշման բացակայություն էր: Այդ հանգամանքը հատկապես պարզորոշ արտահայտվում էր անգլո-ֆրանսիական մրցակցության պարագայում, դեռ սրան էլ ավելացրած՝ արևելյան գործերում հաստատուն քայլերով ամրապնդվել ձգտող ԱՄՆ -ի դեմ այդ երկուսի ընդհանուր դիմակայությունը: Այդ պատճառով միջպետական հակամարտությունը Մերձավոր Արևելքում գրեթե բացառում էր Թուրքիայի դեմ համատեղ գործելու իրական հնարավորությունը: Արեւմուտքի դիվանագիտության քայլերը Հայաստանի հանդեպ մասնավոր բնույթ չէին կրում: Այն անհրաժեշտ է մեկնաբանել Ռուսաստանի դեմ ընդհանուր քաղաքականության և Մերձավոր Արևելքում նրանց ռազմավարական նպատակների ու շահերի ենթատեքստում: Իսկ նման գերխնդրի լուծման համար, ինչպես նաև Մերձավոր Արևելքում գերիշխանություն հաստատելու տեսանկյունից, նրանք պատրաստ էին (ինչը հետագայում արեցին) զոհաբերել արևելքում Հայաստանին, իսկ արևմուտքում՝ Հունաստանին: Հայկական Հարցը պատմականորեն Արևմուտքի համար երբեք տեղայնացված խնդիր չէր, և նա բոլորովին հայասիրական մղումներով չէր առաջնորդվում: Քաղաքական տեսանկյունից ի՞նչ էր խոստանում հայերին Սևրի պայմանագիրը: Նախ, հոդված 88-ով Թուրքիան Հայաստանը ճանաչում էր ազատ և անկախ պետություն, ինչպես այդ արել էր Արևմուտքը: Ի՞նչ էր սա նշանակում: Դեռ 1918թ. Բաթումի պայմանագրով՝ տեղի տալով Մայիսյան հերոսամարտերին, նա արդեն ճանաչել էր նորանկախ ՀՀ-ն: Սևրի պարագայում խնդիրը պարզապես ավելի էր միջազգայնանում և ստանում համընդհանուր ընդունելություն: Սևրի պայմանագիրը կարծես թե պետք է վերջակետ դներ Թուրքիայի արդարացի անդամահատմանը, սակայն դրա իրագործումը տեսական հիմքից այդպես էլ գործնական դիրքերի վրա չտեղափոխվեց:
     Պայմանագրի որոշ հոդվածներ անորոշ քաղաքական կարգավիճակ ունեին: Ավելի՛ն, առկա էր կանխամտածված անորոշություն կարևոր հարցերում: Այս հանգամանքը նշում էին նաև Եվրոպայի ղեկավարները: Մասնավորապես, Ֆրանսիայի վարչապետ Միլերանը խոստովանել է. «Թուրքիայի հետ կնքված պայմանագրում կան շատ թույլ տեղեր և ամենից թույլը այն մասն է, որ վերաբերում է Հայաստանին»: Այս առումով տեղին է մեջբերել Ն.Ադոնցի դիպուկ դիտողությունը. «Իրականում բանն այն է, որ հայկական հարցի լուծումը, փաստորեն, հետաձգված է: Սակայն, հայկական հարցի պատմությունը ցույց է տալիս, որ ամեն մի անորոշություն, ամեն մի հետաձգում լի է սարսափելի հետևանքներով հայ ժողովրդի ճակատագրի համար»:4
     Քաղաքական վերլուծության առումով հարկ է շեշտել ժամանակի հայ քաղաքական մտքի անմիասնական լինելու փաստը՝ հատկանշված միջկուսակցական սրված պայքարով: Իսկ նման քաղաքական և կուսակցական կրքերի ծայրաստիճան բորբոքումը ու բևեռացումը նախ և առաջ հարվածում էր Հայկական Հարցի արդարացի լուծմանը:
      Պայմանագրին առնչվող կարևոր խնդիրներից էր նրա իրականացման հնարավորության հարցը: Այդ ուղղությամբ ՀՀ քայլերը վերջնական արդյունք չէր կարող տալ, քանզի շատ դեպքերում հարկադրված սպասում էր Արևմուտքի վճռին: Փաստորեն, ամենակարևոր խնդիրն էր, թե ո՞վ և ինչպե՞ս պետք է ազատագրի Սևրով նախատեսվող Հայաստանը: Այդ պարագան  անուշադրության էր մատնված: Ընդհանուր ուրախության պայմաններում այդ ռազմավարական խնդրի լուծումը ինքնահոսի էր թողնվել:  
        Ի վերջո, Մերձավոր Արևելքում արևմտյան տերությունների միջև հարաբերությունների կարգավորման և ազդեցության գոտիների ձևավորման ու բաժանման հարցերում առկա էր որոշակի առճակատում: Հարկ էր նշել, որ Սևրի պայմանագիրը հատկապես թուլացնում էր Ֆրանսիայի դիրքերը, քանզի նա ուներ Թուրքիայում ամենամեծ ներդրումները և վախենում էր, որ Թուրքիայի մասնատման դեպքում իր շահերը մեծապես կվնասվեն: Մյուս կողմից, զգալիորեն նշանակալից էր նոր Ռուսաստանի՝ քեմալականներին ցուցաբերած աջակցությունը, քանզի Սևրի իրականացումը կտրուկ կվատթարացներ նրա ռազմավարական դրությունը: Այսինքն, Ռուսաստանի համար Սևրը այն նույն փուշն էր՝ ինչ Թուրքիայի: Վերջապես, ի՞նչ կարող էր անել ՀՀ-ն, և արդյո՞ք նա հնարավորություն ուներ: Ցավալի է, բայց հարկ է փաստել, որ ՀՀ-ն պատրաստ չէր և հնարավորություն չուներ սեփական ուժերով միայնակ տեր կանգնել «վիլսոնյան» Հայաստանին: Դրա ապացույցը Սևրի պայմանագրի կնքումից հետո սկսված թուրք-հայկական պատերազմում կրած պարտությունն էր, պատերազմ, որով բացառիկ հնարավորություն էր ստեղծվել «վիլսոնյան» քարտեզը դարձնել իրական:
      Կար նաեւ Սևրի պայմանագրից ժամանակին հրաժարվելու հարցադրում: Նախ, նման քաղաքականության որդեգրմանը կտրուկ կընդդիմանային ՀՀ (Արևելահայաստան) ապաստանած արևմտահայության այն բեկորները, որոնց համար Սևրի պայմանագրի իրականացում նշանակում էր առնվազն վերադարձ իրենց հայրենիք և երկրի վերականգնում: Հարկավ, պետք չէ մոռանալ, որ ՀՀ կառավարության համար  պայմանագրից հրաժարումը հավասարազոր էր երկու տարի շարունակ Եւրոպայում վարած գործունեության վրա խաչ քաշելուն: Անիրագործելի էր հայ-ռուսական հարաբերությունների բարելավումը, քանզի Ռուսաստանը վերջնականապես ճշտել էր իր դիրքորոշումը՝ ամեն գնով խորհրդայնացնել ՀՀ-ն:
    Փաստորեն, Արևմուտքի խոստումներն որոշակիորեն    հայ դիվանագիտությանը զրկել էին քաղաքական իրադրության իրատեսական և օբյեկտիվ գնահատման հնարավորությունից: Ցանկալին հաճախ ընդունվում էր իրականի փոխարեն: Սակայն, եթե չլիներ Արևմուտքի՝ Սևրի պայմանագրին դավաճանելու քաղաքականությունը, և խորհրդա-արևմտյան աջակցությամբ տեղի ունեցած քեմալական արշավանքը, Սևրի պայմանագիրը չէր կորցնի իր գործնական ուժը: Վերջապես, չպետք է մոռանալ այն կարևոր հանգամանքը, որ Սևրի պայմանագիրը փաստացի կերպով քաղաքականապես և դիվանագիտորեն Եւրոպան էր «ստեղծել», դե նա էլ իր ստեղծածը քանդեց: Մինչդե՛ռ, Լոզանի խորհրդաժողովը նույնիսկ Մերձավոր Արևելքում կայուն խաղաղություն չապահովեց:
     Սևրի պայմանագիրը հայ ժողովրդի իղձերի արտացոլումը եղավ միջազգային դիվանագիտության մեջ, որը, սակայն, չիրագործվեց գործնական քաղաքականությամբ: Ի չիք դարձան ժամանակի հայ քաղաքական մտքի հույսերը: Արևմտասիրությունը կրկին հավաստեց իր սխալականությունը: Արևմուտքը  որհրդային Ռուսաստանի անուղղակի աջակցությամբ այս անգամ էլ խաբեցին հայերին: Ավելի ճիշտ՝ թույլ տվեցինք խաբել:
2. ՍԵՎՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ
     Պետությունների միջև փոխհարաբերությունների կարգավորման առումով իրավական միջոցներ են միջազգային պայմանագրերը: Դրանք միտված են նաև հարթել միջպետական հակասությունները: Այսպիսին էր Սևրի պայմանագիրը, որով պետք է կարգավորվեին Առաջին Աշխարհամարտից հետո առկա հիմնախնդիրների համակարգը:
        Սևրի պայմանագրի իրավական վերլուծությունից առաջ նշենք մի շարք հանգամանքներ: Արևմտահայաստանի նկատմամբ հայոց ունեցած իրավունքները պատմականից զատ և մինչ այդ ունեն ազգային-պատմական, բնական և լեզվա-մշակութային անժխտելի փաստարկներ: Եվ այդ առումով այժմ խոսել Սևրի պայմանագրի տված հայոց հողային պատկանելության ապացուցման իրավական կողմի մասին՝ տեղին է անել մեկ կարևոր վերապահություն: Պետք է միշտ նկատի ունենանք, որ Սևրի պայմանագրով չէ, որ հարկ է ապացուցել մեր անքակտելի իրավունքների անբեկանելիությունը: Սակայն, մյուս կողմից, Սևրի պայմանագրի իրավական կարգավիճակի մանրամասների վերհանումը և հօգուտ մեզ նրա ուժի մեջ լինելու հանգամանքի ներկայացումը հիշյալ ուղղությամբ լրացուցիչ փաստարկում կարող է ծառայել:
     Հայկական լեռնաշխարհը, որի մեծագույն մասը կազ-  մում է Արևմտահայաստանը, հայերի բնօրանն է, ուր նրանք ապրել, ապրում են և արարում: Եվ այդ առումով, արդեն իսկ, նրանք այդ հողերի նկատմամբ ունեն պատմական տիրոջ կարևորագույն, առաջնային իրավունք: Ինչ խոսք, այս պարագան գուցեև, ոմանց զուտ բարոյա-հոգեբանական սփոփման տեղիք տա, սակայն մենք նպատակ չունենք այն վերացական ձեւով ներկայացնել, այլ ընդհակառակը՝ խորապես համոզված ենք, որ վերջինիս հասնելու ճանապարհը անցնում է հավաքական պարտավորությունների բաժնով գիտակցված իրատես քաղաքականությամբ:
       Պատմականից զատ հայ ժողովուրդն ունի ազատ ինքնորոշման իրավունք, որն անգամ անկախ Հայաստանի պայմաններում ամենևին չի կորցրել արդիականությունը և բնականաբար պետք է տարածվի նաև Արևմտահայաստանի վրա, քանզի առանց հողի ինքնորոշում չի լինում: Ի դեպ, տեղին է հիշատակել, որ ՄԱԿ-ի Գլխավոր համաժողովը 1972թ. դեկտեմբերի 25-ին հատուկ բանաձևով հաստատեց բոլոր ժողովրդների ինքնորոշման իրավունքը: Այն փաստորեն դարձել է միջազգային իրավունքի համընդհանուր պարտադիր  (ջուս ցոգենս) սկզբունք: Նման կարևորագույն հարցում հայերիս համար հրամայական է դառնում մեր ինքնորոշման իրավունքին սեփականատեր լինելը՝ թե՛ նախաձեռնության և թե՛ իրականացման առումներով, ապա թե ոչ, նորից կկրկնվեն լենինյան կամ վիլսոնյան թղթային որոշումները: Ինչ վերաբերում է թուրքական կողմին, որը վարչա-պետական առումով «տիրացել է» արևմտահայ հողերին, ապա այն կատարվել է բացառապես բռնի միջոցներով՝ արտահայտված պետական մեքենայի կողմից կազմակերպված Հայոց Եղեռնով:
       Սևրի պայմանագրի իրավական վերլուծության հարցում, որպես հիմնական սկզբունքներ ամփոփող ակտ, նկատի ունենք Միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին 1969 թ. մայիսի 23-ին կնքված Վիեննայի համաձայնագիրը, որը ուժի մեջ է մտել 1980թ. հունվարի 27-ին և կիրառվում է պետությունների միջև կնքված պայմանագրերի նկատմամբ:5 Համաձայնագիրը Թուրքիան վավերացրել է 1971թ., իսկ ՀՀ՝ 1996թ. հոկտեմբերի 23-ին:
       Քննարկման մեր շրջանակը ընդգրկում է Սևրից Լոզան ընկած ճանապարհին Հայկական Հարցի իրավական կարգավիճակի որոշակի նահանջը, որը լի է զգալի իրավախախտումներով: Միջազգային պայմանագրերի տեսության մեջ գոյություն ունի պացտա սունտ սերվանդա սկզբունքը, որը բառացի նշանակում է «պայմանագրերը պետք է կատարվեն»: Այս սկզբունքը, գրեթե պարտադիր բնույթ է կրում, նրանից հրաժարվելը միջազգային իրավունքի դելիցտ (խախտում) է համարվում, իսկ խախտման և դրա հետևանքների պատասխանատվությունն ամբողջովին ընկնում է խախտում կատարած պետության վրա: Վիեննայի համաձայնագրի 18-րդ հոդվածում նշվում է, որ «պետությունը պետք է ձեռնպահ մնա այնպիսի գործողություններից, որոնք պայմանագիրը զրկում են իր առարկայից և նպատակից»: Իսկ արդեն 26-րդ հոդվածը շեշտում է, որ «յուրաքանչյուր պայմանագիր պարտադիր է նրա մասնակիցների համար և նրանց կողմից պետք է բարեխղճորեն կատարվի»:
        Միջազգային պայմանագրի վավերականության նախապայմանն այն է, որ նա պետք է կնքված լինի պատշաճ կերպով՝ պահպանելով միջազգային իրավունքի անհրաժեշտ սկզբունքները: Սա, փաստորեն, թեպետ տեխնիկական, բայց կարևոր պահ է: Սևրի պայմանագրում այս հանգամանքը պատշաճ մակարդակի վրա էր: Բոլոր ձևական կողմերի ապահովումից հետո տեղի է ունենում վավերացում: Սևրի պայմանագրի վավերացում չեղավ: Այս պարագայում անշուշտ մեղավոր է Արեւմուտքը, որը Թուրքիայի հարցում սեփական խնդիրները կարգավորելով, փաստորեն, անտարբերության մատնեց իր իսկ ստանձնած պարտավորությունները: Այժմ քննենք Սևրի պայմանագրի իրավական կարգավիճակի ճակատագրի մի քանի ուղիներ, որոնք տեսականորեն և գործնական առումներով տեղի ունեցան: Ցանկացած պայմանագիր կարող է անվավեր ճանաչվել, եթե.
1. Պայմանագրում առկա է իրավական սխալ, որը էական հիմք է եղել այն կնքելու և պարտավորությունների ընդունման ժամանակ: Այս կետն ընդունվում է վերապահությամբ, եթե նշված պետությունն իր գործողությամբ նպաստել է այդ սխալի առաջացմանը (Վիեննայի համաձայնագիր, հոդված 48): Եվ եթե Սևրի պայմանագրով Թուրքիայի նոր կարգավիճակի ամրագրումը «սխալ» համարենք, ապա տեղին է փաստել, որ այն միանշանակ նրա նախընթաց շրջանի նվաճողական գործողության սնանկության արդյունք էր:
2. Պայմանագիրը տվյալ պետությունը կնքել է բանակցություններին մասնակից մեկ այլ պետության խաբեբայական գործողությունների ազդեցության ներքո (հոդված 49): Այս առումով դիվանագիտական հնարքները ամենևին էլ խաբուսիկ չեն, մանավանդ Թուրքիայի նկատմամբ:
3. Պետության համաձայնությունը ձեռք է բերվել մյուս բանակցողի կողմից ուղղակի կամ անուղղակի կաշառվելու միջոցով (հոդված 50): Սևրի պայմանագրի կնքման ժամանակ գործը դիվանագիտական խոստումներից այն կողմ չի ծավալվել:
4. Պետության համաձայնությունը ձեռք է բերվել նրա ներկայացուցիչներին գործով կամ սպառնալիքով հարկադրելու արդյունքում (հոդված 51): Առաջին աշխարհամարտում հաղթողի իրավունքը՝ այն էլ նախահարձակ Թուրքիայի հանդեպ, բնավ էլ պետք չէ նույնացնել սպառնալիքով հարկադրանքի ձևին:
5. Այն կնքված է ուժի կամ այն կիրառելու սպառնալիքի միջոցով: Այս առումով այն պետությունը, որին պարտադրել են նման պայմանագիր, կարող է հրաժարվել դրանից (հոդված 52): Եթե հարցին այս կերպ մոտենանք, ապա բոլոր պատերազմներից հետո կնքված բոլոր պայմանագրերը կարող են անվավեր ճանաչվել, քանզի դրանք ինչ-որ չափով արդյունք են որոշակի ուժի կիրառման: Միանգամայն տեղին է նշել, որ այդ նույն Թուրքիան, դեռ օսմանյան շրջանից սկսած, իր տարածքը ապօրինի միջոցներով արհեստականորեն մեծացրել էր, որպես կանոն, պարտված երկրներին ստիպելով պարտադրանքի ներքո պայմանագիր կնքել:
Վերջապես, իրավաբանորեն միջազգային պայմանագիրը դադարում է գործելուց, երբ առկա են հետևյալ հանգամանքները.
1. Պայմանագրի դրույթներին համապատասխան (հոդված 54): Սևրի պայմանագրում նման դրույթ բացակայում է:
2. Բոլոր մասնակիցների համաձայնությամբ ցանկացած ժամանակ՝ պայմանավորվող մյուս պետությունների հետ խորհրդակցելուց հետո (հոդված 56): ՀՀ Լոզանի պայմանագրի կնքմանն իր համաձայնությունը չի տվել, և նրա հետ չեն խորհրդակցել:
3. Պայմանագրի դրույթները կարող են դադարեցվել բոլոր մասնակիցների կամ առանձին մասնակցի նկատմամբ, եթե. ա) պայմանագրի դրույթներին համապատասխանում է, բ) ցանկացած ժամանակ՝ բոլոր մասնակիցների համաձայնությամբ՝ պայմանավորվող այլ պետությունների հետ խորհրդակցելուց հետո (հոդված 57): Սևրի պայմանագրում ո՛չ ՀՀ, ո՛չ էլ այլ ստորագիր պետությունների նկատմամբ նման վերապահում չէր արված:
4. Պայմանագիրը համարվում է դադարեցված, եթե նրա բոլոր մասնակիցները նույն հարցով կնքում են հաջորդող պայմանագիր (հոդված 59): Սևրի և Լոզանի պայմանագրերում պարունակվող հարցերը ամենևին էլ նույնական չէին: Իսկ ՀՀ՝ որպես Սևրի պայմանագիր ստորագրող երկիր` նրան հաջորդող Լոզանի պայմանագրի ստորագրմանը չի մասնակցել:
5. Մասնակիցն իրավունք չունի պայմանագրի կատարման անհնարինությունը որպես հիմք պատճառաբանել՝ նրանից դուրս գալու կամ նրա գործունեության կասեցման համար, եթե  անհնարինությունը մասնակցի կողմից պայմանագրով նախատեսված պարտավորության խախտման արդյունք է (հոդված 61): Իսկ Թուրքիան, փաստորեն, խախտել է Սևրի պայմանագրով ստանձնած միջազգային պարտավորությունները:
6. Պայմանագիրը դադարեցնելու կամ նրանից դուրս գալու համար չի կարելի հանգամանքների հիմնովին փոփոխությունը պատճառաբանել որպես որոշիչ հիմք (հոդված 62): Հոդվածը Թուրքիայից զատ և առավելապես վերաբերում է նաև Անգլիային, Ֆրանսիային, Իտալիային: Ի դեպ, նրանց կողմից Թուրքիայի հետ 1921թ. կնքված պայմանագրերը ևս կոպտորեն խախտում են մինչ այդ իրենց իսկ ստանձնած միջազգային պարտավորությունները:
7. Պայմանագրի մասնակիցների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների խզումը չի ազդում նրանց միջև հաստատված իրավահարաբերությունների վրա (հոդված 63): Այս պարագան ուժը պահպանում է նաև այժմ, նույնիսկ այն դեպքում, երբ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև փաստացի դիվանագիտական հարաբերություններ չեն հաստատված:
   Ժողովրդների ինքնորոշման իրավունքի՝ համընդհա նուր պարտադիր օրենք լինելու առումով հոդված 64-ը, որի համաձայն ցանկացած պայմանագիր անվավեր է և դադարում է, եթե հակասում է որևէ նմանատիպ օրենքի, Սևրի պայմանագրի համար կիրառելի չէ, քանզի այն ոչ թուրք ժողովուրդների հանդեպ հիշյալ օրենքի յուրահատուկ մարմնացում է: Մյուս կողմից, միջազգային պայմանագրերը դադարում են գործելուց, երբ.
1. Լրանում է պայմանագրի ժամկետը: Սևրի պայմանագրում ժամկետի լրացման մասին նման որևէ պայմանավորվածություն չկար:
2. Պայմանագրով նախատեսված բոլոր պարտավորությունները կատարվել են: Այս կետը ՀՀ հարցում ընդհանրապես չի համապատասխանում Սևրի պայմանագրի ոգուն:
3. Պայմանագիրը ուժից դուրս կամ առ ոչինչ է հայտարարվել: Մասնակիցներից ոչ մեկը իրավաբանորեն չեղյալ չի հայտարարել Սևրի պայմանագիրը: Որպես կանոն, պայմանագիրը կարող է վերանայվել ոչ այլ կերպ, քան բոլոր մասնակիցների փոխադարձ համաձայնությամբ:
     Այս սկզբունքը հռչակվել է դեռ 1871թ. Լոնդոնի խորհրդաժողովում: Վիեննայի համաձայնագրի 39 հոդվածն այս առումով շատ հստակ է. «Պայմանագիրը կարող է փոփոխվել մասնակիցների համաձայնությամբ»: Իրավական առումով սա համարվում է պայմանագրի վերանայման միակ հնարավոր տարբերակը: ՀՀ-ն Սևրի պայմանագրի փոփոխման շուրջ համաձայնություն չի տվել:
      Ի վերջո, հենց Սևրի պայմանագրում որևէ փոփոխության հնարավորություն նախատեսված չէր: Ավելին, համաձայնագրի 40 հոդվածում նշվում է, որ պայմանագրի մեջ ուղղումներ մտցնելու առաջարկի և համաձայնության առնչությամբ արվող բանակցություններին պետք է մասնակցեն նրա բոլոր պայմանավորվող պետությունները: Իսկ ՀՀ-ն, անկախ իրենից, չի մասնակցել Լոզանի խորհրդաժողովին, դեռ ավելին, այնտեղ ներկա են եղել քեմալական Թուրքիան և Սևրի պայմանագիրը չստորագրած ԱՄՆ-ը:
      Այժմ անդրադառնանք Սևրի պայմանագրի չվավերացված լինելու այդքան չարչրկված հարցին: Ի դեպ, հիշատակենք, որ պայմանագրի եզրափակիչ մասում միանշանակ շեշտվում էր. «Այս պայմանագիրը (իմա՝ Սևրի- Ա. Հ.) պետք է վավերացվի»:
         Նախ, պայմանագրի չվավերացվելն այն ստորագրողին չի ազատում ստանձնած օրինական պարտավորությունների կատարումից: Լռելայն վավերացում է տեղի ունենում, երբ այն վավերացումից առաջ մասամբ կամ ամբողջությամբ գործադրվում է պայմանադիր պետության կամ պետությունների կողմից ու նրանց արտոնությամբ: Սևրի պայմանագիրը մասամբ գործադրվեց, օրինակ, արաբական հողերի անջատմամբ, ճիշտ է՝ մանդատի տեսքով: Վիեննայի համաձայնագրի 44 հոդվածի 1-ին կետի համաձայն «պայմանագիրը չեղյալ հայտարարելու, նրանից դուրս գալու կամ նրա գործունեությունը կասեցնելու մասնակցի իրավունքը կարող է օգտագործվել միայն ամբողջ պայմանագրի վերաբերյալ»: Միջազգային իրավունքում բարի կամեցողության սկզբունքը պահանջում է խուսափել այն քայլից, որը հիմնավորապես նպատակ ունի իմաստազրկել ստանձնած հանձնառությունը: Վերջապես, միջազգային իրավունքում պայմանագրի կատարումից միակողմանի հրաժարվելը նշանակում է այն առ ոչինչ հայտարարել, որը, որպես կանոն, անթույլատրելի է և համարվում է անիրավազոր քայլ, pacta sunt servanda սկզբունքի խախտում: Պայմանագիրը կարող է առ ոչինչ հայտարարվել նաև այն ժամանակ, երբ նրա մյուս մասնակից պետությունը դադարում է գոյություն ունենալ: Իսկ որ հայկական պետականությունը չի դադարեցվել` ներկա անկախ ՀՀ-ի փաստացի միջազգայնորեն ընդհանուր ճանաչումը դրա ակնհայտ վկայություն է:
     Կապված 1923թ. հուլիսի 24-ի Լոզանի պայմանագրի հետ, հարկ է կատարել հետևյալ եզրակացությունները: Սևրի պայմանագիրը փոխարինված չէ Լոզանի պայմանագրով, քանզի.
1. Լոզանի պայմանագրում (6-րդ բաժին «Պայմանագրեր») ոչ մի հիշատակություն չկա ոչ միայն Սևրի պայմանագրի, այլև` ՀՀ մասին: 
2. Ըստ միջազգային իրավունքի` ցանկացած պայմանագրի ստորագիր կողմ իրավունք ունի մասնակցել նրա փոփոխության շուրջ տարվող բանակցություններին: ՀՀ-ն նման իրավունքից չի օգտվել: Այսինքն, ՀՀ-ի բացակայությունն իրավամբ կարող է պատճառ լինել, որ Լոզանի պայմանագիրն առնվազն անվավեր լինի այն չափով, ինչ չափով վերաբերում է հայկական իրավունքների ոտնահարմանը: Ի վերջո, Լոզանի պայմանագիրն ամբողջությամբ անտեսեց Սևրի պայմանագրով հայերին խոստացված իրավունքները:
      Սևրի պայմանագրի իրավական կարգավիճակի առու-  մով տեղին է շեշտել, որ Թուրքիան իրավազոր չէ Լոզանի պայմանագիրն արևմտահայ հողերի հանդեպ հայկական պահանջները խափանելու ուղղությամբ իր նպատակներին ծառայեցնելու համար, թեկուզ սոսկ այն պատճառով, որ նրա կնքումը հակասում է պարտադիր իրավական սկզբունք դարձած ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքին:
        Ինչ խոսք, Սևրի պայմանագիրը միջազգային իրավունքի սկզբունքների համաձայն, այժմ էլ ամենևին չի կորցրել իր իրավական ուժը, և միջազգային հարաբերությունների համապատասխան բարենպաստ ընթացքի դեպքում այն կարող է կրկին բանակցությունների սեղանին դրվել և որպես իրավական փաստաթուղթ ծառայել հայոց համար:
3. ՍԵՎՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ
ՏՆՏԵՍԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ
       Այս տեսանկյունից մինչ այժմ Սևրի պայմանագրին անդրադարձել են հիմնականում Հայաստանի սահմանների որոշման խնդրի հետ կապված, և բնականաբար այն մեզ հետաքրքրում է հողային տարածքների հատկացման առումով: Ըստ հոդված 89-ի, Թուրքիան և Արևմուտքը, ինչպես նաև Հայաստանը, համաձայնվում էին Էրզրումի (Կարին), Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի (Բաղեշ) նահանգներում հայ-թուրքական սահմանագծի որոշումը թողնել ԱՄՆ-ի որոշմանը: Իսկ այդ դեպքում հոդված 90-ով Թուրքիան նախապես հայտարարում էր, որ կանխավ հրաժարվում է հանձնված տարածքների նկատմամբ բոլոր իրավունքներից:
       Հայաստանի ինքնիշխանությանը հանձնվող տարածքների առթիվ նրա վրա դրվում էին որոշակի ֆինանսական պարտավորություններ՝ կապված Թուրքիայի հանրային պարտքի հետ: Իսկ արդեն ԱՄՆ-ի նախագահ Վ. Վիլսոնի վճռից հետո տեղում սահմանը որոշելու համար, ըստ հոդված 91-ի, երեք ամսվա ընթացքում պետք է ստեղծվեր սահմանագծման հանձնաժողով, ընդ որում, այդտեղ ՀՀ մասնակցության մասին ոչ մի հիշատակություն, ինչքան էլ զարմանալի թվա, չկար: Ինչ վերաբերվում է ՀՀ-ի՝ Վրաստանի ու Ադրբեջանի հետ եղած սահմանին, ապա այն պետք է որոշվեր նրանց ընդհանուր համաձայնությամբ, որի անհնարինության դեպքում հիշյալ խնդիրը փոխանցվելու էր տերությունների իրավասությանը:
      Առանձնակի նշանակություն ուներ ծովային ելքի խնդիրը: Այսպես, հոդված 351-ով Բաթումի նավահանգստով դեպի Սև ծով ազատ մուտքի իրավունք այլ երկրների թվում, տրվում էր նաև ՀՀ-ին, իսկ արդեն հոդված 352-ով ՀՀ նման իրավունքից օգտվելու էր Տրապիզոնի նավահանգստում: Ավելի՛ն, նրան առհավետ վարձակալության էր հանձնվում մի տեղամաս՝ ազատ տնտեսական գոտու կարգավիճակով: Սակայն, ի չիք էր դառնում պատմական սահմաններում (Մեծ Հայք) Հայաստանը վերականգնելու հայ ժողովրդի քաղաքական իդեալը: Փաստորեն, թուրքական «համարվեցին» Խարբերդի ու Տիգրանակերտի նահանգները: Իսկ արդեն Կիլիկիայի մասին խոսք անգամ չկար: Այսպիսով, հայերին թողեցին միայն Վանի, Բաղեշի ու Կարինի նահանգները, այն էլ՝ ոչ լրիվ: Ընդունված տեսակետ է, որ Հայաստանի սահմանները որոշվեցին Սևրում, նույնիսկ սովորաբար այն հիշատակվում է որպես Սևրյան: Սակայն, բուն պայմանագրով նման սահմանագծում հստակ ձևով չարվեց: Այս առումով, եթե Եւրոպան հենց պայմանագրում ճշգրտված նշեց, ընդ որում մանրամասն, Հունաստանի և Զմյուռնիայի սահմանները, իսկ արաբների համար թողնվեց տեղում՝ հանձնաժողովներին որոշելու համար, ապա Հայաստանի պարագայում նման հստակություն չկար: Այն պարզապես հանձնվեց Վիլսոնի տնօրինմանը: Այս պարագան զգալիորեն թուլացրեց Հայաստանի անկախության ճանաչման նշանակությունը:
     Փաստորեն, այդ հարցում Եւրոպան վճռականություն չդրսևորեց: Նա պարզապես լավ հասկացավ, որ քեմալական «հարցի» լուծումը իր համար զգալի ռազմական և տնտեսական ծախսերի հետ է կապված, իսկ հանուն հայերի նման զոհողության գնալու ցանկություն չկար: Դրանից զատ, անորոշ էր մնում նաև գոյություն ունեցող Հայաստանի արևելյան սահմանների ճակատագիրը: 1918թ. սկսած քաղաքական դեպքերը արդեն ապացուցել էին, որ տարածքային առումով որևէ փոխըմբռնում Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև անհնարին է: Այսինքն, Ն. Ադոնցի բնորոշմամբ. «Սոսկ այն փաստը, որ Հայաստանի սահմանների կարևորագույն հարցը գործնականում բաց է մնում, նշանակալիորեն նվազեցնում է այս ակտի գործած տպավորությունը, որն այլապես, անկասկած, խիստ մեծ նշանակություն ունի»:6
     Այսպիսով, Սևրի պայմանագիրը հայերին տվեց ամեն   ինչ, բացի նրանց սահմանների որոշումից: Իսկ որ հայերի համար սեփական երկրի սահմանների որոշման խնդիրն ուներ ռազմավարական նշանակություն` կասկածից վեր է: Եվ նման խնդրի որոշումը հետաձգելով՝ տերությունները իրականում բարձիթողի և անորոշ վիճակ էին ստեղծում: Դրա պատճառը Արևմուտքի չցանկանալու և ինչ-որ տեղ նաև ի վիճակի չլինելու մեջ էր՝ սեփական միջոցներով Հայաստանի սահմանների անձեռնմխելիությունը որոշելու և ապահովելու տեսանկյունից:
     Վերջապես, փոքր, աղքատ, ավերակ դարձած (ի դեպ՝     ոչ առանց իրենց թողտվության) Հայաստանից նրանք խոշոր հաշվով օգուտ չունեին, նավթ չէին արտահանելու և պետք է վաղ թե ուշ բախվեին Այսրկովկասում կորցրած դիրքերը վերանվաճելու նոր Ռուսաստանի որոշակի իրականացվող ձգտմանը: Այդ պատճառով էլ Եւրոպան իր անճարակությունը քողարկելու համար հարցի լուծումը բարդեց Վիլսոնի արդեն զգալիորեն «երերած» ուսերին՝ պարզորոշ հասկանալով, որ նա էլ ի զորու չէ ապահովել ապագա Հայաստանի ամբողջականությունը:
       Ինչևէ, Վ. Վիլսոնից մի քարտեզ գծել էր պահանջվում, որն էլ նա կատարեց … յոթ ամսվա ընթացքում` 1920թ. նոյեմբերի 22-ին հռչակելով իրավարարական վճիռը և արդյունքում «հարստացրեց» շրջանի քաղաքական աշխարհագրությունը:7 Ինչ խոսք, ԱՄՆ-ի Սենատի կողմից Հայաստանի մանդատի մերժումից հետո սա ևս վատ չէր: Փաստորեն, դա Վ.Վիլսոնի կարապի երգն էր, և նրան ենք «պարտական» նման Հայաստան «շնորհելու» համար:
        Հայերին ի՞նչ հողեր էին հասնում Վ.Վիլսոնի 1920թ. նոյեմբերի 22-ի իրավարարական վճռով: Ըստ դրա Արևմտահայաստանը պետք է ունենար 90.000 կմ2 տարածություն: Սա աշխարհագրական առումով ընդգրկում էր Վանի լիճը, Արածանիի և Արմ. Եփրատի վերին ու միջին հովիտները, Ճորոխի հովիտները: Այս տարածքին ավելացրած Արևելահայաստանի 71.330 կմ2` կստացվի 161.370 կմ2:
       Հիշյալ տարածքները Առաջին Աշխարհամարտի գլխավոր թատերաբեմերից են եղել, որի արդյունքում նրանց տնտեսական ենթակառուցվածքները զգալի ավերվել էին: Ընդ որում, զուտ տնտեսական առումով առավել կարևոր էր Սև ծովին հարող մասը: Ավելորդ չէ նշել ևս մի հանգամանք: Դեռ Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրով Կարինի, Վանի, Բաղեշի նահանգները պետք է հանձնվեին Ռուսաստանին: Այդ առումով, ինչպես Եւրոպայի ընտրությունը, այնպես էլ Վ. Վիլսոնի սահմանագծումը պատահական չէր: Նրանք լավ էին հասկանում, որ ռուսները պետք է ձգտեն տիրանալ նախկինում իրենց «հասանելիքին», իսկ այդ դեպքում խորհրդա-քեմալական ընդհարումը անխուսափելի կլիներ:
      Վ. Վիլսոնի որոշման բարդությունն այն էր, որ դեռ դա պետք է իրականացվեր: Փաստորեն, նա հայերին տարածք «շնորհելով» ոչինչ չասաց դրանց տեր դառնալու մասին: Ավելի՛ն, ԱՄՆ-ը ոչ մի որոշակի քայլ չձեռնարկեց: Նրա խնդիրը միայն քարտեզ գծելն էր:
      Այժմ մի քանի խոսք Սևրի պայմանագրի զուտ տնտեսական հոդվածների մասին: Հոդված 240-ով Թուրքիայից տարածք ստացած պետությունները անհատույց ձեռք էին բերում դրանց վրա գտնվող ցանկացած գույք: Սա Հայաստանի պարագայում իրական չէր, քանզի Արևմտահայաստանում նման ոչինչ չէր մնացել: Հոդված 241-242-ով անջատված տարածքների տիրացած երկրները ստանձնում էին թուրքական պարտքի համապատասխան բաժինը: Այս դրույթն ոչ միայն բարոյապես, այլև իրավապես անհարիր էր հայոց միլիոնավոր զոհերի հիշատակի հանդեպ: Եզրակացնելով նշենք, որ եթե 1919թ. Ամբողջական Հայաստանի տարածքը ըստ հայկական հուշագրի պետք է կազմեր 330 հազար կմ2, ապա հետագա նահանջը խիստ նկատելի է: Եթե Սևրի պայմանագրի համաձայն Թուրքիայի տարածքը պետք է կազմեր 440 հազար կմ2, ապա ներկայումս այն 725 հազար կմ2 ավելի է: Այժմ հրամայական պահանջ է հայրենի երկրի համար հաստատել այնպիսի սահմաններ, որոնք ժամանակի քաղաքական անցուդարձից արմատական փոփոխության չեն ենթարկվի: Իսկ նման սահման կլինի միայն հայ զինվորի արիության և հայրենասիրության գծած սահմանը:
ՍԵՎՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
        Հայկական Հարցի համար մի նոր դառն փորձություն էր Փարիզի վեհաժողովը, որտեղ տրամաբանությանը և ողջախոհությանը համապատասխան հայկական պահանջները իրավամբ կարծես թե պետք է արժանի ընկալում և հաստատում գտնեին: Բայց, ավաղ, ինչպես միշտ, այս անգամ էլ Արևմուտքի շահերը ամենևին մեր օգտին չէին: Սոսկ փաստացի ճանաչելով ՀՀ-ն, Արևմուտքը «բեռ» դարձած Հայկական Հարցը փոխանցեց բացառապես խաղալիք դարձած Ազգերի Լիգայի տնօրինմանը, միանգամայն քաջատեղյակ լինելով հանդերձ, որ վերջինս ի զորու չէ որևէ իրական օգնություն և աջակցություն ցույց տալու հայերին: Ազգերի Լիգան էլ իր հերթին երկար-բարակ ջուր ծեծելուց հետո անկախ Հայաստանը դարձրեց «ազգային օջախ», ապա «հայ գաղթականության հարցի»` վերջնականապես ցուցաբերելով իր անճարակությունը դադարեցրեց Հայկական Հարցի քննարկումները:
     Սևրի պայմանագրի նկատմամբ հայ հասարակական-քաղաքական շրջանակները մեծ հույսեր ունեին և լավատեսությամբ էին լցված: Նրանք իրավամբ համոզված էին, որ Առաջին Աշխարհամարտում հայ ժողովրդի կրած անլուր զրկանքներն ու ունեցած ծառայությունները Արևմուտքն ըստ արժանվույն կգնահատի, որ ի վերջո Թուրքիան կպատժվի: Պայմանագիրը նախատեսում էր անկախ և ազատ Հայաստանի ստեղծում, որի սահմանները պետք է որոշեր ԱՄՆ-ի նախագահ Վ. Վիլսոնը: Կարծես թե իրականություն էր դառնում հայ ազգային-ազատագրական պայքարի հետապնդած նպատակները: Սակայն, Արևմուտքի ղեկավարները հազիվ էին կնքել Սևրի պայմանագիրը, երբ անմիջապես սկսեցին բարձրացնել դրա վերանայման հարցը: Ավելին, Ֆրանսիան և Իտալիան նույնիսկ հույն-թուրքական և հայ-թուրքական պատերազմների ժամանակ զենքով օգնում էին քեմալականներին:
        Յուրաքանչյուր իրադարձություն և երևույթ քննելիս առաջին հերթին հարկ է դիտարկել նրա ունեցած պատմական դասերը: Այս հանգամանքը հատկապես վերաբերում է Սևրի պայմանագրին, քանզի այն Արևմուտքում հայ քաղաքականության ունեցած ձեռքբերումների գագաթնակետն է՝ Սան-Ստեֆանոյից սկսած:
      Սևրի պայմանագիրը հայերի համար նախ զուտ բարոյական կարևոր նշանակություն ունեցավ: Ամենևին չթերագնահատելով բարոյական գործոնների դերն ու նշանակությունը, այնուամենայնիվ պետք է նշել, որ հայ քաղաքական կյանքում բարոյական հաղթանակների պակաս կարծես թե չի զգացվում: Ընդ որում, բարոյական հաղթանակները սովորական երևույթ են դառնում, դրանց վարժվում ենք և հարմարվում: Ավելի՛ն, կորցնելով զգոնությունը` երբեմն անլուրջ վերաբերմունքի պատճառով թերագնահատում ենք քաղաքականության մեջ առկա իրական գործոնները, իսկ երբեմն էլ ռոմանտիզմից զուրկ չլինելով՝ երևակայական պատրանքներով ենք տարվում: Այդ կապակցությամբ մտածել, թե Մերձավոր Արևելքում աշխարհաքաղաքական որևէ փոփոխության դեպքում Սևրի պայմանագիրը կրկին այժմեական կդառնա, քիչ հավանական է: Սին հույսերով մեզ փայփայել միանգամայն անթույլատրելի ու վտանգներով լեցուն է, մանավանդ, երբ նման ցանկություն ու քաղաքականություն արհեստականորեն հրահրվում է օտար ուժերի կողմից:
      Սևրի պայմանագրի դասերից մեկն էլ այն է, որ այսօր   մեր առջև դրված խնդիրները պահանջում են համապարփակ և հավասարակշռված մոտեցումներ ու լուծումներ: Անհրաժեշտ է ունենալ համապատասխան ռազմավարություն, որպեսզի ի զորու լինենք պատրաստվել և կարողունակ լինել աշխարհաքաղաքական ցանկացած իրադրության: Հակառակ դեպքում նորից կկանգնենք կոտրած տաշտակի առջև, իսկ երկրորդ 1915 թվական մեր՝ հիմնականում թշնամաբար տրամադրված շրջապատում, դժվար բացառելի է:
       Պետք չէ մոռանալ, որ թեև սառը պատերազմը «ավարտվել է», սակայն ցեղասպան Թուրքիան դեռևս օգտվելով Արևմուտքի ռազմաքաղաքական և ֆինանսա-տնտեսական հսկայածավալ օժանդակությունից՝ շարունակում է մնալ մեր գլխավոր իրական հակառակորդը, ընդ որում, հենց Սևրի պայմանագրի առումով: Իսկ որ թուրքերը, թեկուզև արտաքուստ ցույց չտալով, «վառ» են պահում իրենց համար վտանգներով լի Սևրի պայմանագրի «հիշատակը»՝ հեռու գնալու հարկ չկա: Մասնավորապես, Թուրքիայի նախագահ Ս. Դեմիրելը 1995թ. և 1998թ. նշելով նրա վերականգնման ուղղությամբ արևմտյան որոշ կառույցների ձգտումները՝ շեշտեց, որ այդ «ջանքերը ապարդյուն են, քանզի եթե ողջ աշխարհն էլ միավորվի, իրենք կդիմադրեն»:8 Հենց այս առումով տեղին է հիշել Գ.Նժդեհի խոսքերը. «Թշնամին ունի մեզ բնաջնջելու վճիռ, մենք չունենք ինքնապաշտպանության ծրագիր և ինքնապաշտպանունակ զենք»:9
     Իսկ Սևրի պայմանագրի այժմեականության գործոնի ընդունումը հրամայականորեն պահանջում է նման ծրագրի մշտական առկայություն: Ինչևէ, ներկայումս առիթից առիթ շարունակվող թուրք պետական գործիչների անհանգստությունը ցույց է տալիս, որ Սևրի պայմանագիրն ամենևին մոռացված վավերագիր չէ, քանզի թուրքերը լավ են հասկանում, որ վաղ թե ուշ այն կրկին քաղաքական թատերաբեմ դուրս գալու հավանականություն ունի: Այդ առումով, հարկ է միշտ պատրաստ լինել, քանզի հակառակ դեպքում չի բացառվում 1920թ. թուրք-հայկական պատերազմի աղետալի կրկնությունը: Հիշենք` պատմությամբ ապացուցված փաստ է. թուրքը երբեք կամավոր չի կատարել իր ստանձնած պարտավորությունները:
      Կապված Սևրի պայմանագրի այժմեականության հետ՝ ավելորդ չենք համարում կատարել որոշ պատմական համեմատություններ: Ինչ խոսք, թեպետ Սևրի պայմանագրում առկա էր եւրոպական դիվանագիտության և հայկական պահանջների որոշ աղերսներ, սակայն Եւրոպայի վճռականությունը մինչև վերջ «չբավականացրեց», քանզի պայմանագիրը նրա կողմից դիտարկվեց որպես սոսկ ժամանակի քաղաքական անհրաժեշտության արդյունք, որը մեծ չափով կարող էր հաջողությամբ փոփոխվել, եթե այդպես պահանջեր նրանց շահը:
         Եւրոպան հայերիս միշտ օգտագործեց՝ իր շահերին ծառայեցնելով մեր պահանջները: Մենք էլ «սովորության» համաձայն ամեն մի հերթական խաբեությունից հետո նորից ու նորից հայացքներս ուղղում էինք քրիստոնյա Եւրոպային, այն հույսով, որ վերջինս կօգնի իր հավատակից «եղբայրներին»: Մենք մոռանում ենք, որ քաղաքականության մեջ կրոնական գործոնը ընդհանրապես գրավում է երկրորդական տեղ՝ կատարելով սոսկ դիվանագիտական շղարշի դեր: Իսկ արդեն Եւրոպայի հանդեպ նման «քրիստոնեական զգացումը» ժամանակին մեզ մղել է քաղաքական մուրացկանության ոլորտը, որը երբեմն «զենքի» տեղ ենք օգտագործել: Ինչ վերաբերում է Եւրոպային, ապա նա էլ «մուրացկանի» համար մի քանի նահանգների հատկացումը միանգամայն բավարար էր համարել:
         Մյուս կողմից, բոլորովին բացառել եւրոպական գործոնի դերը և անվերապահ հույս կապել Ռուսաստանի հետ` մեկ այլ ծայրահեղություն է: Այդ առումով, հրապարակ է գալիս մի «դժվարամարսելի» խնդիր, ինչպիսին է քաղաքական կողմնորոշումների պարագան: Մինչ այժմ հայ քաղաքական միտքը զբաղվել է դրա փնտրտուքով, տարբերակումներով և փորձել անընդհատ նժարին դնել այս կամ այն տերությանը նախապատվություն տալը: Այս պարագան, ինչ խոսք, ունի պատմական «նախապատրաստվածություն», որն էլ երկփեղկել է հայ քաղաքական միտքը: Իսկ մենք Նժդեհի խոսքերով ասած «մեր ցեղի բովանդակ ուժերը» օգտագործելու փոխարեն միշտ հովանավորներ ենք փնտրել, ինչի պակաս երբեք չի եղել: Հենց հովանավորների փնտրտուքն էլ մեզ զրկեց ժամանակին Սևրի պայմանագրի իրականացմանը պատրաստ լինելու կարողությունից: Այդ առումով, արդի փուլում հարկ է գերազանցապես ապավինել սեփական ուժերին, քանզի ոչ ոք մեր փոխարեն մեզ համար Սևրի պայմանագրին կյանք չի տա: Եւ հրամայաբար մեր միակ կողմնորոշումը պետք է լինի հայկականը: Քաղաքականության մեջ վճռականորեն գործող մենակի համար միշտ էլ համապատասխան դաշնակիցներ կգտնվեն:
      Սևրի պայմանագրի այժմեականության մեկ կողմի մասին ևս: Մեզ համար հայոց պահանջների արդարացիությունը կասկած չի հարուցում: Սակայն, մեր իրավունքներն հարկ է ապացուցել, ընդ որում, ապացուցել ինքնապաշտպանության պատրաստակամությամբ, պայքարով: Աշխարհը ինչքան էլ «դեմոկրատանա», ուրիշ այլ միջոց չկա, աշխարհը ուրիշ ոչ մի այլ եղանակի առջև չի ընկրկում և տեղի տալիս: Իսկ մեր տարածաշրջանում և դրա շուրջ առկա դրությունը հոգուտ մեզ մենք պետք է փոփոխենք: Այս առումով, միանգամայն տեղին է մեջբերել Գ.Նժդեհի դիպուկ ձևակերպումը. «Պայմանագրերն ապրում են այնքան ժամանակ, որքան ապրում են նրանց ծնունդ տվող պայմանները: .Պետությունները հաշվի են առնում միջազգային իրավունքը և հարգում իրենց ստորագրած պայմանագրերը, քանի դեռ շահում են գոյություն ունեցող դրությունից, սակայն հենց որ մի այլ դրություն, հենց որ մի ուրիշի թղթե բարեկամությունը իրենց ավելի շահավետ թվաց, նրանք թքում են պայմանագրերի վրա, լքում իրենց նախկին զինակիցներին և սպառնում աշխարհի խաղաղությանը»:10
   Ժամանակին մենք հիմնավորապես չգիտակցեցինք Խրիմյան Հայրիկի՝ Բեռլինի փորձից իմաստացած Երկաթե Շերեփի խորհուրդը, որի համար շատ թանկ հատուցեցինք: Անհրաժեշտ է գիտակցել, որ դիվանագիտական վավերագրի արժեք ունեցող թղթի ժամանակը անցել է: Այդ առումով, եթե ընդունում ենք, որ Սևրի պայմանագիրը այժմ էլ ունի արդիական նշանակություն, հարկ է այն օժտել իրականացման հեռանկարներով: Իսկ այդ ուղղությամբ միակ արմատական լուծումը աներկբա հետևյալն է. Սևրի պայմանագրի իրականացումը ես ուզում՝ պատրաստվիր կռվի, քանզի առանց դրա ոչ ոք և առաջին հերթին թուրքը, մեզ հող չի զիջի: Մեր խորին համոզմամբ, հենց այս պարագայում է կայանում Սևրի պայմանագրի այժմեականությունը:
Հավելված
Երկիր                             Տարածք     Բնակիչ      Կորուստ 
Օսմանյան կայսրություն  1.791.212 /  21.650.900 / 1.351.343կմ2
(առանց Եգիպտոս և Կիպրոս)                              / 13.034.700 բն.
Օսմանյան կայսրություն
(ըստ Սևրի պայմանագրի) 439.869  /  8.616.200  
Թուրքիա (Սևրից հետո -
գումարած հետևյալը)       613.487
Տրապիզոն                       41.678   /  1.265.000
Էրզրում                            47.950   /  645.700
Բիթլիս                             26.150   /  398.700
Վան                                 37.925   /  379.800
Կարս                               19.915   /  492.000
Թուրքիա (ներկա)             725.000   
Ամբողջական Հայաստան
(ըստ Փարիզի վեհաժողովին
տրված պահանջների)      մոտ 300.000
Հայաստան (ըստ
Վ. Վիլսոնի վճռի)             161.370   
Հայաստանի
Հանրապետություն          մոտ 30.000      Ամբողջականի  1/11-ը,
                                          Վիլսոնի 1/5-ը

1. Кемал Ата тюрк, Избранные речи и выступления, Москва 1966, сс. 150, 227.
2. Տես – Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում, Երևան, 1972, էջ 606-607:
3. Ադոնց Ն., Հայկական հարցի լուծման շուրջ, Երևան, 1989, էջ 13:
4. Ադոնց Ն., Հայկական հարցի լուծման շուրջ, էջ 17:
5. Տես – Միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին Վիեննայի 1969թ. մայիսի 23-ի կոնվենցիան, Երևան, 1997:
6. Ադոնց Ն., Հայկական հարցի լուծման շուրջ, էջ 16:
7. Վճիռը տես – The Papers Relating to Foreign Relations of United States, 1920, volume 3, Washington, 1936, pp. 790-804. Վաշինգտոնում այն հրապարակվել է 1921թ. հունվարի 2-ին:
8. «Հայաստանի Հանրապետություն», Երևան, 1995, մայիսի 3, թ. 103; 1998, հունիսի 5, թ. 109:
9. Նժդեհ Գ., Երկեր, հ. 1, Երևան, 2002, էջ 115:
10. Նժդեհ Գ., Երկեր, հ. 1, էջ 116:

Ավագ Հարությունյան

ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱՀԵՏՆԵՐՈՎ

ՀԱՅՈՑ ԱՆՇԱՐԺ  (ՍՐԲԱԶԱՆ) ՏՈՄԱՐԸ
ԲԻԱՅՆԱԿԱՆ ԴԻՑԱՐԱՆՈՒՄ

      Հայոց «Անշարժ-Սրբազան տոմար» եզրի սահմանումը տվել է Ղևոնդ Ալիշանը: Նրա կարծիքով, հայերը վաղնջական ժամանակներում շարժական տոմարին զուգահեռ գործածել են կրոնադիցաբանական տոների համար նախատեսված անշարժ տոմար, որի համաձայն, գարնանային օրահավասարը սկսված է համարվել Արեգ-մարտ ամսից: Այս տեսակետը հետագայում պաշտպանել է տոմարագետ Հ. Ս. Բադալյանը: Հ. Հ. Կարագյոզյանը համադրելի է համարել Մհերի դռան դիցացանկի «Շիվինի աստծո ամիսը» և հայոց Արեգ ամսանունը: Հետագայում այս դրույթը հիմնավորել է Ս. Գ. Հմայակյանը: Հայոց տոմարի մյուս ամիսների և Մհերի դռան դիցանունների զուգադրումները կատարելիս, ելակետ ենք ընդունել Արեգ-Շիվինի-մարտ համապատասխանությունը:
       ԱՐԵԳ-ՇԻՎԻՆԻ-մարտ: Շիվինիի անունը գրվել է DUTU ITU ձևով, որտեղ UTU-ն շումերական Արև աստվածն է, իսկ DINGIR դետերմինատիվը դիցանուն է ցույց տալիս: Սրանով բիայնացիները կամեցել են ցույց տալ, որ Շիվինին իրենց Արև աստվածն է: Մհերի դռան արձանագրությունում ասվում է. «Շիվինի աստծո ամսին… վեց ուլ Խալդի աստծու (համար) թող այրվի»: Ս. Հմայակյանն ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ այծերը ծնում են տարվա մեջ մեկ անգամ՝ փետրվար, մարտ ամիսների ընթացքում: Հետևաբար, ուլեր կարող էին գտնվել հենց այս ժամանակամիջոցում՝ փետրվարի վերջին և մարտի սկզբին, որպեսզի «Շիվինիի ամսին» զոհաբերվեին Խալդիին: Արձանագրությունում նշվում է նաև. «Իշպուինի Սարդուրորդին և Մինուա Իշպուինորդին… հաստատեցին կարգ. երբ ծառերը (ճյուղերը խաղողենու) էտվեն (՞), Խալդի աստծուն երեք խոյ թող զոհաբերվի, երեք խոյ աստվածներին բոլոր»: Այս փաստը ևս Ս. Հմայակյանն անուշադրության չի մատնել և գտել է, որ խաղողի որթի էտումը Հայաստանում սկսվում է մարտ ամսի վերջին տասնօրյակում և ավարտվում ապրիլի առաջին կեսում: Նույն ժամանակահատվածում Հին Հայաստանում նշվել է Բարեկենդանի նոր տարվա տոնը:
     ԱՀԿԻ-ՏՈՒՇՊՈՒԵԱ-ապրիլ: Արեգի իգական զուգակիցը Տուշպուեան է, որի պաշտամունքը կապվում է Տուշպա-Վան քաղաքի հետ, ինչի մասին վկայում է նախևառաջ նրա անվանաձևը: Բ. Բ. Պիոտրովսկին կարծիք է հայտնել, որ նա արշալույսի դիցուհի է, քանի որ պատկերվել է, իբրև կանացի իրանով թռչուն, թևերի մեջ՝ Արևի սկավառակը: Վան քաղաքի հիմնադրումն, ըստ Մովսես Խորենացու, կապված է Շամիրամի անվան հետ, իսկ Շամիրամ-Սեմիրամիսը նույնացվում է միջագետքյան Իշտար-Դերկետոյին, վերջինս էլ՝ հայոց Աստղիկին: Դերկետոյի բնակավայրը միջագետքյան առասպելը համարում է ջրային ավազանը: Հայկական ավանդության համաձայն, Աստղիկն ամեն գիշեր լողանում էր Եփրատի (Արածանիի) ջրերի մեջ, իսկ պատանիները ձգտում էին տեսնել նրա մերկությունը: Մեր կարծիքով, պատանիներն իրականում գիշերով Եփրատի ջրերի մեջ Վեներա մոլորակի արտացոլանքն են տեսել, քանի որ հայոց մեջ Աստղիկը Վեներայի մարմնավորումն էր: Սակայն Աստղիկը ծագում է նաև այգաբացին, ուստի, պատահական չէ, որ բիայնական Տուշպուեան պատկերվել է որպես արշալույսի դիցուհի՝ թևերի մեջ կրելով Արևը:
      Ահկի ամսվա մասին Վանական Վարդապետից հայտնի     է հետևյալը. «… ի յառնել գետոց և թուլանալ ձեան, ահ է ասեն մարդոյ ամենուրեք»: «Ահեկան» և «ահեակ» բառերը գրաբարում ձախի իմաստն են արտահայտում: Կապվել են ամենայն վնասակարի հետ: Հայկազյան բառարանը դրանք բացատրում է «չար, անարգ, վատթար, վնաս, մոլորեալ» նշանակությամբ: Հետևաբար, բացի վարարող գետի (Եփրատի) հետ կապվող Աստղիկ-Տուշպուեա լուսավոր աստվածուհուց «Ահկիի» մեջ հասկացվել է նաև ինչ-որ չար սկիզբ կրող էություն, որի մասին ոչինչ չի ավանդվել, և որը սակայն իր հետքը թողել է այս ամսանվան մեջ: Կենդանաշրջանի համաստեղություններում, որոնց հիման վրա հնում արեգակնային տոմարն է կազմվել, այդ էությունը կարող էր լինել Ցուլը, որը սովորաբար, մեր վիշապաքարերի վրա պատկերվում է իբրև զոհաբերված կենդանի՝ ռունգերից հորդացող ջրի վարար շիթերով: Ապացուցված է, որ շումերական «Գիլգամեշ» էպոսում 7 կումով Եփրատի ջրերը ցամաքեցնող «Երկնային ցուլը» Ցուլ համաստեղությունն է, որը հունվար ամսին իր գագաթնակետին հասնելով, «սպանում է» Տիգրիս և Եփրատ գետերի համարժեք Ջրհոս համաստեղությանը՝ նրան իջեցնելով անդրաշխարհ (հորիզոնից ներքև), իսկ ապրիլ ամսին «սպանվում է» Առյուծից, երբ վերջինս է շարժվում դեպի իր գագաթնակետը:
     Չի բացառվում, որ հայոց մեջ Ահկի ամիս ասելով, ոչ  միայն Եփրատ գետի հետ կապված Աստղիկ-Տուշպուեա դիցուհին է հասկացվել, այլև ձախակողմյան՝ վնասակար բնույթ կրող «սպանված» Ցուլ համաստեղությունը, որի ռունգերից առատորեն թափվող ջուրը կարող է աղետների պատճառ լինել:
    ՄԱՐԵՐԻ-ԱՈՒԻ-մայիս: Ահկի-մայիս ամսին հայոց ան շարժ տոմարում հաջորդում է Մարերին, որի մասին Վանական վարդապետի «Տարեմուտում» ասված է. «Ամիս հայոց՝ ըստ անշարժ տումարի համեմատ մայիսի (որպէս ամիս մարեաց կամ թխելոյ հաւուց). Մարերի յորժամ թաւանան մայրիք տերևօք և ոստօք և լինին որպէս մայր թռչնոց և գազանաց»: Հետևաբար, «Մարերի» ասելով, ըստ հայոց անշարժ տոմարի, հասկացվել է մի կողմից էգ թռչունների («մարեաց») և հավքերի («հաւուց») թուխսի, մյուս կողմից էլ՝ մայրի ծառերի տերևների և ոստերի թավանալու ամիսը, ոստեր, որոնք որպես մայրական գիրկ են ծառայել թռչունների և գազանների համար:
       «Հավ(ք)երի ամիս» իմաստն անզեն աչքով տեսանելի է Մհերի դռան դիցացանկում՝ Աուի անվան մեջ, որն անմիջապես հաջորդում է Տուշպուեա-Ահկիին: Ըստ մեզ, կարդացվել է «Հավի» կամ «Ավի»: Թռչուններն «ավ ու չըվ(ող)» ձևով արտաբերվում են նաև Գեղարքունիքի որոշ տեղական խոսվածքներում, իսկ «ավչի» բառը հայոց ռամկական լեզվում որսորդ է նշանակել, թերևս, «հավք խփող» իմաստով:
   ՄԱՐԳԱՑ-ԱՐԴԻ-հունիս: Վանականի «Տարեմուտում» Մարգացի մասին ասվում է. «Անուն ամսոյ հայոց, ի դէպ եկեալ վայելչուե մարգաց կամ մարգագետնոյ. զի ըստ անշարժ տումարին անկանի յաւուրս յունիսի. Մարգացն, որ է ժամանակ ածելոյ զմարգս՝ որ ի դաշտս և ի հովիտս իցեն, յայգեստանս և ի բուրաստանս»: Այս ամսի դիմաց Մհերի դռան դիցացանկում համապատասխանաբար արձանագրված է Աուի-Ավի-մայիսին հաջորդող Արդի դիցանունը: Ըստ մեզ, հայերեն «արտ» բառն է, որը գրաբարում ունեցել է հող, անդաստան, ագարակ իմաստները: Ավանդված է, օրինակ՝ «Վարեցին արտս և տնկեցին այգիս»: Իսկ մարգը նույնպես հասկացվում է այգու՝ խոտավետ, ծաղկավետ վայրի իմաստով, ինչպես, որ ասվել է գրաբարում. «դաշտ խոտաւէտ, ծաղկավէտ. վայր ջրարբի»: Եւ իսկապես, Մարգաց-հունիս ամսին արտերը՝ մարգերը, մարգագետինները վայելչատես, փարթամ և ծաղկավետ են դառնում, ինչպես և նշել է Վանականը: Այս ամիսը պետք է որ մարմնավորած լինի արտերի ու մարգերի հովանավոր բիայնական Արդ(տ)ի դիցուհին:
     ՀՐՈՏԻՑ-ԱՅԱ-հուլիս: Հրոտից ամսանունը տոմարագիտական գրականության մեջ սովորաբար կապվում է հրի, կրակի հետ: Ավելի ստույգ բացատրություն է տալիս Վանականի «Տարեմուտը». «Հրոտիցն ըստ դրութեն է. զի հուր է ոտիցն (որպէս յուլիս), որ այրէ ի ներքուստ ի վեր ջերմութի արեգականն»: Այսինքն՝ Հրոտիցը հուլիսի ջերմակլիմայական դրության՝ բարկ արևի հետ կապված ամիս է, որը մարմնավորող աստվածությունը պատկերացվել է հրե ոտքերով: Նա քայլել է գետնի վրայով և այրել բուսականությունը: Իրականում էլ հուլիս ամսին խոտածածկույթը սկսում է դեղնել, չորանալ և խանձվել: Կարծես, իրոք, դրան հրեղեն ոտքեր են դիպել: Այս ամսին Մհերի դռան դիցացանկում համընկնում է Արդի-Մարգաց-հունիսին հաջորդող Աիա աստվածուհին, որի անունը պետք է որ ընթերցված լինի՝ Այա, ինչպես, որ առաջարկել է Գր. Ղափանցյանը: Այան շումերաքքադական Ութու (Շամաշ)-Արևի կինն էր, որին աղբյուրներում մշտապես ուղեկցում է «Այա»՝ հարս մակդիրը: Ըստ երևույթին, հայտնի է եղել նաև Վանի թագավորությունում: Հայոց մեջ Հրոտիցն Այա դիցուհու նման արևային մի էություն է ընկալվել և տեղ է գտել Վանա ժայռի օրացույցում:
      ՆԱՎԱՍԱՐԴ-ՍԱՐԴԻ-օգոստոս: Օգոստոս ամսին բաժին ընկնող հայոց անշարժ տոմարի Նավասարդ ամսանունը, ըստ հայտնի ստուգաբանության, կազմված է իրանական nava-նոր և sard-տարի բաղադրիչներից: Մհերի դռան դիցացանկում նշված է աստվածուհիների շարքում, իրանականից անկախ ձևով, «սարդի» բաղադրիչով, որն անմիջապես հաջորդում է Այա-հուլիսին: Ագաթանգեղոսը Նավասարդին հիշել է «ի ժամանակի դիցն ամանորաբեր…» ձևով :
      Հնում ժամանակը սերտորեն կապված է եղել լուսնին,    որի փուլերով են չափել ամիսն՝ իր շաբաթներով և օրերով: «Ամանոր»-ի «նոր» արմատը, բացի իր ուղղակի իմաստից, գրաբարում հասկացվել է նաև լուսնի՝ նորալուսնի նշանակությամբ: Ամանոր՝ նշանակել է լուսնային տարի կամ Տարելուսին, որով օրացուցային հաշվարկներ են կատարվել, ըստ երևույթին՝ լուսնաարեգակնային տոմարի համապատասխան: Կարծիքներ կան, որ «սարդ»՝ տարի հասկացությունը հնում կապված է եղել նաև թելարտադրությամբ հայտնի սարդ միջատի հետ: Իսկ «կյանքի թել» հասկացությունն անմիջականորեն ժամանկի հետ է առնչվում:
    ՀՈՌԻ-ՍԻՆՈՒԻԱՐԴԻ-սեպտեմբեր: Հոռի ամսին Կենդանաշրջանում համընկնում է Կշեռք աստեղտունը: Այստեղ է գտնվում աշնանային օրահավասարի կետը՝ սեպտեմբերի 23-ը: Համաստեղությունը պատկերացրել են կշեռքի երկու հավասար նժարների նման՝ կարծես, դրանք համապատասխանում են ցերեկվա և գիշերվա հավասար տևողություններին: Հայոց աղթարական նշանների շարքում Հոռիին համապատասխանում է Կշեռքի նկարը՝ աստվածուհու տեսքով, որի զգեստի վրա աստղեր են պատկերված: Աջ և ձախ կողմերում կշեռքի նժարներն են, որոնց մեջ լուսնի երկու հավասար մահիկ կա: Նրան համապատասխանող ամսանուն-դիցանունը Վանա ժայռի վրա ընթերցվում է Ծինուիարդի ձևով, բայց հավանական է ընթեռնելի լինի Սինուիարդի՝ Միջագետքում մեծ համբավ ունեցած Սին լուսնի աստծո անունից: Ինչ վերաբերում է «արդ(ի)» արմատին, ապա խիստ տարածված է հայերենում և ունի «ձև, կարգավորություն», ինչպես նաև «սարք» նշանակությունները: Վերջինիս բովանդակությունը տեսնում ենք նաև կշեռք գործիքի մեջ, որը ոչ միայն սարք է, այլև արդարության խորհրդանիշ: Իսկ «արդարություն»-ի արմատը դարձյալ «արդ»-ն է:
      ՍԱՀՄԻ-ԻԺԽԱՐԻ-հոկտեմբեր: Վանականի «Տարեմուտում» գրված է. «Սահմի, զի գնայ հարաւային և գայ հիւսիսային (հողմ). և դարձեալ իմաստունք արք սահմանեն զտունս իւրեանց առ ի գալ ձմերայնոյն»: Ուստի, Սահմի-հոկտեմբեր ամիսը հին տոմարագետները կապել են Հյուսիսային քամու մուտքի հետ և նրան բաժին հանել երկնային համապատասխան աստեղտունը, իբրև ձմեռվա նախագալստյան նշանակ: Իրականում էլ հոկտեմբերը նշանավորվում է հյուսիսային սառը քամիների ուժգնացմամբ: Սահմիի աստեղտունն, ըստ հայոց անշարժ տոմարի, Կարիճն է, որին միջնադարյան աղթարական նշանների շարքում համապատասխանում է ծալապատիկ նստած աստվածության պատկերը: Նա իր երկու ձեռքում երկու կարիճ է բռնել:
       Մհերի դռան դիցացանկում Հոռի-Սինուիարդիին անմիջապես հաջորդում է Սահմիին համապատասխանող Իպխարի աստվածը: Այսպես է նրա անունն ընթերցվում ներկայումս, սակայն Գր. Ղափանցյանը տեսակետ է առաջ քաշել, որ դիցանունը գրելիս, փորագրողը շփոթել է «իշ» և «իպ» սեպախմբերը՝ դրանց նման լինելու պատճառով: Ուստի, հավանական է, որ անունն իրականում հնչած լինի Իշխարի ձևով, որն Իշխարա աստվածուհին է. հայտնի է եղել նաև Էշխարա, Ուժխարա անուններով՝ շումերական, ուգարիթյան, խուռիական և էլամական աղբյուրներից: Նրա խորհրդանիշը կարիճն է և Կարիճ համաստեղությունը:
        Վանականի հիշատակած հյուսիսային քամին առասպելաբանորեն համադրելի է օձի կերպարին, ինչպես, որ հունական դիցաբանության մեջ էր հյուսիսային քամուն մարմնավորում Բորեաս օձակերպ աստվածը: Հավանական է, որ հին հայոց տոմարագետները («իմաստուն արք») հյուսիսային քամիով սահմանել են Կարիճ աստեղտունը՝ օձի կամ վիշապի բնույթով: Այդպես է կատարվել, թերևս, այն պատճառով, որ Կարիճի ամենամոտ հարևանը երկնքի Հյուսիսային կիսագնդում Օձ աստեղտունն է, իսկ ավելի հյուսիսում՝ Վիշապը: Երրորդ օձի կամ վիշապի անվանակոչությունը աստղային երկնքի այս հատվածում շփոթության տեղիք կտար:
        «Սասնա ծռեր» էպոսում կա Չարբախա Քամի, Չարբահար Քամի կամ ավելի հաճախ Ճարպախար Քամի կոչված մի դև, որը Բաթմանա Բուղա անվանվող մեկ այլ դևի հետ Մարութա վանքի պահապանն է: Երկուսով էլ ոչ այն է չար, ոչ այն է բարի էություններ են: Կապվում են սահմանի հետ: Մսրա Մելիքի հրամանով պետք է սպանեն Դավթին, բայց երբ հասնում են Բաթմանա կամրջին, որը մի տեսակ սահման է Մսրա և Սասնա աշխարհների միջև, անցնում են վերջինիս կողմը: Էպոսում «զողորմիների» շարքում հիշվում են նաև Ճարպախար Քամին և Բաթմանա Բուղան:
       «Ճարպ» բառն, ըստ Հր. Աճառյանի, հայ մատենագրության մեջ, բացի իր ուղղակի իմաստից, գործածական է եղել նաև «գեր», «պարարտ» նշանակությամբ: Իսկ «խար»-ն արարատյան բարբառում որդ է նշանակում: Վաղարշապատ գյուղում (ներկայիս Էջմիածնում) գրառված մի հեքիաթում խարն ամեն անգամ ուտում է այգու վարդը: Հայ հին մատենագրությունից պահպանվել է նաև «խարամանի» բառը, որ «չար օձ» է նշանակում: Ճարպախար Քամու բնույթը հասկանալու համար հարկ է, թերևս, նրա անունը բացատրել «պարարտ, գեր օձ» իմաստով: Նրանից էլ, ըստ երևույթին, ծագել է Երևանի Չարբախ շրջանի աղավաղված անունը: Չարբախում է գտնվում Թեյշեբաինի ամրոցը, որտեղից մինչև Էջմիածին ընկած դաշտը բիայնական սեպագրերում հիշատակվում է իբրև «Կուառլինի հովիտ»: Կուառ կամ Կուեռա աստվածությունը Ս. Գ. Հմայակյանի կարծիքով, համադրելի է իրանական Աժի Դահակա վիշապին:
      Բիայնական Իշխարի աստվածուհու անունը, որն, ըստ հերթականության, համապատասխանում է Կարիճ համաստեղությանը, հավանական է ընթերցել որպես «իժ» և «խար» բաղադրիչներից բաղկացած մի կազմություն, որը խորհրդանշել է Կարիճ համաստեղությունը և օձաբնույթ հյուսիսային քամիների մուտքը մեր լեռնաշխարհ: Իժխարին ամսանուն-դիցանուն է, իսկ Կուեռան, թերևս, նրա համաստեղություն-աստվածությունը:
      ՏՐէ-ՈՒՏՈՒԻՆԻ-նոյեմբեր: Հայոց անշարժ տոմարի Տրէ ամսանվան մեջ արտահայտված է Որմիզդ-Արամազդ աստծո գրիչ, քրմական գիտության դպիր, երազացույց և երազահան Տիրի անունը: Այդպիսի մակդիրներով է նրան բնորոշում Ագաթանգեղոսը: Տիրի «երազացույց» և «երազահան» լինելը ճակատագրի գաղափարն են հուշում: Նրա ամսին Վանի թագավորության դիցարանում համապատասխանում է Խուտուինին՝ գլխավորելով Մհերի դռան դիցացանկի երկրորդ խմբի արական աստվածներին, քանի որ այդ խմբի իգական աստվածների շարքը Իժխարի-Սահմիով ավարտվում է: Խուտուինին կապվում է ճակատագրի հետ: Համադրվում է խեթա-խուռիական Խութենա և Խութելլուրա ճակատագրի (բախտի) աստվածություններին: Այդ դիցանունները կազմված են խուռիական «խութե»՝ գրել բայով: «Խութ» բառը հայտնի է նաև գրաբարից՝ «բևեռ» իմաստով, ինչը հնարավոր է, որ համադրելի է բևեռագիր-սեպագիր գաղափարին: Թե ճակատագիրը, թե գրելը, ինչպես հայտնի է, Տիր աստծո հատկանիշներն են:
     ՔԱՂՈՑ-ՏՈՒՐԱՆԻ-դեկտեմբեր: Տրէ-ուտուինիին Մհերի դռան դիցացանկի արական աստվածների շարքում հաջորդում է Տուրանի աստվածը, իսկ հայոց անշարժ տոմարում՝ Քաղոցը: Հայ միջնադարյան աստվածաբանական ճառում այս ամսվա մասին ասված է. «Զողջոյն ամիսն քաղոց պահօք և աղօթիւք առնել մեծապէս խնդրուածս առ Աստուած»: Ասողիկ Վարդապետը գրել է. «Ի սոյն ամի, որ էր նլը (438) թուականին, նիզակաւոր աստղն կրկին անգամ երևեցաւ յամսեանն քաղոց»:
       Հայտնի է, որ Քաղոց ամսանվան մեջ հայերեն «քաղ»՝ արու այծ արմատն է ընկած, իսկ Կենդանաշրջանում, Խոյ-Արեգից հաշված, նա համապատասխանում է Այծեղջյուր համաստեղությանը: Աղթարական նշանների շարքում Քաղոցի համար պատկերված է հսկա այծի վրա նստած, վեցթևանի ծերունի աստված, որի ձեռքերից մեկում նիզակ կա, մյուսում՝ թագ: Նկարի ներքո գրված է. «Այծեջեւր և իր աստղն զաւհալն, որ կոչի երևակ»: Զոհալը հայոց մեջ Սատուռն-Երևակ մոլորակի անուններից մեկն էր: Հետաքրքիր է, որ Հռոմի՝ ծագումով փոքրասիական Սատուռնալիաների տոների ժամանակ հանդիսությունների մասնակիցները այծի կերպարանքով էին զուգվում:
       Սատուռն մոլորակը, որ հույներին հայտնի էր Քրոնոս, իսկ իրանցիներին՝ Զրվան կամ Քեյվան (բաբելական Կայմանուի աղավաղված ձևը) անունով, պետք է ենթադրել, որ ինչ-ինչ աղերսներ է ունեցել Տուրանի դիցանվան հետ: Աղթարական պատկերում նա ձեռքին արքայական խորհրդանիշ ունի, իսկ մյուս ձեռքի նիզակը հուշում է այն աստղ-մոլորակը, որի մասին խոսել է Ասողիկը: Այս աստծուց են, թերևս, նախաքրիստոնեական ժամանակներում պահքով և աղոթքով շնորհ ակնկալել խնդրածի համար, ինչի վերապրուկը պահպանել է վերոբերյալ աստվածաբանական ճառը:
          ԱՐԱՑ-ԱՐԱԾԱ-հունվար: Տուրանի-Քաղոց դիցանուն-ամսանունով Մհերի դռան երկրորդ խմբի արական աստվածների շարքում տոմարի հերթականությունն անսպասելիորեն ընդհատվում է, և մենք Քաղոցին հաջորդող Արաց ամսանունը տեսնում ենք Վանա ժայռի դիցացանկի երրորդ խմբի արական աստվածների շարքում, որպես 27-րդ աստվածություն ՝ Արածա անվամբ: Արացի և Արածայի համատեղելիությունը հնարավոր է համարել Գ. Բ. Ջահուկյանը: Գր. Ղափանցյանն այս դիցանվան մեջ տեսել է հայերեն «արածել» բայը: Ն. Վ. Հարությունյանը պարզել է, որ Արածա դիցանունից մի ամբողջ շարք աշխարհագրական անուններ են կապված եղել Վանի թագավորության արձանագրություններից հայտնի Այադու, Սանգիբուտու երկրամասերում, ինչպես նաև Տուարածի՝ պատմական Հայաստանի Տուարածատափ (Տավարածի՝ հովվի դաշտ) գավառի անվան մեջ: Գր. Ղափանցյանի տեսակետը պաշտպանելով, նա եզրակացրել է, որ խոսքն անասնապահության հովանավոր աստծու մասին պետք է եղած լինի: «Տուարածատափ» անունն էլ ցույց է տալիս այդ տարածքում անասնապահության զարգացած լինելը: Այդ է վկայում նաև Արգիշթի Ա-ի Խորխոռյան տարեգրությունը, ուր նա պատմում է, թե ինչ ահռելի քանակությամբ խոշոր և մանր եղջրավոր անասուններ է հափշտակել «Տուարածի» դաշտից: Զարգացած անասնապահական շրջանների մեջ են մտել նաև Եփրատի վտակ Արածանիի վերին գետաբերանի մյուս՝ Այադու և Սանգիբուտու տեղանքները: Սարգոն Բ-ն արձանագրել է Սանգիբուտուի մարզի Ուլխու քաղաքի մերձակա դաշտերի խոտի արտակարգ փարթամ աճի մասին: Ն. Վ. Հարությունյանն, այպիսով, եզրակացրել է, որ Արածանի դիցանունը կապված է Արևելյան Եփրատի ասուրական Արծանիա և հայկական Արածանի անունների հետ: Ս. Գ. Հմայակյանն իր հերթին կարծիք է հայտնել, որ Արածան Արածանի գետի աստվածն է եղել, ըստ մեզ, ամենայն հավանականությամբ՝ հովիվ աստվածը:
        Կենդանաշրջանուն Արացը համապատասխանում է Ջրհոս համաստեղությանը, իսկ Ջրհոսը, ինչպես վերևում ասացինք, Տիգրիս և Եփրատ գետերն է խորհրդանշել (տես «Ահկի -Տուշպուեա-ապրիլ» բաժնում):
     ՄԱՀԵԿԻ-ԶԻՈՒԿՈՒՆԻ-փետրվար: Արածա-Արացին Մհերի դռան դիցացանկի արական աստվածների շարքում անմիջապես հաջորդում է Զիուկունին, որի անունը Գ. Բ. Ջահուկյանը համադրել է բնիկ հայերեն «ձուկ(ու)ն» հիմքային ձևին: Սա ապացուցվում է նաև Կենդանաշրջանի վերջին՝ 12-րդ Ձկներ համաստեղության հին հայկական Ձուկն անվանաձևով: Ձուկնը հաջորդում է Ջրահեղին (Ջրհոսին), ինչպես Զիուկունին՝ Արածային:
      Հայոց անշարժ տոմարի համաձայն, Ձուկն համաստեղությանը բաժին է ընկնում Մահեկի ամիսը, որի 13-ի լույս 14-գիշերը ժողովուրդը տոնել է հնում Միհր-Արև աստծուն ձոնված Տյառնընդառաջի տոնը՝ խարույկների շքահանդեսով: Ժողովուրդն այսօր էլ հավատում է, որ այդ օրը ձմեռը մի տեսակ կոտրվում է, գետինը՝ տաքանում, և ցրտերն այլևս սաստիկ չեն լինում:
    Իրանցիները Ձուկն համաստեղությունը ճանաչել են «Մահիկ» անունով, իսկ Տյառնընդառաջի տոնը նշել են գրեթե նույնական ծեսերով՝ «Չհարշամբե Սուրի» անունով, որն ամենայն հավանականությամբ, նույնպես Միհրին է ձոնված եղել: Միհրն իրանական (զենդական) աղբյուրներում «Մահ» է անվանվել, իբրև Լուսին, և համարժեք է դիտվել Արևին:
       Ղևոնդ Ալիշանի արդարացի դիտարկմամբ, հենց Միհրի անունն է ընկած հայոց անշարժ տոմարի Մահեկի ամսանվան մեջ, քանի որ Արևի Արեգ ամսով սկսվելու դեպքում ամսանունները պետք է որ վերջացած լինեին «մահ»-լուսին արմատը ներառած Մահեկիով: Ուստի, կարելի է ենթադրել, որ հայոց անշարժ տոմարը լուսնա-արեգակնային է եղել: Հենց այն հանգամանքը, որ Տյառնընդառաջի օրը մարդիկ խարույկները գիշերն են վառում, ցույց է տալիս, որ հնում Միհրին Լուսնի կերպարանքով են դիմավորել: Մահեկի ամսանվան մեջ «մահ» և «եկ» բաղադրիչները ցույց է տալիս նաև Վանական Վարդապետն իր «Տարեմուտում», ուր սակայն «մահ» արմատը հասկանալի պատճառով կապում է մահվան գաղափարի և ոչ թե հեթանոսական Միհր աստծո հետ. «Մահեկի. զի տունկք և բոյսք որպէս զմեռեալ լինին եղեմնապատ և ձիւնաթաղ. մահ է եկի, այսինքն՝ ածի»: Մինչդեռ այս տրամաբանությամբ, բույսերն ու տունկերը ձմռան մյուս ամիսներին նույնպես կարող են եղյամապատ և ձյունաթաղ լինել: Իրականում այդ ամսին Միհր-Լուսինն է վերադարձել Կենդանաշրջանում իր տարեպտույտն ավարտած, վերջացրած: Իսկ ճամփորդությունը սկսել է Արեգից, իբրև Արև աստված, որի պաշտամունքի հետքերը պահպանվել են հայ գրավոր և բանավոր մշակույթի գրեթե բոլոր ծալքերում:

                                                                Գագիկ Մարտոյան

ՀԱՅՈՑ ԴԻՑԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՔՐԻՍՏՈՆԵՈՒԹՅԱՆ
ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

(Հոդվածաշարք)
(սկիզբը՝ 6 (33), 7(34) և 12(39)-ում).

4. ՀԱՅՈՑ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ՏՈՆԵՐԻ
ԴԻՑԱԲԱՆԱԿԱՆ ԹԱՔՆԱ ՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԸ
Հայոց եկեղեցական տոնացույցի գլխավոր տոները հինգն են, որոնք «տաղավարաց» են կոչվում անցյալում տաղավարներով տոնվելու պատճառով: Դրանք են՝ Աստվածահայտնությունը,  Զատիկը,  Պայծառակերպությունը, Աստվածածնի վերափոխումը, Սուրբ խաչը:
- * -
  +ԱՍՏՎԱԾԱՀԱՅՏՆՈՒԹՅՈՒՆ. Հայ եկեղեցին Աստվածահայտնությունը (Քրիստոսի ծնունդը) նշում է հունվարի 6-ին: Անցյալում այն եղել է իննօրյա (հունվարի 5-13-ը) տոնաշրջան, որը հիշատակում էր նրա կյանքի նախաառաքելության շրջանի խորհրդանշական դեպքերը: Այս տոնաշրջանն են ներկայացնում եվրոպական «ծննդյան տոները»: Մինչեւ 4-րդ դարը քրիստոնեական եկեղեցիները Ծնունդը նշում էին հունվարի 6-ին: Հայ եկեղեցին հավատարիմ է մնացել ավանդույթին: Կաթոլիկ եկեղեցին Ծնունդը նշում է դեկտեմբերի 25-ին, իսկ Ուղղափառ եկեղեցին՝ հունվարի 7-ին:
        Կաթոլիկ եկեղեցին Քրիստոսի ծնունդը հարմարեցրել է Միհրի ծնունդի դիցատոնին եւ տոնում է ձմեռային արեւադարձին (դեկտեմբերի 22-ին) հաջորդող երրորդ օրը, որից հետո ցերեկվա տեւողությունը կտրուկ աճում է, իսկ գիշերվանը՝ նվազում (դեկտեմբերի 22-24-ը դրանք աննշան են փոխվում): Հունվարի 6-ը եւս խորհրդանշական օր է: Մեր ժամանակներում Երկիրը արեգակնամոտ դիրքում է գտնվում հունվարի 2-5-ը, երբ նրա շարժման արագությունը ամենամեծն է: Եվ հունվարի 6-ը դեկտեմբերի 25-ից (իրական արեւադարձից) տասներկու օր հետո է ընկած: Այսինքն, հունվարի 6-ը իրենով համադրում է ձմեռային իրական արեւադարձի ու Երկրի արեգակնամոտ դիրքի խորհուրդները:

***
     Աստվածահայտնության հետ են կապված Անվանակոչությունը, Մկրտությունը եւ Տրնդեզը:
     +ԱՆՎԱՆԱԿՈՉՈՒԹՅՈՒՆ. Անվանակոչությունը հիշատակում է ծննդյան ութերորդ օրը Հիսուսի տաճար տանելն ու անվանակոչելը՝ մովսեսական օրենքի համաձայն: Հավանաբար այս խորհրդածեսը օրերի տարբերությամբ առկա էր նաեւ դիցական պաշտամունքներում: Հայ եկեղեցին Անվանակոչությունը տոնում է հունվարի 13-ին՝ Ծնունդից յոթ օր հետո: Կաթոլիկ եկեղեցին այն տոնում է հունվարի 1-ին:
         +ՄԿՐՏՈՒԹՅՈՒՆ. Մկրտությունը հիշատակում է Հիսուսի Հորդանան գետում մկրտվելը, Սուրբ Հոգի ստանալը (առաջին աստվածավկայությունն) ու քարոզչության սկիզբը: Տոնին կատարվում է ջուր օրհնելու արարողություն՝ խաչի ջրում ընկղմում եւ ջրի մեռոնում, որը հայտնի է  աչալվա կամ Ջրօրհնեք անվամբ: Առաջներում Ջրօրհնեքը կատարվել է գետի կամ լճի մեջ, երբ խաչը նետվել է ջուրը եւ այն հանողը հռչակվել է տոնի կնքահայր: Ջրօրհնեքը ջրի խորհրդապաշտությունից ներմուծված ծես է (միգուցե, ջրի հատակից խաչ-հրո ծագման հավատալիքի դրսեւորում է):
          Հայտնի է, երբ 1022թ. Պետրոս Ա. կաթողիկոսը հույների հետ Բյուզանդիա մեկնելիս Ճորոխ գետում ջրօրհնեք էր կատարում, գետը հանկարծ սկսում է հոսել հակառակ ուղղությամբ, որի համար կաթողիկոսը անվանակոչվում է Գետադարձ: Սա նրա սրբազանությունը հավաստող դեպք է դիտվում, սակայն, ըստ մեզ, գետի անբնական հոսքն ավելի շուտ հավաստում է նրա անաստվածությունն ու ազգուրացությունը. Գետադարձը Անին բյուզանդացիքին վաճառողներից էր: Հայ եկեղեցին Ծնունդն ու Մկրտությունը միաժամանակ է տոնում: Սա հիմնավորվում է նրանով, թե երեսնամյա Հիսուսը մկրտվեց ծննդյան օրը: Կաթոլիկ եկեղեցին Մկրտությունը նշում է հունվարի 6-ին, իսկ Ուղղափառ եկեղեցին՝ հունվարի 19-ին, այսինքն՝ Ծնունդից տասներկու օր հետո:
      XՀՈՎՀԱՆՆԵՍ-ԿԱՐԱՊԵՏԻ ԾՆՈՒՆԴ. Հայ եկեղեցին Անվանակոչության հաջորդ օրը՝ հունվարի 14-ին, նշում է Հովհաննես-Կարապետի (Մկրտիչի) ծնունդը: Մկրտիչի ծնունդը Քրիստոսի ծնունդից հետո նշելը հիմնավորվում է Հիսուսի մասին Մկրտիչի այս վկայությունով. «Նա է ինձանից հետո եկողը, որ ինձանից առաջ եղավ (իմա՝ ամսով շուտ ծնվեց-ըստ հեղ.)…»: Հնարավոր է, որ սրանում տեղ է գտել նաեւ դիցահայտնությունների (մասնավորապես՝ Քրիստոսի հայտնության) հետ կապված ինչ-որ խորհրդապաշտություն, քանի որ Մկրտիչը հանդես է գալիս որպես Աստծո որդու գալստյան ավետաբեր, նրա առաքելությունը նախապատրաստող կարապետ:
    XՏՐՆԴԵԶ. Տրնդեզը, որի եկեղեցական անվանումը Տյառնընդառաջ («Տիրոջն ընդառաջ») է, տոնվում է ծննդյան քառասուներորդ օրը՝ փետրվարի 14-ին: Կաթոլիկ եկեղեցին այն տոնում է փետրվարի 2-ին: Եկեղեցական ավանդությամբ տոնը հիշատակում է քառասնօրական Հիսուսի ընծայումը տաճարին՝ մովսեսական օրենքի համաձայն, ու նրան հրավառ ջահերով «ընդառաջ գնալը»: Սակայն տոնին խարույկավառումը դիցական նշանավոր հրատոնից ներմուծված եղանակների բարեխառնմանն ուղղված հմայածես է: «Տրնդեզ»-ը ստուգաբանվում է որպես «ատր-հրո դեզ»՝ խարույկ, որը հնում միասնաբար տոնվել է հրապարակներում («հրապարակ» նշանակում է «հրո շրջան»): Ազարիա Ջուղայեցու օրացույցով (տարեմուտը՝ մարտի 21-ին) պարզվում է Տրնդեզի բնապաշտական թաքնախորհուրդը: Սրանում փետրվարի 14-ը սկզբնավորում է Ձյունահալ ամիսը: Ի դեպ, մեր ժամանակներում արեգակը փետրվարի 16-ին մտնում է ձմեռ Ž գարուն անցման սկիզբը՝ ձնհալ-«ջրերի հոսումն» խորհրդանշող Ջրհոս աստղատունը:
      Տարբեր կարծիքներ կան Տրնդեզի դիցատոն լինելու մասին: Ըստ ոմանց այն նվիրված էր Տիրին: Այլոց կարծիքով այն նվիրված էր Միհրին: Առավել ընդունելի է երկրորդը, քանի որ խարույկավառումը համապատասխանում է Միհրի հրեղեն բնույթին: Մյուս կողմից, այն տոնվելով Քրիստոս =Միհրի ծնունդից քառասուն օր հետո, հիշեցնում է մեզանում առկա ծննդյան ծեսը, երբ նորածին մանկանը ի տեսություն՝ այցելում են ծննդյան 40-րդ օրը:
- * -
  XԶԱՏԻԿ. Զատիկը տոնացույցի կենտրոնական տոնն           է, որը կողմնորոշիչ է հիմնական շարժական տոների օրը որոշելու համար: Այն նշվում է գարնանային օրահավասարից (մարտի 21-ից) հետո ընկած լիալուսնին հաջորդող կիրակի օրը՝ 35-օրյա շարժականությամբ (մարտի 22-ից՝ ապրիլի 25-ը): Զատիկը հիշատակում է Քրիստոսի հարությունը: Իրականում նրա հիմքում դիցա-բնապաշտական նշանավոր տոն է ընկած: Այն հիշեցնում է հայոց գարնանամուտ-Ամանորը՝ բնության գարնանային «հարության» տոնը, որի անունը նշանակում է «հին ու նոր տարիները զատող»: Իսկ նրա տոնումը գարնանային առաջին լիալուսնից հետո հարմարեցում է եբրայական հին օրացույցին:
      Զատիկին ձվի ներկումը բնության գարնանային զարթոնքի հմայածես է, քանի որ ձուն աշխարհի օրինակն է. դեղնուցը հիշեցնում է երկիրը, սպիտակուցը՝ ջուրը, թաղանթը՝ օդը, իսկ կճեպը՝ երկինքը: Ձուն որպես կանոն ներկում են կարմրա-դեղնավուն վառ երանգներով: Եկեղեցին խրախուսում է ձվի կարմիր գույնով ներկումը՝ որպես Քրիստոսի թափված արյան հիշատակություն: Թեեւ, հմայագիտության մեջ չարի հետամուտ (սեւ հմայություն) է դիտվում երկնքի խորհրդանշական առարկաների (այս դեպքում՝ ձվի կճեպի) արնաներկումը: Իրականում ձվի ներկումը երկնքի ու երկրի երկունքի, շառագունման նմանակում է, եւ իր մեջ կրում է նաեւ Վահագնածնունդի խորհուրդը:
      Զատիկի շարժականության հետ կապված ներմուծվել է տարվա «տարեգիր» հասկացողությունը (սա եւս հուշում է հնում Զատիկի տարեմուտ լինելը): Այն ցույց է տալիս, թե տվյալ տարում մարտի 21-ից քանի օր հետո է տոնվում Զատիկը: Տոնի 35-օրյա շարժականությամբ պայմանավորված՝ տարեգիրը ընդունում է 1-35 արժեքներ եւ մեզանում նշանակվում է հայոց այբուբենի Ա-Փ տառերով: Եթե տարեգիրը մեկ (Ա) է, ապա Զատիկը մարտի 22-ին է, իսկ եթե տարեգիրը 35 (Փ) է, ապա Զատիկը ապրիլի 25-ին է:  որհրդավոր է Զատիկի շարժականության օրերի ու մաշտոցյան այբուբենի 36 տառերի քանակների մոտ հավասարությունը: Ընդ որում, այբուբենի վերջին՝ Ք տառը, որով տարեգիր չի նշանակվում, նշանավորում է Ք-Քրիստոսին (կարծվում է, որ այն խաչված Քրիստոսի պատկերագիրն է): Եվ, միգուցե, հավանական է տարվա ու տարեգրի տառերի խորհուրդների համապատասխանությունը: Օրինակ, 2004թ. տարեգիրը 31 (Տ) է, որին համապատասխանում է Տ-Տեր բառն ու «տերություն անելու» խորհուրդը1:
     XՃՐԱԳԱԼՈՅՑԵՐ. Աստվածահայտնության ու Զատիկի նախատոնակները կոչվում են Ճրագալոյց (Ճրագալույս): Այդ օրերին երեկոյան եկեղեցիներում վառվում են բոլոր լույսերը, ու մարդիկ մոմեր վառած եկեղեցի են այցելում: Ճրագալոյցը՝ լույսերով, վառվող մոմերով հանդերձ, խորհրդանշում է տիեզերական լույսը՝ աստղերը: Ըստ դիցաբանության՝ արեգակն ու աստղերը Ամենատես Միհրի բազում աչքերն են (օրինակ՝ «արէգակ»-ը կոչվում է «Արէգ-Միհրի աչք»):

***
       Զատիկն ու նրան հաջորդող վեց կիրակիները կոչվում են զատկական: Դրանք են՝ Կրկնազատիկը, Կանաչ ու Կարմիր կիրակիները, Երեւման խաչը, Հարության կիրակին եւ Երկրորդ Ծաղկազարդը: 
          XԿՐԿՆԱԶԱՏԻԿ. Կրկնազատիկը կամ Նոր կիրակին համարվում է ոչ հրեաների քրիստոնեություն ընդունելուն նվիրված տոն: Հնարավոր է, որ սկզբնական շրջանում (մինչեւ Նիկիայի 325թ. եկեղեցական ժողովը, երբ որոշվեց Զատիկը տոնելու համընդհանուր կարգը) ոչ հրեաները, ի տարբերություն հրեաների, Քրիստոսի հարությունը տոնում էին Կրկնազատիկին: Սրանում Հայ եկեղեցին տեսնում է նաեւ Հին կտակարանի վրա Նոր կտակարանի հաստատման խորհուրդը: Կարծիք կա, թե ժամանակին հայոց եկեղեցական տարին սկսվել է Նոր կիրակիով, որի համար էլ այն կոչվել է «նոր»:
    XԿԱՆԱՉ ՈՒ ԿԱՐՄԻՐ ԿԻՐԱԿԻՆԵՐ. Անվանումներից   երեւում է, որ այս կիրակիները առնչվում են բնության զարթոնքի փուլերի ու գերիշխող գույների հետ: Կանաչ կիրակին կոչվում է նաեւ Աշխարհամատրան կիրակի: Եկեղեցական ավանդությամբ՝ այն վերաբերում է վերնատանը, ուր Հիսուսը Հաղորդության խորհուրդը հաստատեց, եւ ուր նրա մահից հետո հավաքվում էին առաքյալներն ու առաջին քրիստոնյաները, որի համար էլ այն կոչվեց «աշխարհի առաջին մատուռ»՝ Աշխարհամատուռ: Սակայն մատուռը որեւէ նահատակի շիրիմին կամ նրա հիշատակին կառուցված փոքր եկեղեցի է: Ուստի, վերնատունը, որը նախատեսված էր հաղորդության ծեսերի համար, չէր կարող մատուռ կոչվել:
         Եվ Աշխարհամատրան անվան «մատրան» արմատը հիշեցնում է թե Հոռի ամսվա մեկ այլ՝ Մատրան անունը, եւ թե «մարտ»-ը (նաեւ Մարտ ամսանունը), իսկ «Աշխարհամատրան»-ն էլ հիշեցնում է «աշխարհամարտ»-ը՝ աշխարհով մեկ չարի դեմ մարտը: Ավանդությունը ասում է, թե Հոռի ամսանունը ծագում է Հայկի որդի Խոռի անունից, որից սերված Խոռխոռունիների նախարարական տան ընտիր զորականներից էր կազմվում հայոց թագավորական թիկնազորը: Իսկ Մարտ ամսանունը ծագում է Մարս դիցանունից, որը հռոմեական դիցարանի պատերազմի ահեղ դիցն էր: Ընդ որում, գտնում ենք, որ ճիշտը, թերեւս, Աշխարհամատրան կիրակին Կարմիր կամ էլ Կարմիր կիրակին Աշխարհամատրան կոչելն է, քանի որ տոնի քրիստոնեական մեկնությունը՝ կապված Հաղորդության ծեսի հետ (կարմիր գինու ու Քրիստոսի արյան նմանեցում), եւ կարծեցյալ թաքնախորհուրդը (աշխարհամարտ) առնչվում են կարմիր գույնի հետ: Կիրակիների անունները հուշում են նաեւ անցյալում սրանց այլ նշանակության մասին: Մեզանում «կանաչ-կարմիր» է կոչվում ծիածանը՝ Աստծո գոտին: Իսկ գոտին խորհրդանշում է բեղունությունը: Մյուս կողմից, «կանաչ-կարմիր կապելը» նշանակում է ամուսնանալ. օրինակ, նորապսակները կանաչ-կարմիր ժապավեն են կրում, որում կարմիրը խորհրդանշում է առնականությունը, իսկ կանաչը՝ կանացիությունը: Այսինքն, հնարավոր է, որ այս օրերը ամուսնական ծիսօրեր էին. կանաչ կիրակին՝ պսակադրության օրը, իսկ կարմիրը՝ խնամականչի օրը (խնամականչը կոչվում է նաեւ «կարմրականչ»):
         XԵՐԿՐՈՐԴ ԾԱՂԿԱԶԱՐԴ. Երկրորդ ծաղկազարդը զատկական վերջին կիրակին է՝ փաստորեն տոնվելով Ծաղկազարդից յոթ շաբաթ հետո: Այն նշանավորում է բնության երկրորդ ծաղկունքը՝ ծաղիկների աճումը: Տոնը հիմնականում նշվում է մայիսին: Իսկ Ջուղայեցու օրացույցով ապրիլի 20-ից մայիսի 19-ը կոչվում է Ծաղկավետ ամիս: Տոնը հայտնի է նաեւ Մեծահրաշի կիրակի անվամբ, կարծես թե, սրանում պահպանելով տիեզերական ինչ-որ «մեծ հրաշքի» մասին հիշողությունը:
        XԾԱՂԿԱԶԱՐԴ. Ծաղկազարդը տոնվում է Զատիկից մեկ շաբաթ առաջ: Եկեղեցական մեկնաբանությամբ այն նշանավորում է Քրիստոսի մուտքը Երուսաղեմ, երբ նրան դիմավորում էին արմավենու ոստերով: Տոնի բուն քրիստոնեական անվանումը «Փրկչի գալուստը Երուսաղեմ» է: Իրականում Ծաղկազարդի հիմքում բնության առաջին ծաղկունքը՝ ծառերի ծաղկումը նշանավորող բնապաշտական տոն է ընկած: Տոնի մյուս անվանումը Ծառզարդար է, որը նշանակում է «ծառով զարդարում» կամ «ծառի զարդարում»: Սովորություն է տոնին ուռենու կամ ձիթենու ոստերով զարդարել տունն ու բակը: Անցյալում սովորություն կար եկեղեցիներում ծառ զարդարել, նրա ճյուղերից պտուղներ կախել ու ճյուղերին մոմեր վառել, որը ծառերի պտղաբերությանը ուղղված հմայածես է ու հիշեցնում է մերօրյա Ամանորի տոնածառը զարդարելը: Թերեւս, «ծառզարդար»-ը նշանավորում է հենց ծառի բնական «ծաղկազարդը»: Ըստ մեզ, այս ծեսը հուշում է Ծառզարդարի նշանադրության ծիսօր լինելը. սովորույթ կար, երբ նշանվող տղայի մայրը ծառի վրայի մոմերից մոմ վառելով, որին մատանի էր ագուցված, տալիս էր ընտրյալ աղջկա ձեռքը, որից հետո աղջիկը նշանված էր համարվում: Ընդ որում, Կանաչ կիրակին (պսակի կարծեցյալ ծիսօրը) Ծաղկազարդից երեք շաբաթ հետո է ընկած:
        XՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ. Համբարձումը տոնվում է Զատիկից քառասուն օր հետո (ապրիլի 30-ից՝ հունիսի 3-ը)՝ Երկրորդ ծաղկազարդի նախընթաց հինգշաբթի: Տոնը հիշատակում է հարությունից քառասուն օր հետո Քրիստոսի երկինք համբարձվելը՝ ըստ ավետարանական ավանդության: Իրականում այն ծաղկունքի, հասունության ու սիրո տոն է: Տոնը հայտնի է նաեւ Ծաղկամոր տոն անվամբ, որը հուշում է Աստղիկի դիցատոն լինելը: Աստղիկին կոչում էին Վարդամատ, որը նշանակելով «վարդյա մատներ ունեցող» կամ Վարդամայր, որը հավասարազոր է «Ծաղկամոր»-ը: Տոնի օտարահունչ (պարսկերեն, թե՞ թուրքերեն) Ջանգյուլում անվանումը բառացի նշանակում է «վարդամարմին» կամ «վարդահոգի»: Տոնի առանցքը կազմում է ջրով ու ծաղիկներով վիճակ գցելը, որը եկեղեցին մեկնում է յուրովի, իբր թե այն հիշեցնում է առաքյալների վիճակահանությունը Հուդայի տեղը զբաղեցնելու համար: Եթե հաշվի առնենք այն դիցապատումները, երբ ծաղկունքի դիցուհին տարվա մի մասը ամուսնու՝ անդրերկրի տիրակալի մոտ լինելով բուսականությունը թառամում է, իսկ տարվա մյուս մասը վերերկրում՝ ծնողների մոտ լինելով բուսականությունը ծաղկում է, ապա գտնում ենք, որ Ծաղկամոր տոնի դիցական գլխավոր թաքնախորհուրդը անդրերկրի տիրակալ Վահագնի մոտից Աստղիկի ամենամյա դարձն է երկնային հոր մոտ, այսինքն՝ Աստղիկի անդրերկրից երկինք համբառնումն է: Ընդ որում, համբարձման գաղափարը ավելի լայն է. օրինակ, հավատալիք կա, թե մահացածի հոգին համբարձվում է երկինք եւ քառասուն օր հետո հասնում է վերին երկնք՝ լուսահոգիների կացարան:
     Տոնի մյուս թաքնախորհուրդը երեւում է հետեւյալում: Հավատում են, թե Համբարձման գիշերը (չորեքշաբթի, լույս հինգշաբթի) ջրերը մի պահ կանգ են առնում ու լռում, սակայն դրան հակառակ՝ բնությունը լեզու է առնում, երկինքն ու երկիրը, աստղերը, սար ու քարը, ծառերն ու ծաղիկները իրար ընդառաջ են գնում ու ողջագուրվում, համբուրում մեկմեկու: Գտնում ենք, որ սրանում տիեզերական կենակցության, զգայական սիրո գերագույն խորհուրդն  է ընկած: Ամեն տարի այս գիշերը քարանձավից ելնում է Փոքր Մհերը, երեւի թե, իր սիրեցյալի հետ զսպված տարփանքը բավարարելու նպատակով:
         XՀՈԳԵԳԱԼՈՒՍՏ. Հոգեգալուստը նշվում է Զատիկից յոթ շաբաթ հետո (մայիսի 10-ից՝ հունիսի 13-ը): Տոնը հիշատակում է Քրիստոսի հարությունից հիսուն օր հետո Սուրբ Հոգու իջնելը առաքյալների վրա, ու նրանց տարբեր, անհասկանալի լեզուներով խոսալը՝ ըստ ավետարանական ավանդության: Հոգեգալուստի ավանդությունն ու մարդկության ընդհանուր նախալեզվի խառնակության կրոնա-պատմական ավանդազրույցը համախորհուրդ են: Բել (ժամանակի ամենասկիզբ դից) ինքնահռչակված Տիտանյան Նեբրովթը հիմնել էր բազմազգ կայսրություն ու նրանում սահմանել մեկ միասնական լեզու: Հետո հղացել էր Բաբելոնի աշտարակաշինության գաղափարը, որին մասնակցում էին բոլոր ազգերը: Սակայն հետեւում է աստվածների ցասումը եւ աստվածային հզոր հողմը կործանում է աշտարակը եւ մարդկանց յուրաքանչյուրին տալիս է մյուսներին անհասկանալի լեզուներ: Բիբլիական տարբերակով աստվածները իջնում են երկիր եւ խառնակում մարդկային միալեզուն: Իրականում Նեբրովթին սպանում է Հայկ նահապետը, որին հաջորդում է կայսրության մասնատումը, ազգերի անկախության վերականգնումն ու լեզուների զարթոնքը: Այսինքն, Սուրբ Հոգու իջնելը առաքյալների վրա եւ տարբեր լեզուներով նրանց խոսալը համահունչ է աստվածների երկիր իջնելուն ու միալեզուն խառնակելուն: Այլ կողմից, Նեբրովթը, որն ինքնակամ հռչակվել էր Բելի հայտնություն, կարող էր առաջնահերթ առաջացնել Բելի ցասումը, քանի որ աշտարակը կործանվեց նրա պատժող տարերքի՝ «աստվածային հողմի» միջոցով:
         Այսպիսով, գտնում ենք, որ տոնի հիմքում Նեբրովթի համաշխարհային բռնատիրությունից ազգերի ազատագրումը հիշատակող անցյալի նշանավոր տոն է ընկած, որին նպատակային զուգակցվել է Սուրբ Հոգու գալստյան խորհրդաբանությամբ, քանի որ Բել-Հրոնոսը որոշակիորեն նույնանում է Սուրբ Հոգու հետ: Տոնի մեծ կարեւորության մասին է վկայում նաեւ այն Զատիկից յոթ շաբաթ՝ «յոթնիցս յոթ» օր հետո նշելը (յոթը քրիստոնեության երկրորդ սրբազան թիվն է): Այսքանով տոնը հայերիս համար ազգային նշանակություն է ստանում, քանի որ Նեբրովթին կործանող աստվածամարտիկը մեր նահապետն է: Ուշագրավ է, որ Նավասարդը՝ Բելի նետահարման օր, տոնվում է օգոստոսի 11-ին, որը ընկած է ամառնամուտից (հունիսի 22-ից) հիսուն օր հետո, ինչպես Հոգեգալուստը՝ Բելի կայսրության կործանման կարծեցյալ օրը Զատիկից (գարնանամուտից) հիսուն օր հետո: Ի դեպ, ամառնամուտը խորհրդանշող անհավասարաթեւ թուր-խաչը նշանավորում է չարի դեմ սրբազան պատերազմը, իսկ գարնանամուտը խորհրդանշող հավասարաթեւ խաչը՝ աշխարհի ներդաշնակությունը, աստվածակարգը:
 – * -
  +ՎԱՐԴԱՎԱՌ. Վարդավառը տոնվում է Զատկից տասնչորս շաբաթ հետո (հունիսի 28-ից՝ օգոստոսի 1-ը): Եկեղեցին այն նշում է որպես Քրիստոսի այլակերպության կամ պայծառակերպության տոն՝ ի հիշատակ Թաբոր լեռան վրա նրա աստվածային կերպարանափոխության, երբ նրա երեսը փայլեց ինչպես արեգակը ու հանդերձները լույսի պես սպիտակ դարձան: Եվ եթե Մկրտությունը Քրիստոսի աստվածավկայությունն է գետում, ապա Այլակերպությունը աստվածավկայությունն է լեռան վրա. երկու դեպքում էլ Աստծո ձայնը երկնքից վկայում է նրա սիրելի որդի լինելը: Իրականում Վարդավառը Աստղիկ դիցուհուն նվիրված ջրատոն էր: «Վարդավառ»-ը տարբեր, սակայն փոխլրացնող, ստուգաբանություններ ունի: Մի տարբերակով այն նշանակում է «ջրցանություն», որը տոնակատարման գլխավոր ծեսն է (ջրցանությունը անձրեւաբերությանն ուղղված հմայածես է): Մեկ այլ տարբերակով այն նշանակում է «հրավառ», որը համապատասխանում է տոնի ամառվա շոգին (հիմնականում Հրոտից ամսին) նշելուն, երբ արեգակը կիզակետում է, այրում ու չորացնում է բնությունը, գետերը սակավաջուր են դառնում ու կարիք կար Աստղիկից անձրեւ աղերսելու: Առավել ընդունելի է «վարդերի վառում» ուղղակի իմաստը, որ նշանավորում է Աստղիկին վարդեր ընծայելու վառման ծեսը: Ի դեպ, հայ եկեղեցական այրերը Քրիստոսին նմանեցնում են վարդի հետ, որը եթե մինչ այլակերպությունը որպես կոկոն վարդ էր, ապա այլակերպվելով՝ իբրեւ վարդ վառվեց: Հայ եկեղեցին տոնի ջրցանության ծեսի, աղավնի թռցնելու սովորույթի մեջ փորձում է տեսնել արձագանքներ համաշխարհային ջրհեղեղի ու Նոյան աղավնու մասին: Օրինակ, ավանդազրույցն ասում է, թե Նավասարդ ամիսը սկսվում է այն օրից, երբ Նոյը Մասիսի գագաթից իջնում է Նախիջեւան (առաջին կայանատեղը) ու պատվիրում որդիներին իրար վրա ջուր լցնել, որպեսզի ջրհեղեղի հիշատակը անմոռաց մնա: Ընդ որում, նախկինում Վարդավառը տոնելու օրը` օգոստոսի 6-ը, համապատասխանում է Ավելյաց ամսի 1-ին՝ Նավասարդի նախընթաց հինգերորդ օրը: Այս դեպքում եւս առկա է առնչությունը Աստղիկ դիցուհու հետ, քանի որ ըստ ավանդության նա Նոյի ջրհեղեղից հետո ծնված դուստրն է, որը մեզանում նմանեցվել է Դիցահորը, իսկ համաշխարհային ջրհեղեղը՝ աշխարհաստեղծմանը: Այսքանով, գտնում ենք, որ Վարդավառի բուն դիցաբանական թաքնախորհուրդը Աստղիկ դիցուհու ծնունդն է:
         +ՏԱՊԱՆԱԿԻ ՏՈՆ. Այն նշվում է Վարդավառին նախորդող շաբաթ օրը: Տոնը հիշատակում է մովսեսական ուխտի հին տապանակը և նրա փոխարինումը նոր ուխտի խորհրդանշական տապանակով Քրիստոսի եկեղեցիով: Խորհրդավորն այն է, որ հին տապանակի տասնաբանյան Մովսեսը գրի առավ Սինա լեռան վրա, իսկ Քրիստոսը նոր ուխտի ինն երանիները, հին ուխտի լրացումները շարադրեց լեռան հայտնի քարոզում: Լեռի անունը հայտնի չէ եւ հնարավոր է, որ դա լիներ Թաբոր լեռը, ուր նոր ուխտը նրան ոգեշնչվեց պայծառակերպության (նույնը՝ մտքի «պայծառացմա՞ն»-հեղ.) ժամանակ: Վերոնշյալի առնչությամբ ուշագրավ է հետեւյալը: Բյուրակնի նշանավոր լեռներից մեկը կոչվում է Հավատամք (գտնվում է Կարնո դաշտի հյուսիսում): Ըստ ավանդազրույցի՝ Գրիգորի մեհենաքանդության ժամանակ լեռան վրա, ուր մեհյաններ կային, լուսեղեն մի խաչ է երեւացել, որը երեք օր ու գիշեր փայլել է արեգակի պես: Տեսնելով սա՝ շատ դիցապաշտ հայեր գոչել են. «հավատամք» (նույնը՝ հավատում ենք), որի համար էլ լեռը կոչվել է Հավատամք: Իրականում լեռան անունը առավել խորհրդավոր է, քան թվում է: Մանավանդ, որ մեզանում ավանդույթ էր դարձել նշանավոր դիցական վայրերը կապել բիբլիական կերպարների ու քրիստոնյա սրբերի հետ: Միգուցե սա այն լեռն է, ուր դիցական վաղ անցյալում հայերս Աստծուց ստացանք հայոց հավատքի պատվիրանները՝ Հայոց Հավատամքը:
- * -
  +ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ՎԵՐԱՓՈ ՈՒՄԸ. Վերափոխումը Աստվածածնի տոներից ամենահինն է եւ մեզ մոտ հայտնի է դեռ 4-րդ դարից. 303թ. կառուցված Էջմիածնի մայր տաճարը նվիրված էր Վերափոխման տոնին: Այն կոչվում է նաեւ Աստվածածնի հանգիստ կամ Աստվածածնի ննջում: Տոնը հիշատակում է Աստվածամոր վախճանը (նույնը՝ ննջումը կամ հանգիստը) եւ երկինք համբառնելը (նույնը՝ վերափոխվելը կամ «վերեւ տեղափոխվելը»): Սկզբնական շրջանում բոլոր եկեղեցիները այն տոնում էին օգոստոսի 15-ին: Ներկայումս Հայ եկեղեցին Վերափոխումը տոնում է օգոստոսի 15-ի մերձակա (օգոստոսի 12-18-ը ընկած) կիրակի օրը: Տոնը հայտնի է նաեւ  աղողօրհնեք անվամբ, քանի որ այդ օրը խաղողի առաջին բերքի օրհնություն՝ խաղողօրհնեք է կատարվում: Խաղողօրհնեքը դիցական պտղատոնից ներմուծված ծես է, երբ տարվա առաջին հունձքը կամ բերքը ընծայվում էր մեհյաններին: Ավելին, տոնակատարման օրը մոտ է Նավասարդի 1-ին (օգոստոսի 11-ին), երբ նախաքրիստոնեական Հայքում նշվում էր Հյուրընկալ Վանատուրի՝ «ամենաբեր նոր պտուղների Ամանորի» դիցի տոնը: Դիցա-բնապաշտական տեսանկյունից բերքաքաղը նշանակում է բերքի մահացում եւ նրանում առկա դիցուհու ոգեմասնիկների հեռացում, որը համահունչ է Աստվածամոր վախճանի ու երկինք վերափոխման խորհրդաբանությանը:
       Սովորաբար կարծիք կա, որ Խաղողօրհնեքը նվիրված էր Անահիտ դիցուհուն: Իսկ խաղողը՝ մեր բնիկ միրգը, հայոց բեղմնավոր արեւի ու բերքառատ հողի, դիցաբանորեն Միհրի ու Անահիտի արարման արգասիք է: Նկատելի է «խաղող» ու «խաղաղ» բառերի նմանությունը (հմմտ. Միհրի խաղաղարարության հետ) եւ կարելի է ասել, որ «խաղող ուտողը խաղաղ ու խաղաղարար կլինի»:
       ***
     Վերափոխումը գլխավորում է Աստվածածնի յոթ հիմնական տոների շարքը: Աստվածածին կամ Աստվածամայր կոչումը համարժեք է Դիցածին կամ Դիցամայր կոչմանը, որը ենթադրում է նրա տոներում Մարե դիցամոր պաշտամունքի ներմուծումը (տես. նաեւ Մարիամ եւ Մարե անունների նմանությունը):
     + ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ՄՈՐ՝ ԱՆՆԱՅԻ ՀՂԻՈՒԹՅՈՒՆԸ. Տոնը հիշատակում է ավանդությունից հայտնի Մարիամի մոր՝ Աննայի հղիությունը: Հայ եկեղեցին Աննայի հղիությունը, ինչպես Մարիամինը, համարում է «անարատ»՝ առանց սեռական մերձեցման, որը համարժեք է դիցերից դյուցազնածին մայրերի հղիության (ըստ մեզ՝ ոգեկրման) դիցաբանական դրույթին: Խորհրդավոր է Աննա անունը, որը բաղկացած է «ան» եւ «նա» հակառակ ընթերցվող մասերից, որում «Ան»-ը Դիցահոր անուններից է2: Այսպես, Անի ամրոցը Արամազդի գլխավոր մեհենատեղին էր, «Եան-յան» է հայոց (հնում միայն նշանավոր տոհմերի) ազգանունների վերջնամասը, որը ցուցանում է կրողի հայրական պատկանելիությունը: Անու էր կոչվում շումերական դիցաբանության դիցահայրը: Չինական Դաո կրոնա-իմաստասիրությունում Յան է անվանվում արական նախասկիզբը: Կամ «Մանի»-ն Դիցամոր անվանումներից է, ընդ որում, հայերենում բառասկզբի «մ»-ն իմաստաշրջում է բառը. օրինակ՝ հայր (այր)-մայր, այրել-մարել, հառնել-մեռնել: Տոնը նշվում է դեկտեմբերի 9-ին, որը համապատասխանում է Քաղոց ամսի 1-ին: Քաղոց ամիսը ըստ ոմանց մեկնաբանվում է որպես անասունների (գուցե, նաեւ մարդկա՞նց-հեղ.) զուգավորության ամիս: Այսինքն, գտնում ենք, որ այս տոնը եւս կրում է դիցաբանական թաքնախորհուրդ, որն է՝ Դիցահոր Դիցամորով ինքնահղիացումը կամ այլ դիցընկալումով՝ Դիցահոր մոտ Դիցամոր արարման գաղափարի հղացումը:
        +ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ԾՆՈՒՆԴԸ. Տոնը հիշատակում է Մարիամի ծնունդը: Այն տոնվում է սեպտեմբերի 8-ին՝ Աննայի հղիությունից ինն ամիս հետո: Անշեղ օրացույցի (Արէգի 1-ը գարնանամուտին համընկնելու) դեպքում Քաղոց ամիսը, որի առաջին օրը Դիցահոր կարծեցյալ ինքնահղիացման ծիսօրն է, զուգորդվում է Այծեղջյուր աստղատանը: Այս դեպքում Դիցամոր կարծեցյալ ծնունդի ծիսօրը կհամընկնի Կշեռք աստղատան սկզբին, որը նշանավորում է Միհրի էջքը անդրաշխարհ՝ Դիցամոր տիրույթ: Կշեռքը երբեմն պատկերվում է կշեռք կրող կնոջ տեսքով, որով, ըստ մեզ, ներկայացվում է Դիցամոր դատը անդրաշխարհ ընկած մեղավոր հոգիների նկատմամբ:
     +ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ԸՆԾԱՅՈՒՄԸ ՏԱՃԱՐԻՆ. Տոնը հիշատակում է երեք տարեկան Մարիամի ընծայումը տաճարին: Այն տոնվում է նոյեմբերի 21-ին, որը մոտ է Դիցահոր խորհրդանշական Աղեղնավոր աստղատան սկզբին (նոյեմբերի 23-ին): Կարելի է ասել Աստվածածնի ընծայումը տաճարին համահունչ է Դիցամոր տրմանը Դիցահորը:
        +ԱՎԵՏՈՒՄՆ ՍՈՒՐԲ ԿՈՒՅՍԻ. Տոնը հիշատակում է Գա- բրիել հրեշտակապետի ավետումը կույս Մարիամին Սուրբ Հոգուց հղիանալու մասին: Այն նշվում է ապրիլի 7-ին՝ Ծնունդից ինն ամիս առաջ, որը նահանջ տարիներին համընկնում է Ահեկան ամսի 1-ին: Գարնանային զարթոնքի այս ամիսը նվիրված էր Ահուրներին՝ հրեղեն դիցէակներին (նույնը՝ Հուրիներին):
    +ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ԳՈՏՈՒ ԳՅՈՒՏԸ. Տոնի առնչությամբ ասվում է, թե Արկադիոս կայսեր օրոք (395-408թթ.) Երուսաղեմում գտնվել է Աստվածածնին պատկանած գոտի ու տարվել է Կ.Պոլիս: Հույները այն տոնում են օգոստոսի 30-ին: Տոնը հայոց տոնացույց է ներմուծվել Սիմեոն Երեւանցի կաթողիկոսի օրոք (18-րդ դար): Հայ եկեղեցին այն տոնում է Վերափոխմանը հաջորդող երկրորդ կիրակի: Նկատելի է տոնի դիցաբանական հենքը, քանի որ գոտին խորհրդանշում է բեղունությունը: Օրինակ, ծիածանը անվանվում է Արամազդի գոտի, որի յոթ գույները նշանավորում են նրա յոթ ուստր-դուստրերին:
    +ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ՏՈՒՓԻ ԳՅՈՒՏԸ. Տոնի առնչությամբ ասվում է, թե Լեւոն կայսեր օրոք (457-474թթ.) Գալիլիայում գտնվել է Աստվածածնի լաչակի տուփը ու տարվել է Կ.Պոլիս: Տոնը հայոց տոնացույց է ներմուծվել  Սիմեոն Երեւանցու օրոք: Այն նշվում է Հոգեգալուստին հաջորդող հինգերորդ կիրակի: Այս դեպքում եւս նկատելի է տոնի դիցաբանական հենքը, քանի որ լաչակը խորհրդանշում է կանացի պարկեշտությունն ու ողջախոհությունը, որը բնորոշ է մեր բոլոր դիցուհիներին:
- * -
        Հինգը եկեղեցական տոնացույցի գլխավոր տոների թվաքանակ լինելը խորհրդանշական է ու հիմնավորվում է մի քանի փոխկապակցված հանգամանքներով: Այսպես, հինգն են՝
- հայոց դիցարանի գլխավոր դիցայրերը՝ Արա, Միհր, Վահե, Տիր, Զարեհ (Բարշամ),
- բնության հիմնական տարրերը՝ եթեր, հուր, օդ, ջուր, հող,
- տիեզերական հրո դրսեւորումները՝ արեգակ, աստղեր, գիսավորներ, կայծակ, հրաբուխ,
- մարդու ձեռքերի ու ոտքերի մատները (օրինակ, ձեռքի մատները վերագրվում են դիցայրերին),
- մարդու ձեռքերը, ոտքերն ու գլուխը միասին, որոնցով կազմվող հնգաթեւ աստղ ներկայացնում է հիմնական տարրերի փոխակերպումների խորհրդակարգը,
- մարդու արտաքին զգայարանները՝ տեսողություն, լսողություն, համ, հոտ, շոշափելիք,
- Ավելյաց ամսի օրերը, որոնք կենդանաշրջանից դուրս են ու կոչվում են «արարչական» օրեր,
- Նոյի հիշատակված զավակները՝ Հապետ, Զրվան, Տիտան, Մանիտոն, Աստղիկ:
     Հինգը գտնվում է 1-9 թվանշանների (1,2,3,4,5,6,7,8,9) կամ 0-10 թվերի (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,10) կենտրոնում: Հինգի կենտրոնական դիրքը երեւում է նաեւ ինն թվանշանների շեղանկյուն դասավորության (համապատասխանում է ութաթեւ աստղին) եւ տաս թվերի եռանկյուն դասավորության դեպքում:

         Հինգը թիվն է ներկայացնում քառաթեւ խաչը՝ չորս թեւերով ու կենտրոնով: Ըստ էության X խաչն է ներկայացնում զառերի վրայի հինգի կետապատկերը: Յոթանասուներկու հնգօրյակ է պարունակում հայոց օրացուցային տարին՝ առանց ավելյաց օրերի (360=5×72):  Իսկ 72-ը խորհրդավոր թիվ է. 72 տարին մեկ գարնանային գիշերահավասարի օրը մեկ աստիճանով տեղաշարժվում է խավարածրում, 72-ն են Քրիստոսի աշակերտները, հին ազգերը ու նրանց պահապան հրեշտակները:
     Հայոց եկեղեցական տոնացույցի խրախճատոներ են բարեկենդանները, որոնք տասն են: Դրանք են Առաջավորաց, Բուն, Լուսավորչի, Վարդավառի, Վերափոխման, Սուրբ խաչի, Վարագա խաչի, Հիսնական շրջանի, Հակոբի, Ծնունդի բարեկենդանները: Բացի Ծննդյան բարեկենդանից, մյուսները նշվում են կիրակի օրերին, որոնց հաջորդում են շաբաթապահքերն ու պահոց շրջանները: Ծննդյան, Վարդավառի, Վերափոխման, Սուրբ խաչի, Վարագա խաչի բարեկենդանները նշվում են համապատասխան տոներից մեկ շաբաթ առաջ: Բարեկենդանները պահոց շրջանների մեջ չմտնող ճոխ ուտիքի վերջին օրերն են, երբ սննդի մեջ ու կենցաղում սահմանափակում չկա ու խրախուսվում են զվարճանքները: Սրանցով եկեղեցին, կարծես թե, փորձել է կարգավորել հասարակական կենցաղը՝ հանդիսությունները (ամուսնությունները, հավաքույթները) նախատեսելով այս օրերին:
        XԲՈՒՆ ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ. Այն տոնվում է Զատիկից յոթ շաբաթ առաջ (փետրվարի 1-ից՝ մարտի 7-ը կամ 6-ը): Տոնը հայտնի է նաեւ Աբեղաթող անվամբ, որը նշանակում է «աբեղաների թողություն, արձակում վանական խիստ կյանքի կանոններից»: Եվ հիմնավորումն էլ իբր այն է, թե ինչպես Աստծուն ընդունելի եղավ Նոյի առաջին անգամ աբեղաթող լինելը (ջրհեղեղից հետո գինովնալը), այնպես էլ ընդունելի է աբեղաների (վանականների) մեկ-երկու օրով զվարճանալը: Այն դեռ մոտ անցյալում շաբաթական տեւողությամբ համազգային ճոխ տոն էր, որն իր կերակուրների առատությամբ, ծեսերի շքեղությամբ գերազանցում էր Ամանորը: Հայ եկեղեցին Բուն Բարեկենդանն է դիտում եկեղեցական տարվա սկիզբը: Տոնը առնչվում է դիցական պաշտամունքին: Այսպես, «բարեկենդան»-ը նշանակում է «բարի կենդանություն», որը վերաբերում է «նիրհող ու զարթնող» դիցի խորհրդապաշտությանը: Այն մաղթանք է դիցին «բարի քուն ու զարթնում», ինչպես որեւէ մեկին ճանապարհելիս՝ մաղթում ենք «բարի վերադարձ»: Հայոց մոտ «նիրհող ու զարթնող» դիցը Դիցահայրն է3, որի նիրհը համարժեք է բիբլիական արարչության հանգստի օրվան ու վեդայական տիեզերաշրջանների Բրահմայի գիշերին: Բարեկենդանին հաջորդում է յոթշաբաթյա պահոց շրջանը մինչեւ Զատիկ: Այսինքն, դիցական պաշտամունքում Բուն բարեկենդանը նշանավորում էր Դիցահոր արարման տարեշրջանի ավարտը, որը վերսկսվում է Ամանոր-Զատիկին: Բարեկենդանների քանակը համապատասխանում է վերջին շրջանի դիցերի թվին: Ուստի հավանական է, որ մյուս բարեկենդաններն էլ են առնչվում դիցական պաշտամունքին: Դրանցից չորսը նախորդում են տաղավարաց տոներին եւ հնարավոր է, որ դրանք տաղավարաց տոների հիմքում ընկած դիցատոներն էին. եկեղեցին տաղավարաց տոները սահմանելով մեկ շաբաթ հետո, փորձել է մեղմել այդ օրերի դիցահաճո խրախճանքները եւ պատշաճացնել քրիստոնեության սակավակենցաղ բնույթին:
- * -
    Եկեղեցական տոնացույցով տարվա համարյա կեսը պահեցողության օրեր են: Այն պահանջում է սննդական ու ֆիզիկական զսպվածություն, որը զուգակցվում է զղջումին ու ապաշխարհանքին: Պահքն ավելի շուտ հայտնի է «պաս» անվամբ, որը «սպաս» բառի սղված ձեւն է ու «սպասելու»՝ զսպվելու իմաստ ունի: Ըստ խստության աստիճանի՝ կա պահքի երեք տեսակ. Ծոմ, Պարզ պահք ու Նավակատիք:
      Ծոմ. Ծոմը ամենախիստ պահքն է: Ծոմին թույլ է տր վում օրվա մեջ միայն մեկ անգամ (երեկոյան կողմ) ու միայն բանջարեղեն ուտել: Կա ծոմի երկու շրջաններ՝ Առաջավորաց ու Մեծ պահքերը: Սրանց շաբաթ, կիրակի օրերը ծոմ չեն:
       XՄԵԾ ՊԱՀՔ. Մեծ պահքը հաջորդում է Բուն բարեկենդանին: Այն տեւում է քառասուն օր եւ ավարտվում է Ծաղկազարդի նախընթաց ուրբաթ: Հայտնի է նաեւ Քառասնորդաց անվամբ: Մեծ պահքը հիշատակում է Քրիստոսի քառասնօրյա փորձությունը անապատում: Այն երբեմն կոչվում է Աղուհաց կամ Աղցք, քանի որ աղն ու հացը ծոմի նվազագույն եւ ապաշխարանքը խորհրդանշող սնունդն է: Նախկինում  ծոմին միայն աղ ու հաց էին ուտում կամ ծոմը լուծում (ավարտում) էին աղ ու հացով: Դիցական պաշտամունքում Մեծ պահքը նշանավորում էր Դիցահոր նիրհի՝ արարումներից զերծ «ձմեռային» տարեշրջանն ու Ժուկ-Հրոնոսի պաշտամունքը, որի իշխանության ներքո արարումները դադարում են ու բնությունը հանգստանում-«մեռնում» է (հմմտ. «ձմեռ»-ի հետ): Պահքի շրջանից հայտնի է Ախլոճ-Ակլատիզը, որը պատկերվում է սպիտակամորուս ծերունու տեսքով (հմմտ. Ձմեռ պապի հետ): Եվ Բուն բարեկենդանի հանդեսները հիշեցնում են հռոմեացիքի սատուրնալիական տոնները (Սատուրն=Հրոնոս): Բուն բարեկենդանի շաբաթվան նախորդող շաբաթ օրը նշվում է Սահակ Պարթեւի տոնը, որի դերակատարը՝ Մեծ պապ անվամբ, այցելում էր տներն ու «բարեկենդան» մաղթում:
        XԱՌԱՋԱՎՈՐԱՑ ՊԱՀՔ. Առաջավորաց պահքը շաբաթապահք է ու միայն մեր եկեղեցուն է հատուկ: Մյուս եկեղեցիները սա չունեն եւ ժամանակին շատերը դեմ են եղել: Կարծիք կա, թե այն «առաջավորաց» է կոչվում, քանի որ Մեծ պահքից առաջ է ընկած կամ հանդիսանում է հայոց առաջին ծոմը՝ հաստատված Գրիգորի կողմից: Պահքը հաջորդում է Առաջավորաց բարեկենդանին, որը տոնվում է Զատիկից տաս շաբաթ առաջ (հունվարի 11-ից՝ փետրվարի 15-ը): Նրա շաբաթ օրը նշվում է Սուրբ Սարգսի տոնը, որի համար այն կոչվում է նաեւ Սուրբ Սարգսի պահք: Առաջավորացի դեմ չարախոսողները ասում էին, թե այն անվանակոչվել է Սուրբ Սարգսի ավետաբերի անունով, որը շրջելով երկրով մեկ՝ ավետում էր սրբի գալստյան մասին: Շրջագայության ժամանակ Առաջավորացը մեռնում է, եւ Սարգիսն ի հիշատակ ծոմ է սահմանում: Ասվածից նկատելի է, որ Առաջավորաց կոչվածը սրբի նախակերպար դիցն է:
      Պարզ պահք. Սրա ժամանակ եւս թույլ է տրվում օրվա մեջ միայն մեկ անգամ (երեկոյան կողմ) ուտել: Սակայն բանջարեղենից զատ կարելի է ճաշակել բուսական հյութեղեն (ձեթ, գինի), բացառությամբ նաեւ մեղր, որը կենդանական կիթ է նկատվում: Արգելվում են կթեղենը (հավկիթը), կաթնեղենը, ձկնեղենն ու մսեղենը: Պարզ պահք են օրապահքերն ու շաբաթապահքերը:
    Նավակատիք. Սա ամենամեղմ պահքն է, որին միայն մսեղենն է արգելվում: Նավակատիք են նախատոնակները՝ տոների նախօրեակները (հիմնականում շաբաթ օր են): Նավակատիքի սննդական մեղմացումը պայմանավորված է նրան հաջորդող տոնի հանգամանքով: Ըստ տևողության պահքերը լինում են օրապահք ու շաբաթապահք:
        Օրապահք. Օրապահք են չորեքշաբթին եւ ուրբաթը: Չորեքշաբթին հիշատակում է Քրիստոսի մատնությունը, իսկ ուրբաթը՝ խաչելիությունը (ուրբաթը նաեւ մեռելոց է): Հնում հրեաների մոտ պահք էին հինգշաբթին ու երկուշաբթին՝ որպես Մովսեսի Սինա լեռը բարձրանալու ու լեռից իջնելու օրեր: Ուրբաթի հետ կապված հայտնի է հետեւյալը: Ուրբաթ է մարդու (այր ու էգի) արարման օրը՝ բիբլիական արարչության օրերում: Ուրբաթագիրք է կոչվել հին հայոց հմայական գիրքը, իսկ հետեւողները՝ ուրբաթատեսք կամ ուրբաթալեզք: Ուրբաթարոր է կոչվել չար զորությունից պաշտպանող հուռութը, որն անխոս պատրաստում էին դարբինները Ավագ (Զատիկի նախընթաց) ուրբաթ լուսածագին ու կարում երեխաների շորին: Ուրբաթ օրերը քարայրներում (ուրբաթայրերում) պատարագ է մատուցվել ու պատվիրվել է լինել քչախոս, չտրվել վայելքների (տես. նաեւ ուրբաթախոս՝ քչախոս, ուրբաթադեմ՝ տխրադեմ արտահայտությունները):
         Այլ մեկնաբանությամբ ուրբաթ եւ չորեքշաբթի պաս պահելու, մոմավառության ու խնկարկության նպատակը ուրբաթամուտի եւ չորեքմուտի վնասատու ոգիներից (իմա՝ դիցէակներից) պաշտպանվելն է: Սակայն դիցաբանական համակարգում այս օրերի տիրական լուսատուները՝ Լուսնթագն ու Արուսյակը, բարետու եւ օրերն էլ բարի են դիտվել: Այսինքն, այս դեպքում առկա է հակասությունը դիցաբանական ու քրիստոնեական համակարգերի միջեւ: Միգուցե, ուրբաթ եւ չորեքշաբթի պաս սահմանելով՝ եկեղեցին չեզոքացրել է այս օրերի վայելքներն ու զվարճությունները:
       Շաբաթապահք. Շաբաթապահքի միայն առաջին հինգ օրերն են պաս. շաբաթ օրը նավակատիք է, իսկ կիրակին պահքից զերծ է: Կա տասներկու շաբաթապահք: Յուրաքանչյուր ամիս ունի մեկ շաբաթապահք: Նույն ամսվա մեջ երկու շաբաթապահք ընդունելի չէ: Զուգադիպելու դեպքում պահվում է դրանցից մեկը: Գործնականում առարկայական են միայն տաս շաբաթապահքը, քանի որ դրանցից մեկն Մեծ պահքի մեջ է, իսկ երկրորդը համընկնում է Ավագ շաբաթին (Զատկաշաբաթին): Շաբաթապահքերից հինգը նախորդում են տաղավարաց տոներին, իսկ չորսը վերագրվում են տարվա եղանակներին: Շաբաթապահքերից ինը հաջորդում են բարեկենդաններին: Դրանց կարգը հետեւյալն է. հունվարին պահվում է Ծննդյանը, փետրվարին՝ Առաջավորացը, մարտին՝ Մեծ պահքի երկրորդ շաբաթը (գարնանայինն է), ապրիլին՝ Զատկաշաբաթը, մայիսին՝ Եղիայինը (հաջորդում է Հոգեգալուստին), հունիսին՝ Լուսավորչինը (ամառայինն է), հուլիսին՝ Վարդավառինը, օգոստոսին՝ Վերափոխմանը, սեպտեմբերին՝  աչվերացինը, հոկտեմբերին՝ Վարագա խաչինը (աշնանայինն է), նոյեմբերին՝ Բուն հիսնական շրջանինը, դեկտեմբերին՝ Հակոբինը (ձմեռայինն է):
         Այն, որ շաբաթապահքերը առնչվում էին դիցական պաշտամունքին, հուշում է Լուսավորչի պասի հետ կապված ավանդազրույցը: Սա, որը հայտնի է Պառավի պաս անվամբ, լինում է ամառվա շոգին, երբ ռանչպարները զբաղված են հունձով (Ռուսինյանի օրացույցում հունիսը կոչվում է Հնձար՝ հունձի ամիս): Ժամանակին մի պառավ ամառը պաս է պահել, որպեսզի աստված հով անի, եւ որդին կարողանա հեշտ հունձ անել: Իսկ «պառավ»-ը քրիստոնեական ժամանակներում Դիցամոր հեգնական անունն է:
      Այսպիսով, գտնում ենք, որ դիցապաշտությունում շաբաթապահքերը խրախճալի դիցատոներին հաջորդող, պահեցողությամբ ու ապաշխարհանքով դիցերին ուղղված աղերսներ էին, որպեսզի, օրինակ, դեկտեմբերը ձյունառատ լինի (Ռուսինյանի մոտ դեկտեմբերը կոչվում է Ձյուներ՝ ձնաբեր), հունվարին սառնամանիքները մեղմանան (հունվար= Սառներ), փետրվարին փոթորիկներ չլինեն (փետրվար=Մրրկեր), մարտը խռովահույզ չլինի, ապրիլը ծաղկավետ լինի (ապրիլ=Ծաղկին), մայիսին մարգերն կանաչեն (մայիս= Մարգին), հունիսին հով անի, հուլիսը անձրեւաբերի (հուլիսին Վարդավառի պահքն է), օգոստոսը մրգատու (օգոստոս= Մրգար), սեպտեմբերը բերքառատ լինի (սեպտեմբեր=Կթոն), հոկտեմբերին բուսականությունը չփչանա (հոկտեմբեր= Թառմոն), նոյեմբերը մառախլապատ չլինի (նոյեմբեր=Միգոն): Պահեցողության առողջապահական նկատառումները եւս ոչ պակաս կարեւոր են: Եվ պահքերի ու բարեկենդանների դասավորությունը կարող է նախատիպ լինել նմանատիպ աշխարհիկ համակարգերի մշակման համար:
 – * -
      Հայոց եկեղեցական տոնացույցի դիցահարույց տոնե-  րից են Սուրբ Սարգսի ու Գեւորգի տոները:
        XՍՈՒՐԲ ՍԱՐԳՍԻ ՏՈՆ. Սարգիսը հայոց ամենասիրված սուրբն է: Տոնը նշվում է Առաջավորաց պասի շաբաթ օրը (հունվարի 17-ից՝ փետրվարի 21-ը): Ըստ ավանդության Սարգիսը հույն զորավար էր, որը Հայքին սահմանակից Կապադովկիայում քրիստոնեություն էր տարածում: Հուլիանոս Ուրացողի օրոք (360-363թթ.) նա իր որդի Մարտիրոսի հետ ապաստանում է Հայքում՝ Տիրանի մոտ: Երբ Հուլիանոսը շարժվում է Պարսկաստանի վրա, Սարգիսը ծառայության է մտնում Շապուհի մոտ ու քաջությամբ աչքի է ընկնում նրա դեմ կռվում: Սակայն Շապուհը տեղեկանալով, որ նա քրիստոնյա է ու հավատափոխել է շատերին, պահանջում է նրանից երկրպագել կրակն ու զոհ մատուցել: Եվ մերժում ստանալով՝ նահատակում է որդուն, ապա գլխատում Սարգսին4:
Ըստ մեկ այլ ավանդության Սարգիսը Տրդատի զորավարներից էր, որը քառասուն զորականների հետ օգնության է հասնում Հռոմի կայսերը ու պարտության մատնում բարբարոսների բանակը: Սակայն կայսրը մտավախելով, թե սրանք կարող են կործանել իրեն, խնջույք է կազմակերպում ու դավադրաբար կոտորում բոլորին, բացի Սարգսից, որն ազատվում է մի հռոմեացի կնոջ շնորհիվ: Սարգիսը, ընկերների վրեժը լուծելու համար, հարձակվում է Հռոմի վրա ու մեծ կոտորած անում: Սակայն իբր զղջալով՝ իր անվամբ քառասուն եկեղեցի է կառուցում եւ սահմանում եռօրյա ծոմ՝ ի հիշատակ քաջ զորականների: Վերոհիշյալից անկախ՝ Սարգսի շուրջ պատկերացումներից պարզ է նրա դիցական նախակերպը՝ հողմային դից լինելը: Նա սպիտակ ձիավոր է, նրա ձիու ռունգներից ամպեր են ցայտում ու ձնաբերում, Սարգսի նիզակ խաղացնելուց սաստիկ բուք է բարձրանում: Նա բքախեղդ է անում բոլոր նրանց, ովքեր որպես սրբի իրեն չեն ընդունում: Տոնին շատերը պոկում էին իրենց մազերը եւ աղոթելով հանձնում քամուն՝ հավատալով, թե սուրբը մազերի հետ կտանի նաեւ իրենց ցավերը: Նրա պատվին փոխինդ են սարքում ու դնում դրսում, որպեսզի սուրբը նրա վրա դրոշմի ձիու սմբակը (ալյուրը հողմային դիցերի ընծան է): Նա ջահելների հովանավորն է: Նրա բարեհաճությանը արժանանալու համար ջահելները, հատկապես աղջիկները, շատակեր չպետք է լինեն, որպեսզի սուրբը նրանց հարսանիքին բուք չանի: Սարգիսը գայլերի տիրակալ է, գելկապի աղոթքներում, որպես խափանիչ, նշվում է նրա անունը (գայլը հողմային դիցերի կենդանին է): Նրա որդու Մարտիրոս անունը հիշեցնում է հնդկական դիցաբանության օդեղեն դիցէակների «մարութ» անուն: Հայտնի է եւ Մարութա լեռը Սասունում (սրանց օթեւա՞նը):
        Այսպիսով, սրբի կերպարում ծպտված է հայոց դիցարանի ձմռան փոթորկաբեր դիցը՝ Ձոպաբեր-Զարեհը, նույն ծերունի Ժուկը: Սարգիսը եկեղեցական պատկերագրությունում ներկայանում է որպես սպիտակամորուս ծերունի: Սրբի քառասուն զորականները հիշեցնում են Մեծ պահքի քառասուն օրերը: Եվ խորհրդանշական է, որ երկու ծոմերն էլ կրում են Զարեհ-Ժուկի խորհրդապաշտության հետքերը, որը հավատավորներից պահանջում է չափավորություն ու զսպվածություն վայելքներում: Արդեն ասվել է, որ Սարգսի նախակերպար դիցին կոչում էին Առաջավորաց: Այն վերագրելի է ժամանակի դիցերին, որոնք ժամանակից (իմա՝ արարումից) առաջ էին: Մյուս կողմից, այլ ազգերի մոտ Դիցահոր համարժեք դիցերը դիտվել են ժամանակի դիցերի որդիները: Քաղդեացիների մոտ Բելը Արամազդի, պարսիկների մոտ Զրվանը Որմիզդի, հույների մոտ Հրոնոսը Զեւսի հայրն էր: Սակայն սա ընդհանուր կանոն չէր ու բնորոշ չէր մեր դիցաբանությանը: Շումերների մոտ հողմերի տիրակալ Էնլիլը դիցահայր Անույի որդին էր: Հույների մոտ Հրոնոսը Ուրանի ու Գեայի որդին էր, որոնք հայտնի են որպես դիցահայր ու դիցամայր: Մեզանում Նոյը նմանեցվել է Դիցահորը, իսկ նրա ավագ որդի Զրվանը՝ ժամանակի դիցերին: Այսինքն, Զարեհ-Ժուկի «առաջավորաց» կոչումը ներկայացնում է Դիցահոր առաջին որդի լինելն ու առաջավոր կոչումը՝ դիցական կնքահայրությունը:
      XՍՈՒՐԲ ԳԵՎՈՐԳԻ ՏՈՆ. Այն նշվում է Վարագա խաչի տոնի նախընթաց շաբաթ օրը (սեպտեմբերի 24-ից՝ սեպտեմբերի 30-ը). գտնվում է Վարագա խաչի շաբաթապահքում: Գեւորգը հարգված սուրբ է շատ ազգերի մոտ ու որոշ երկրների (օրինակ՝ Անգլիա, Վրաստան) հովանավորն է համարվում: Ըստ ավանդության Գեւորգը Դիոկղետիանոս կայսեր (284-305թթ.) ժամանակակից զորավար էր՝ ծագումով Կապադովկիայից, որը քրիստոնեական հավատքից չի հրաժարվում ու գլխատվում է: Սակայն սրբի «վիշապասպան» կերպարը հիշեցնում է «վիշապաքաղ» Վահագնին. եկեղեցական պատկերագրությունում նա ներկայանում է որպես վիշապին սպանող երիտասարդ դյուցազուն: Եկեղեցին փորձել է սա հիմնավորել յուրովի՝ ավանդելով վիշապին սպանելու պատմություն, որը ակունքներով դիցապատում է: Իբր Մերձավոր Արեւելքի քաղաքներից մեկի մոտ հայտնվում է մի վիշապ՝ չթողնելով, որ բնակիչները օգտվեն քաղաքի մոտի գետից, որի համար նրան պատանիներ ու աղջիկներ էին տրվում: Երբ հերթը հասնում է քաղաքի տիրակալի աղջկան, Գեւորգը ձիով պատահաբար անցնում է այդ տեղերով եւ իմանում եղելությունը: Նա աղոթելով ուժասպառ է անում վիշապին, որը ընկնում է նրա ոտքերի տակ (տիպիկ քրիստոնեական մոտեցում է «աղոթքով չարին հաղթելը»): Դրանից հետո աղջիկը վիշապին, ինչպես շանը, պարանը վիզը գցած բերում է քաղաք: Սա տեսնելով՝ քաղաքաբնակները լսում են սրբի քարոզներն ու մկրտվում ջրում, որից հետո Գեւորգը սպանում է վիշապին:
        Գեւորգի վահագնակերպը նկատելի է այլ հանգամանքներում եւս: Նա «քրիստոնեասեր» զինվորականության հովանավոր սուրբն է: Սրբի գարնանային տոնը շատ ժողովուրդների մոտ նշվում է ապրիլի 23-ին: Այդ օրը առաջին անգամ անասուններն արձակվում են արոտավայր, մատաղվում է առաջին գառնուկը: Ներկայիս խավարածրում ապրիլի 23-ը ընկած է Վահագնից իշխվող Խոյ աստղատան առջեւում (սկիզբը ապրիլի 18-ին է): Ընդհանրապես Գեւորգը համարվում է մարդկանց եւ անասուններին գայլերից, գազաններից ու օձերից պաշտպանող սուրբ (տես. գայլ1խոյ հակադրությունը, օձ=վիշապ նույնացումը): Մեզ մոտ նրան են դիմում նաեւ թշնամիներից պաշտպանվելիս ու փորձանքի ժամանակ:  Նա մարտնչող է, եւ ինչպես Մշո Կարապետ-Վահագնը, մասնակցում է ճակատամարտերին: Խաչակրաց արշավանքներից վերադառնալիս ասպետները պատմում էին, թե սուրբը մասնակցել է Երուսաղեմի առումին (1099թ.)՝ հայտնվելով  կարմիր խաչ կրող սպիտակ թիկնոցով (սա Գեւորգի խաչն է): Գեւորգը վրացիների ամենահարգի սուրբն է: Գեորգի=Գեւորգը նրանց հարգի անուններից է: Վրաստանը որոշ լեզուներում կոչվում է սրբի անունով. օրինակ, անգլերենում այն կոչվում է Ջեորջիա=Գեորգիա: Միգուցե, պատճառն այն է, որ Վրաստանում հարգի էր մեր Վահագնի պաշտամունքը. հայտնի է, որ Հայկազյան Տիգրանի որդի Վահագնը աստվածացվել էր ու Վրաստանում նրա հասակով արձան էր կանգնեցվել, որը պատվում էին զոհերով: Գեւորգի տոնը Ջավախքում կոչվում էր Ծռատոն: Այդ օրը ոչ ոք գործ չէր անում: Հավատում էին, թե շատերը գործ են արել եւ ոտքերն ու ձեռքերը ծռվել են: Իսկ եթե ստիպված էին որեւէ անհետաձգելի բան անել, ապա պատժից խուսափելու համար, դրանից անմիջապես հետո մի քիչ գարի էին ցանում ու հավատում, թե ցանած գարին ծուռ է աճում՝ իր վրա կրելով սրբի պատիժը: Այսինքն, հնում Գեւորգի տոնին արգելված էր գործ անելը: Այս տեսանկյունից, նպատակահարմար տոնը Աշխատանքի ազգային տոն դարձնելու համար:
          Տոնի նշումը աշնանային օրահավասարին (սեպտեմբերի 23-ին) հաջորդող մոտակա օրերին եւ Խաչվերացից երկու շաբաթ հետո եւս հուշում են Գեւորգի վահագնակերպը: Աշնանային օրահավասարից հուր-արեւը խորհրդանշականորեն անցնում է անդրաշխարհ՝ Վահագնի տիրույթ: Խաչվերացի ու Գեւորգի տոնի մերձավորությունը հիշեցնում է Դիցամայր-Վահագն էակցությունը. երկուսն էլ անդրերկրյա ու հրա-հողեղեն են: Ի դեպ, վերջին շրջանում նրանց մեհյանները իրար կողքի էին՝ Գիսանեի ու Դեմետրի մեհյանները Տարոնի Իննակնյան վայրում, Ոսկեմոր ու Վահագնի մեհյանները Աշտիշատում:
     XՍՈՒՐԲ ՀՐԵՇՏԱԿԱՊԵՏՆԵՐԻ ՏՈՆ. Տոնը նվիրված է Միքայել ու Գաբրիել հրեշտակապետներին եւ ամենայն երկնային զորություններին: Այն նշվում է Սուրբ  աչին հաջորդող 7-րդ կամ 8-րդ շաբաթ օրը (հիմնականում նոյեմբերի 5-ից՝ նոյեմբերի 12-ը): Ուշագրավ է, որ տոնակատարման օրերը մոտ են Տրե ամսի 1-ին (նոյեմբերի 9-ին): Տրե ամիսը նվիրված էր Տիրին, որի համարժեքը Գաբրիել հրեշտակապետն է՝ որպես Աստծո պատգամախոս ու հոգեառ:
 – * -
       Որոշ կարեւոր տոների միջեւ ընկած ժամանակահատվածները կոչվում են Միջոցներ: Օրինակ, Բուն Բարեկենդանից Զատիկ, Զատիկից Հոգեգալուստ, Հոգեգալուստից Վարդավառ յոթ շաբաթ է, Վերափոխումից Սուրբ Խաչ չորս կամ հինգ շաբաթ է, Սուրբ Խաչից Հիսնական բարեկենդան ինն կամ տաս շաբաթ է: Տարին բաժանվում է շրջանների՝ Հայտնության, Զատկական ու Հիսնական:
      Հայտնության շրջանը տեւում է Ծնունդի բարեկենդա-  նից՝ դեկտեմբերի 29-ից մինչեւ Առաջավորաց բարեկենդան: Սա ձմեռային շրջան է:
        Զատկական շրջանը, որը կոչվում է նաեւ արքայական, տեւում է 24 շաբաթ: Այն բաժանվում է Նախազատկական եւ Հետզատկական շրջանների: Նախազատկական շրջանը (Առաջավորաց բարեկենդանից մինչեւ Զատիկ) տեւում է 10 շաբաթ, իսկ Հետզատկական կամ Հինանց շրջանը (Զատիկից մինչեւ Վարդավառ)՝ 14 շաբաթ: Հոգեգալուստով ավարտվում է Հինանց առաջին յոթշաբաթյա շրջանը: Թեեւ «հինանց»-ի նշանակությունը պարզ չէ, սակայն այն հիշեցնում է «հին անցը»՝ հնի անցումը կամ Հին տարուց Նոր տարուն անցումը: Հինանցի առաջին շրջանը ուտիք է, սակայն հարսանիք չի թույլատրվում, որը որոշակիորեն հուշում է Հինանցի անցման շրջան լինելը, որի ժամանակ, բնականաբար, պետք է գործեր հարսանեկան արգելքը:
     Հիսնական շրջանը բաժանվում է Նախահիսնական ու Բուն հիսնական շրջանների: Նախահիսնական շրջանը տեւում է Վարդավառից մինչեւ Հիսնական բարեկենդան (նոյեմբերի 15-21-ը), իսկ Բուն հիսնական շրջանը՝ Հիսնական Բարեկենդանից մինչեւ Հայտնության շրջան:
     Եթե հաշվի առնենք, որը տարվա եղանակների սկիզբ      են օրահավասարներն ու արեւադարձերը, իսկ Զատիկը ընդունենք անշարժ՝ գարնանամուտին, ապա Զատկական շրջանը ձմեռա-գարնանային, իսկ Հիսնական շրջանը ամառա-աշնանային են: Եվ այս շրջանները, անկախ տեւողությունից ու սկզբից, հիշեցնում են տարվա երեք եղանակները՝ ձմեռ-նագարուն, ամառնաաշուն, ձմեռ, որոնց համապատասխանում են մեգը, հրահողը, ջուրն ու եռաթեւ Y խաչը, որի ծայրերով կազմված եռանկյունին ներկայացնում է նախատարրերի փոխակերպումների մեգ»հրահող»ջուր»մեգ կարծեցյալ կարգը: Եվ հնարավոր է, որ Բուն Բարեկենդանը՝ ճոխությամբ չզիջելով Ամանորին եւ լինելով եկեղեցական տարվա սկիզբ, հնում եղել է տարվա ու ձմեռնագարնան սկիզբ: Սա տարբերվում է երեք եղանակների այլ հերթակարգից՝ ձմեռնագարուն, ամառ, աշնանաձմեռ, որոնց համապատասխանում են մեգը, հուրը, ջրահողն ու եռաթեւ շրջված պ խաչը, որի ծայրերով կազմված եռանկյունին ներկայացնում է նախատարրերի փոխակերպումների մեգ»հուր»ջրահող»մեգ կարծեցյալ կարգը: Երկու խորհրդակարգերն էլ ներկայացնում են տիեզերաստեղծման հնարավոր տեսարանները: Առաջինը ներկայացնում է տիեզերական անիմանալի մեգից «հրաշեկ» նյութի ստեղծումը, որից եւ հաջորդաբար համաշխարհային օվկիանոսի ու օդակամարի ծագումը: Երկրորդը ներկայացնում է տիեզերական մեգից տիեզերական հրո ստեղծումը, որից եւ հաջորդաբար «ջրահող» նյութի ու օդակամարի ծագումը (իհարկե, նման հարցում հեղինակավոր խոսքը գիտությանն է):
- * -
         Քրիստոնեական հիմնական շարժական տոները նշվում են կիրակի, շաբաթ ու հինգշաբթի օրերին:
ա) Կիրակի են նշվում Տաղավարաց ու Խաչի տոները, Ծաղկազարդները, Հոգեգալուստը, բարեկենդանները, Աստվածածնի գոտու գյուտն ու տուփի գյուտը: Դիցաբանությունում կիրակին կոչվում է «Արեգակի օր» ու նվիրված է Միհրին (տես. «կիրակի» ու «կրակ» բառերի նմանությունը): Կիրակի է բիբլիական արարչության առաջին՝ լույսի ստեղծման (լույսը խավարից զատելու) օրը: Առաջնային տոները կիրակի օր նշելը, թերեւս, պայմանավորված է Քրիստոսի ու Միհրի խորհրդապաշտության հաշտեցմամբ:
բ) Հինգշաբթի են նշվում Համբարձումը, Վարդանանց, Սահակի Պարթեւի ու Մաշտոցի տոները: Դիցաբանությունում հինգշաբթին կոչվում է «Հրատի օր» եւ նվիրված է Վահագնին: Հինգշաբթի էր Քրիստոսի ու աշակերտների խորհրդավոր ընթրիքի օրը: Քրիստոնեական ժամերգությունում հինգշաբթին նվիրված է առաքյալներին: Ըստ էության առաքյալները քրիստոնեության առաջին զինվորներն էին եւ հավատացյալների կենդանի բազմությունը ավանդաբար կոչվում է մարտնչող կամ զինվորյալ եկեղեցի: Վարդանանց տոնը հինգշաբթի նշելը խորհրդանշական է, քանի որ եկեղեցին, հանձինս նրանց, միշտ փորձում է (թերեւս, ոչ այնքան բնորոշ) նշանավորել հայոց ռազմի ուժն ու քաջությունը: Սահակի ու Մեսրոպի տոնը հինգշաբթի նշելով, եկեղեցին, թերեւս, ցույց է տվել իր վերաբերմունքը նրանց նկատմամբ՝ որպես Ազգի ու Աստծո համար մարտնչած զինվորյալների, քան թե մշակույթի ու դպրության գործիչների5:
գ) Շաբաթ են նշվում Սուրբ Սարգսի, Գեւորգի, Հրեշտակապետների, Տապանակի տոները: Այս օրն են նշվում նաեւ քրիստոնեության եւ հայ առաջնային սրբերի հիշատակի տոները.
- Քրիստոսի տասներկու եւ յոթանասուներկու աշակերտների, չորս ավետարանիչների, առաջին երեք տիեզերաժողովների հայրապետների տոները,
- Աբգար ու Տրդատ թագավորների, Թադեոս ու Բարդուղիմեոս առաքյալների տոները, Գրիգորի հետ կապված տոները (Լուսավորչի վիրապ մտնելը, վիրապից ելնելը, նշխարների գյուտը, որդիների ու թոռների հիշատակը),
- Սահակ Պարթեւի, Ներսես Մեծի, Թարգմանչաց տոները, ամենայն սրբերի տոնը:
      Դիցաբանությունում շաբաթը կոչվում է «Երեւակի օր»    եւ նվիրված է Զարեհ-Հրոնոսին, որն իշխում է տիեզերական «հանգստի» (արարումներից զերծ) ժամանակներում: Շաբաթ է Քրիստոսի գերեզմանում գտնվելու օրը, բիբլիական արարչության յոթերորդ` Աստծո (նաեւ՝ եբրայեցիների) հանգստի օրը: Ի դեպ, Երեւակը երկրից հեռու յոթերորդ լուսատուն է: Սրբերի հիշատակը շաբաթ օրը նշելը, թերեւս, խորհրդանշական է, քանի որ այս աշխարհից տեղափոխվելով, նրանք իրենց հանգիստն են գտնում Աստծո երկնային արքայությունում:
* * *
     Հայոց եկեղեցական տոների դիցաբանական թաքնախորհուրդների վերծանումը կարեւորվում է նաեւ նրանով, որ հնարավորություն է տալիս մերօրյա հայ դիցապաշտներին դիցաճանաչողության տեսանկյունից գնահատել դրանք ու փորձել վերականգնել Հայոց դիցական տոնացույցը:

Վարդան Լալայան
(շարունակելի)
1 – Մերօրյա գերտերությունները (օրինակ՝ ԱՄՆ-ը) «տերություն անելը» հասկանում ու գործադրում են իրենց համար շահեկան ձեւով. աշխարհին ու մարդկությանը «տիրել»:
2 – Թող հակասական չթվա, որ Աննան իգանուն է, քանի որ շատ իգանուններ կազմվում են արական անուններից կամ սկզբում այդպիսին էին. Օրինակ, հայտնի է Անիան անունով Հայասայի թագավոր:
3 – Միհրի քարայրում «փակվելն ու դուս գալը» կամ «հեռանալն ու հայտնվելը» այլ խորհրդաբանություն է:
4 – Եթե Սարգիսը հույն լիներ եւ քրիստոնեահալած Հուլիանոս Ուրացողի դեմ մարտնչած, ապա ուղղափառ եկեղեցին չէր փնովի Առաջավորաց պասը, եւ Սարգիսն էլ այդքան սիրված չէր լինի մեր մոտ:
5 – Վարդանանց տոնը նշվում է Բուն բարեկենդանի նախընթաց հինգշաբթի, իսկ Սահակի ու Մեսրոպի տոնը Վարդավառին նախորդող երրորդ հինգշաբթի:

ՕՏԱՐՆԵՐԸ ԵՎ ՄԵՆՔ ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ

       Ձեզ ենք ներկայացնում իրանցի բանասեր, բանաստեղծ, հայագետ և հայասեր Ահմադ Նուրիզադեի «Բարև ձեզ, հայե’ր» պոեմից հատվածներ:
     Ահմադ Նուրիզադեն ժամանակակից բանաստեղծ է, որ ամէնավեհ զգացմունքներից մղված գրում է հայերեն (երկու ժողովածու ունի): Գրում է հայապահպանման ու Մասիսների շղթայազերծման ի խնդիր: Սա բացառիկ երևույթ է մեր գրականության ու մշակույթի բովանդակ պատմության ընթացքում:
     Ինքն իր մասին գրում է. «…Կյանքս և գրիչս նվիրել եմ մշակութային և գրական աշխատանքներին. ցայսօր հեղինակել և թարգմանել եմ ավելի քան տասը հատոր գիրք և հրատարակել եմ տասնյակ հոդվածներ, որոնք համարյա ամբողջովին նվիրված են եղել հայ գրականությանն ու հայ մշակույթին»:
      Իրանցի այս մտավորականը գիտե մեր ցավ ու դարդը, գիտե մեր լեզվի վիճակը Սփյուռքում և Հայաստանում, գիտե, թե ինչքան անփույթ ենք մեր ինքնության փարոսի նկատմամբ:
       Եվ այսպես, մի քանի հատված «Բարև ձեզ, հայեր» պոեմից, որի բնաբանը հետևյալ տողերն են. «Խոնարհվելով համայն հայության առջև՝ խոսքս ուղղում եմ այն հային, որն իր ազգային և մշակութային արժանիքների հանդեպ անփույթ է». Ահմադ Նուրիզադե:

* * *
Բարև ձեզ, հայե’ր:                                     
Ձեռքս մեկնում եմ՝                                     
Դեպ ուր արևը ծագում
Մայր մտնում,                                             
Բացվում է կյանքի ծաղիկն ամեն օր,                             
ՈՒր որ շնչում ենք:                                      
Ձեռքս մեկնում եմ,                                                    
Ահա սեղմեցեք,                                      
- Անչա’փ, նվաստս, անչափ ուրախ է                 
Ձեզ ծանոթանալ.                                        
Ո’չ «EDGAR», ո’չ «GEORGE»,                  
Անունս Ահմադ է:                                         
Ի’նչ է:                                                           
ՈՒրախ չե՞ք,                                                 
Ինչո՞ւ եք թթվում:                                        
Հայի անուն չէ՞:                                           
Իսկ մի՞թե «EDGAR»,                                  
Կամ «GEORGE» անունը                            
«Հայկ»-ից է սերում:                                    
Թե հայն այն է,                                                           
Որ հանդիպելիս որևէ հայի                          
Պիտ «բարև»ասի,                                        
Դեռ շատ-շատերդ «HELLO» եք ծամում,         
«Շատ բարի» կամ «լավ» ասելու փոխան                                      
«O’Key»-ներ թափում:     
Հարց եմ տալիս ձեզ. – 
Մի՞թե չեք ասում ձեր քարոզներում,
Որ հայը պիտի պահպանի ազգը,     
Պիտի զարկ տա միշտ իր մշակույթին,    
Մոռացման չտա իր պատմությունը,
Այս ժողովրդի հերոսությունը   
Դարերի բքում:    
Հար որոճում եք.      
- Հային պիտի փրկել
ձուլում-զուլումից:
Բայց ինչո՞ւ ազգին հար-հավետ
ձուլում-զուլումից
փրկող-պահպանողին
Միշտ հարվածում եք:
Դեհ, էլ ինչ արած,
Թող այս օրերում,
Երբ շատ հայերը
Փորձում են մաքուր «hello»-ներ ծամել,
Մի ոչ հայն էլ
Ելնի ու ասի.
- Բարև ձեզ, հայե’ր…        

Ահմադ Նուրիզադե՝
իրանցի բանաստեղծ,
2-8 օգոստոս, 2004թ «9-րդ Հրաշալիք»

* * *

ՄԱՔՈՒՐ ԼԵԶՈՒ

Մի կեղտոտեք հայոց լեզուն
Տգեղ, օտար բառերով,
Մարգարտաշար մեր հայկազուն
Գիրը՝ օտար տաղերով:

Մի աղտոտեք հայոց հոգին
Տգեղ, օտար բարքերով,
Մաքրամաքուր մեր սրբագին
Խոսքը՝ օտար կրքերով:

Մի՝ անպատվեք հայոց մարդուն
Անուններով խելահեղ,
Օտար անվան ձևն է փքուն,
Ինքն անհեթեթ ու տգեղ:

Մի ճորտացեք օտարահունչ
Հողմերի դեմ հայադավ,
Հայի համար լոկ հայաշունչ
Մայր երկիրն է սրտացավ:

Ճոխ ու շքեղ մեր մայրենին
Մայրերից է մեզ տրված,
Անուշ մոր պես անուշ է այն
Անուշ սիրով շաղախված:

Գեղեցիկը ամեն լեզվում
Մայրենիով է հնչում,
Նրանով են սրտեր հուզվում,
Մտքեր ծնվում և շնչում:

Մեր դեմքն է այն, մեր պատիվը,
Թույլ մի տվեք անարգեն,
Մտքի հզոր մեր անիվը
Մեր լեզուն է, թող հարգեն:

Լեզուների հայ ծաղիկը
Մաքուր պահենք մինչև վերջ,
ՈՒրույն դեմքն է գեղեցիկը,
Ոչ թե լուծվածն այլոց մեջ:

  Գեղամ Խաչատրյան  

Այս գրառումը հրապարակվել է Հայ Արիներ, Տպագիր Մամուլ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։