Իսկապե՞ս չկան մշտական բարեկամներ ու թշնամիներ. –

Իրանի նկատմամբ նոր պատժամիջոցներ կիրառելու Արեւմուտքի փորձը, որին միահամուռ միացել է ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհուրդը, այդ թվում՝ Ռուսաստանն ու Չինաստանը, Իրանի տարածքում եւ Ադրբեջանում ադրբեջանցի-թյուրքերի աշխուժացումը ԻԻՀ մասնատման խնդ-րում եւ այլ հակաիրանական քայլերը հավաստում են, որ ԱՄՆ-ի սիոնա-մասոնական վարչախումբը փորձում է քաղաքական հող նախապատրաստել՝ իր հերթական ոտնձգությունը հերթական անկախ պետության դեմ իրագործելու նպատակով:
Դեռ ոչ հեռու անցյալում տեսնելով, որ Իրանի միջուկային ծրագրի դեմ քարոզարշավը հաջողությամբ չի ընթանում, իսկ միջազգային հանրությանը եւս մեկ անգամ խաբելն այլեւս դյուրին չէ (ինչպես Իրաքի պարագայում), ԱՄՆ-ի վարչախումբը նախահարձակ է լինում հին ու փորձված ձեւով՝ ազգամիջյան բախումներ կազմակերպելով: Այդ ժամանակ Կոնգրեսի շենքում տեղի ունեցավ համաժողով՝ Իրանի էթ-նիկ խմբավորումների՝ քրդերի, ադրբեջանցիների, արաբների եւ բելուջների մասնակցությամբ: Աշխարհի «ամենաարդար եւ ամենաժողովր-դավար» երկիրը կեղծիքի ու դժբախտությունների քաղաքականությամբ շարունակեց ստորացնել եւ ոչնչացման տանել նշյալ ժողովուրդնե-րին՝ խաղալով նրանց սրբազան զգացմունքների վրա…

Արամ Ավետյան

* * *
«Թուրքիան իրավունք չունի միջամտել Հայոց պատրիարքի ընտրությանը»

Չնայած Լոզանի պայմանագրով նախատեսվում է Թուրքիայում բնակվող ոչ մահմեդական փոքրամասնությունների` հայերի, հույների եւ հրեաների իրավունքների պաշտպանություն, այնուամենայնիվ այդ իրավունքները մշտապես ոտնահարվում են թուրքական կառավարության կող-մից:
Թուրքիայի հայերը վախենալով իրենց կառավարության զայրույթից հազվադեպ են համարձակվում առարկել իրենց քաղաքացիական իրավունք-ների հաճախակի ոտնահարումների դեմ: Էլ ավելի վատ է, երբ Ստամբուլի հայերն իրենք են թուրք պաշտոնյաներին երբեմն հրավիրում միջամտելու իրենց համայնքի գործերին` ներքին եւ անձնական վեճերը լուծելու համար:
Նման կոպիտ միջամտության թարմ օրինակ էր արքեպիսկոպոս Արամ Աթեշյանի՝ որպես պատրիարքական փոխանորդ ընտրությունը, այն բանից հետո, երբ բժիշկները ախտորոշեցին, որ Պոլսո ներկայիս պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆյանը տառապում է անբուժելի մտագարությամբ:
Վեց ամիս առաջ, 2 տարի ուշացումով, որի ընթացքում պատրիարք Մութաֆյանի անկարողության պատճառով, փաստորեն պատրիարքի աթոռը թափուր էր մնացել, Պոլսո պատրիարքարանի Կրոնական ժողովը դիմեց թուրքական կառավարությանը` թույլտվություն խնդրելով աթոռակից պատրիարքի ընտրություն անցկացնելու համար: Կրոնական ժողովը նշանակեց պատրիարքական ընտրության նախաձեռնող մի մարմին՝ Անկարայից թույլտ-վություն ստանալուց հետո նման ընտրություն կազմակերպելու համար:
Իրավիճակն էլ ավելի խճճվեց, երբ ընտրության նախաձեռնող մարմինը, գերազանցելով իր լիազորությունները, ինքնուրույն նամակ հղեց թուրքական իշխանություններին` նոր պատրիարք, այլ ոչ թե աթոռակից պատրիարք ընտրելու թույլտվության խնդրանքով:
Այս 2 նախաձեռնություններն էլ միեւնույն լուրջ սխալը գործեցին հրավիրելով թուրքական կառավարությանը միջամտել հայ համայն-քի կրոնական ներքին հարցերին: Ավելին, աթոռակից պատրիարք ունենալը հակասում էր պատրիարքարանի` գրեթե 600-ամյա ավանդությանն ու սովորությանը` ի տարբերություն Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի, Կիլիկիո Կաթողիկոսարանի եւ Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքարանի: Նաեւ, նոր պատրիարք ընտրելու խնդրանքը ճիշտ չէր. գործող պատրիարքի կենդանության օրոք նոր պատրիարք չի կարող ընտրվել, քանի որ պատ-րիարքներն ընտրվում են ցմահ:
Օգտվելով հայ համայնքի ներսում առկա տարաձայնություններից, թուրքական կառավարությունը վերջապես հունիսի 29-ին պատասխանեց դի-մումին` թույլատրելով փոխանորդի, այլ ոչ թե աթոռակից պատրիարքի կամ նոր պատրիարքի ընտրություն: Իրենց այս քայլով թուրքական իշխանությունները ոտնահարեցին հայ համայնքի կրոնական իրավունքները, եւ դժբախտաբար դա արեցին հայ համայնքի իսկ խնդրանքով:
Թույլատրելով, որ պատրիարքարանը ներկայացվի փոխանորդի մակարդակով, թուրքական կառավարությունը թուլացրեց այդ պատմական հաստատության կարգավիճակը, քանի որ պատրիարք Մութաֆյանը տառապելով մտավոր, այլ ոչ թե ֆիզիկական անկարողությամբ, կարող է դեռ երկար տարիներ ապրել, իսկ այդ ընթացքում պատրիարքարանը կառաջնորդվի միայն փոխանորդի կողմից: Այսպիսի պատահականությունը ծառայելու է Թուրքիայի շա-հերին, որը մշտապես ձգտել է ձուլել հայերին բյուրոկրատական արգելքներով` զրկելով նրանց կամքի ազատ արտահայտությամբ ընտրված եւ ունակ հոգեւոր առաջնորդից:
Կառավարության հրամանագրից հետո, 48 ժամվա ընթացքում արքեպիսկոպոս Աթեշյանը, որը փաստացի ղեկավարում էր պատրիարքարանը` որպես 26 անդամ ունեցող Կրոնական ժողովի նախագահ, ժողով հրավիրեց եւ միաձայն ընտրվեց որպես փոխանորդ: Որևէ այլ կղերականի հնարավորութ-յուն չտրվեց առաջադրել իր թեկնածությունն այդ պաշտոնում:
Մինչ աշխարհասփյուռ հայությունը լուռ էր` բացառությամբ Գերմանիայի թեմի առաջնորդ, արքեպիսկոպոս Գարեգին Բեքչյանի, Ստամ-բուլի մի քանի խիզախ հայեր համարձակվեցին իրենց բողոքի ձայնը բարձրացնել: Ընտրության նախաձեռնող մարմինը, որը լուծար-վեց թուրքական կառավարության կողմից, դատական հայց ներկայացրեց ընդդեմ Անկարայի որոշման` պահանջելով նոր պատրիարքի ընտրություն-ներ, այլ ոչ թե փոխանորդի:
Ի՞նչ պետք է անել ստեղծված իրավիճակում: Թուրքիայից դուրս գտնվող կրոնական եւ աշխարհիկ հայ ղեկավարները պետք է բողոքի իրենց ձայ-նը բարձրացնեն հայ եկեղեցու ներքին գործերին թուրքական իշխանությունների անհարկի միջամտության դեմ, որը Լոզանի պայմանագ-րի խախտում է:
Շատ կարեւոր է, որ Թուրքիայի հայերը համախմբվեն ու հայտարարեն, որ փոխանորդի պաշտոնը ժամանակավոր միջոցառում է, այլ ոչ թե երկա-րաժամկետ լուծում: Առանց Անկարայից թույլտվություն հարցնելու, հայ համայնքը պետք է կազմակերպի աթոռակից պատրիարքի նոր ընտ-րություն, որն այնուհետեւ կդառնա պատրիարք, ներկայիս անկարողությամբ տառապող պատրիարք Մութաֆյանի վախճանումից հետո:
Արդյոք հայ համայնքը կորոշի ընտրել նոր պատրիարք կամ աթոռակից պատրիարք, դա միայն իր գործն է եւ ոչ թե թուրքական իշխանություն-ների: Կարեւոր է, որ Ստամբուլի հայ համայնքը համախմբվի մեկ ընդհանուր դիրքորոշման շուրջ եւ խուսափի հավելյալ պառակտումից: Ե-թե տեղական հայ համայնքը դառնա միասնական եւ ստանա աշխարհի հայության եւ ոչ հայերի աջակցությունը, ապա թուրքական կառավարությու-նը, որը պարծենում է իր աշխարհիկ ու ժողովրդավարական վարչակարգով, հարկադրաբար կզսպի իր քաղաքական միջամտությունը հայ փոքրամաս-նության կրոնական գործերին:

Հարութ Սասունյան, «Կալիֆորնիա կուրիեր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր
Թարգմ.՝ Ռ. Ավագյանի

«Լուսանցք» թիվ 28 (159), 2010թ.
Կարդացեք «Լուսանցք»-ի PDF տարբերակները www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում