Թիվ 45 – հ.18 – 2004

ՀԱՅ-ԱՐԻՆԵՐ

Թիվ 45 – հ.18 – 2004

Հ Ա Յ Տ Ա Ր Ա Ր ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն
       Հայ Արիական Միաբանությունը բազմիցս զգուշացրել է ՀՀ իշխանություններին, հայ հանրությանը, որ Վրաստանը մեր ամբողջ պատմության ընթացքում երբևիցե լավ ու կամեցող հարևան չի եղել և մշտապես աչք է տնկել Հայոց Պատմական հողերի վրա:
        Այսօր էլ արդեն մասոն Սահակաշվիլին է (եթե հայ է, ապա հաստատ թուրքահայ մամլուքների սերնդից) փորձում հայաթափել Ջավախքը: Նա իր հոլանդական ջհուդ կնոջ միջոցով ամբողջովին թաթախվել է ջհուդա-մասոնական խաղերի մեջ և տարածաշրջանում ծառայում է անգլո-ամերիկյան(սաքսոնական), որն է նաև՝ թուրք-ջհուդական շահերին:
     Վերջին վրացական սադրանքները Բոգդանովկայում ևս մեկ անգամ ապացուցեցին մեր ասածների ճշմարտացիությունը:    Մենք առայժմս ձեռնպահ ենք մնում ՀՀ տարածքում վրացիների հետ հաշվեհարդար տեսնելուց, սակայն, մեր համբերությունն անսպառելի չէ…
      ՀՀ իշխանություններին կոչ ենք անում զորք ուղարկել ոչ թե Իրաք կամ Բոսնիա-Հերցոգովինա, այլ՝ Ջավախք, կազմակերպելու Հայոց Ջավախքի (Ախլցխա-Ախլքալակ-Բոգդանովկա՝ հարակից տարածքներով, Աջարիայի հետ սահմանային գծով) անկախության պայքարը…
      Իսկ ջավախքահայությանը, տեղի ՀԱՄ կառույցներին կոչ ենք անում սկսել մեր Պատմական տարածքների անկախացման գործընթացը:
Հայ Արիական Միաբանության Գերագույն Խորհուրդ
Առաջարկություններ
Հայոց Ցեղասպանության 90-ամյակի կապակցությամբ
ՀՀ Կառավարության մակարդակով ձեռնարկվող միջոցառումների մասին
Ա
1. Ամփոփել 1915թ. Հայոց Ցեղասպանության բոլոր փաստերը, կազմել ցեղասպանության զոհերի, տուժածների անվանացուցակներն ու Թուրքիայում թողած նրանց նյութական արժեքների հաշվարկումները, և այդ բոլորը մեղադրական եզրակացության տեսքով անհերքելի իրավագիտական ուժ ունեցող փաստաթուղտ ձևակերպել՝ այն միջազգային դատարան ներկայացնելու, Հայ Դատի պահանջատիրությունը իրականացնելու և վնասները հատուցելու համար:
        Սույն փաստաթղթում պետք է տեղ գտնի 1921թ. օգոստոսի 10-ի Սևրի պայմանագրի վերականգնման պահանջը:
2. Որոշում կայացնել ՀՀ քր. օրենսգրքում ցեղասպանության հանցագործության դեմ մահապատիժ կիրառելու մասին և նույնը պահանջել աշխարհի պետություններից, հատկապես Եվրոխորհրդարանից, որպեսզի նրանք էլ ի վերջո կատարեն «Գենոցիդի հանցանքը կանխելու և այդ հանցանքի համար պատժելու մասին» ՄԱԿ-ի 1948թ. դեկտեմբերի 9-ի Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի այդ պահանջը:                                                                                Բ
         Ընդունել համահայկական մեկ ընդհանուր հայեցակարգ և այն դնել մեր պետական քաղաքականության հիմքում փաստելով, որ 1918թվականից Հայաստանը թուրք-ադրբեջանական պանթուրքիստական համատեղ քաղաքականության զոհն է հանդիսանում և Լեռնային Ղարաբաղի ու Ադրբեջանի ողջ տարածքում հայերի դեմ իրականացված բռնությունները 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանության շարունակությունն են կազմում, որից ելնելով անհրաժեշտ է որպեսզի.
1. Չեղյալ համարվի 1921թ. մարտի 16-ի և դրանից բխող հոկտեմբերի 13-ի Ղարսի պայմանագիրը:
2. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության կարգավիճակի լուծման գործընթացում հիմք ընդունել ցեղասպանության կանխարգելման ՄԱԿ-ի վերոգրյալ Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածի դրույթն ու դրանից ելնելով ճանաչել նրա պահանջը, դառնալ միջազգային իրավունքի սուբյեկտ՝ Ադրբեջանի կազմից դուրս:
3. Չեղյալ համարել ԽՍՀՄ դատարանների կողմից կայացրած սումգաիթյան ցեղասպաններին որպես խուլիգաններ դատապարտելու դատավճիռներն ու անջատ-անջատ այդ գործերը միացնել և որպես մեկ ընդհանուր ցեղասպանության գործ Արցախում, Նախիջևանում և Ադրբեջանի ողջ տարածքում, որի հետևանքով 500 հազարից ավելի հայեր հեռացան իրենց օրրանից, թողնելով այնտեղ ամբողջ ունեցվածքն ու ցրվեցին աշխարհով մեկ, ներկայացնել միջազգային դատարանին՝ հանցագործներին պատժելու, վնասները հատուցելու համար, հատուկ ուշադրություն դարձնելով 1990թ. 13-19 հունվարին Բաքվում իրականացրած ցեղասպանության վրա, որը 20-րդ դարավերջի Հայոց Ցեղասպանության գագարնակետն էր առավել նենգ դաժանությամբ:
4. Սումգայիթյան ցեղասպանության դատապարտման ՀԽՍՀ ԳԽ 1988թ. հունիսի 15-ի որոշման մեջ, «ոճրագործությունը» փոխարինել «Ցեղասպանությունը» բառով:
5. Հայաստանի և ԼՂՀ շրջափակումները որակել որպես պանթուրքիզմի ծրագրով գործող հայերի ցեղասպանության ակտ և այդ հարցի լուծումը վարել միջազգային դատարանի միջոցով՝ իր բոլոր իրավական հետևանքներով և վնասների հատուցումով:
             Արմեն Ավետիսյան՝ Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ
Սամվել Պողոսյան՝ ՀՀ Ազգային Համաձայնության Խորհրդարանի
Հայ Դատի ու ԼՂՀ կարգավիճակի լուծման հանձնախմբի նախագահ
ՄՈԼՈՐԱԿՆԵՐԻ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔԸ ՀԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄՀնում բնության երևույթներն ածանցված էին դիտվում աստղային դիցաբանությունից՝ «երկնքի կրոնից», – ինչպես արտահայտվում է գերմանացի բանագետ Էրիխ Ցերենը, – այն կրոնից, որից Հին աշխարհի արվեստը, գիտությունն ու ճարտարապետությունն են առաջացել: Աստղային առասպելաբանությունից է ծագել նաև տոմարը, իսկ տոմարը համապատասխանեցվել է երկրագործական աշխատանքներին, սրբազան տոներին: Այդ ամենն արտահայտվել է արվեստի և ճարտարապետության մեջ՝ այլաբանական կամ անսքող պատկերների լեզվով:
         Վանի թագավորության կամ բիայնական արվեստից մեզ հասած պեղածո առարկաներում, ինչպես նկատել է հնագետ Սիմոն Հմայակյանը, մեծ թիվ են կազմում բրոնզե այն թիթեղները, որոնց վրա պատկերված է աստղային երկինքը՝ դիցաբանական կերպարներով: Ազատ տարածությունը լցված է շրջանակներով, որոնք երիզված են ճառագայթաձև գծիկներով՝ աստղափայլերով: Հաճախ հանդիպում են մեկ շրջանակից կազմված պատկերներ, որոնց շուրջը պտտվում են յոթ օղակներ՝ հիշեցնելով հին ժամանակներում հայտնի երկրակենտրոն արեգակնային համակարգը՝ իր յոթ մոլորակներով, այդ թվում՝ Արևով և Լուսնով: Այդպիսի համակարգ ներկայացնող բրոնզե թիթեղ հայտնի է դեռևս մ.թ.ա. X դարից, որ հայտնաբերվել է Լճաշենում: Այս, ինչպես նաև մի շարք այլ գտածոներ Հայկական լեռնաշխարհում աստղային դիցաբանության և աստղագիտության առկայության  վկայություններից են: Աստղագիտական պատկերացումներ են ընկած նաև      Վան քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Մհերի դուռ կոչված ժայռի վրա արձանագրված բիայնական դիցացանկում: Առաջին խումբը ներկայացնում է դիցարանի գլխավոր եռյակը՝ Խալդի, Թեյշեբա, Շիվինի աստվածներով և նրանց իգական զուգակիցներով: Գերագույն աստվածը Խալդին է, որին ուսումնասիրողները «բուն բիայնական» կամ բիայնացիների «ազգային աստված» են համարում՝ հաշվի առնելով այն բացառիկ դերը, որ նրան հատկացվել է Վանի թագավորության պաշտամունքում:
      Գևորգ Ջահուկյանը «Խալդի» անվան մեջ տեսել է հայերեն «հաղ», «հեղ»՝ անգամ բաղադրիչը և «դի»՝ աստված արմատը: Ըստ այդմ էլ կարծիք է առաջ քաշել, որ Խալդին ժամանակի աստված է եղել: Պատմաբան Արտակ Մովսիսյանը նկատել է, որ Խալդիի անվան «Խալ» վանկը սերում է շումերական «լուսավորել» եռաբաղադրիչ աստղի տեսք ունեցող գաղափարագրից: Ուստի, առաջարկել է դիցանունը կարդալ, իբրև Քաղդի՝ հիմքում ունենալով «քաղ»՝ արու այծ և «դի» աստված արմատները, քանի որ այծը հնագույն հավատալիքներում առնչվել է երկնային լույսի՝ կայծակի գաղափարին:
        Վան քաղաքից ոչ հեռու, Անձավ կոչված վայրում, բիայնական ամրոցից հայտնաբերված վահանի մնացորդներում Խալդին ամբողջովին արեգակի հզոր ճառագայթների մեջ է պատկերված: Այս դեպքում Խալդի դիցանվան «Քաղդի» բացատրությունը թույլ է տալիս կարծել, որ նա Կենդանաշրջանի Այծեղջյուր համաստեղությունն է խորհրդանշել՝ ձմեռային արևադարձի կետը, երբ լույս օրը սկսում է երկարել, և ամառային արևադարձին մեզնից կարծես «հեռացած» Արևը «վերադառնում է»: Արևի և Այծեղջյուրի կապը ցայտունորեն արտահայտված է նաև Գեղամա լեռների ժայռապատկերներից մեկում, ուր այծի եղջյուրն ուղղակիորեն Արևի ճառագայթներից մեկն է կազմում: Պատահական չէ, որ սեպագրերից հայտնի «Խալդիի դուռ»-ը հետագայում անվանվել է «Սասնա ծռեր» էպոսի Մհերի անունով, որը հայտնապես իրանական և հռոմեական աղբյուրներից հայտնի Միհր-Միթրա Արեգակն է:
      Խալդի-Միհրի դուռը հայոց հայտնի է եղել նաև «Զըմ-    Զըմ մաղարա» կամ Զիմ-Զիմ լեռ անունով, որի մեջ երևում է միջագետքյան Սին լուսնի աստծո անունը: Իրանական աղբյուներում Միհրն, իրոք ընկալվում էր, իբրև Արև և դիտվում «Մահ»-ին՝ Լուսնին համարժեք: Այս Սինին Մովսես Խորենացին հիշում է Սեմ անվամբ և ավելացնում, որ նա Արևելքում հայտնի էր որպես Զրվան, այսինքն՝ ժամանակի աստված, որի պաշտամունքն առավելաբար Իրանից է հայտնի: Բայց Զրվանը պաշտված է եղել նաև հայոց մեջ, քանի որ, ըստ Խորենացու, իր անունն է թողել Զարավանդ գավառի վրա: Պատմահայրն ասում է, որ Սեմ-Զրվանը գալիս է Տարոն և իր անունով անվանակոչում Սիմ լեռը, որի մոտ կանգ է առնում լուսնային 2 ամիս ժամանակով: Նրա Տարբան որդին՝ իր 30 որդիներով և 15 աղջիկներով ու նրանց ամուսիններով հաստատվում է Տարոնում, իսկ իր բնակության վայրն անվանակոչում Ցրօնք: Այս մասին, ըստ Խորենացու, իր ժամանակներում էլ երգել են «Արամյան ազգի ծերունիները ցուցքերի և պարերի երգերում»: Ոչ մի հիմք չունենք պնդելու, որ «Արամյան ազգ» ասելով պատմահայրը նկատի է ունեցել սեմական արամեացիներին և ոչ թե Արամ նահապետի ազգին, որի մեջ էլ ծագել է լուսնաարեգակնային այդ առասպելը: Սիմ-Սինի անունը գրվել է «30» թվականը ցույց տվող սեպանշանով, ինչը համընկնում է հայոց օրացուցային ամսվա օրերի քանակին: Օրացուցային ամիսն են ցույց տալիս նաև Տարբանի 30 որդիներն ու 15 աղջիկներն ու նրանց ամուսինները՝ թվով 30: Ամիսն, ընդհանրապես, լուսնային երևույթ է, քանի որ հնում լուսնով են չափել ամսվա տևողությունը: Տարբանի կանգառի վայրի Ցրօնք անունն էլ հին հայոց ամիսների մեջ 25-րդ օրվա անունն է՝ Ցրօն, իսկ 28-րդը կոչվել է Սին:
     Ուրեմն, կարելի է կարծել, որ Խալդի դիցանվան հետ կապված են եղել թե ժամանակի աստծո, թե Արևի, և թե Լուսնի պաշտամունքները: Նա պետք է որ մարմնավորած լիներ նաև Սատուռն՝ հայոց Երևակ մոլորակը որն իրանցիներին հայտնի էր Զրվան կամ Քեյվան անունով: Խալդին բիայնական արվեստում ներկայանում էր հասակային տարբեր տարիքներում՝ երիտասարդից մինչև տարեց: Անվանվում էր «արքա»: Այս դեպքում նա աղերսվում է Լուսնին, որը ժողովրդական մտածողությամբ, ըստ իր փուլերի, «տղա է և ծեր», ինչպես նաև «կանաչ-կարմիր թագավոր»: Եւ եթե հայտնի է եղել նաև Զրվան անվամբ, ապա այս դեպքում նրան հարմար է գալիս Լուսնի, իբրև ժամանակի աստվածության կերպարը: Իրանցիները Զրվան ասելով հասկացել են ոչ միայն Սատուռն մոլորակը, այլև Լուսինը՝ Զրվանի մասին առասպելաբանելով, թե նա ինքն է իրեն գոյացնում, այսինքն՝ Լուսինն է, որն, ըստ իր փուլերի պարբերաբար մեռնում և հարություն է առնում:
      Մհերի դռան դիցացանկում Խալդիի զուգակիցն է համարվում  Ուարուբաինի դիցուհին, որը Մուսասիրում կրել է Բագմաշտու անունը: Իրավացիորեն կարծիք է հայտնվել, որ այս անունը զրադաշտական իրանցիները փոխառել են Վանի թագավորությունից և դարձրել իրենց գերագույն աստվածը՝ Բագա Մազդա կամ Ահուրա Մազդա ձևով: Ահուրա Մազդա կամ Օհրմազդ անունով էին ճանաչում հին իրանցիները Յուպիտեր մոլորակը, որը հայ մատենագրության մեջ հայտնի է Լուսնթագ ածականով: Հավանաբար այսպես ասելով, հայերը նկատի են ունեցել Յուպիտերի ուղեծիրը, որը երբ այս մոլորակին բերել, հասցրել է Լուսնի գագաթնամասին՝ ընկալվել է իբրև նրա թագը:
   Բիայնական գլխավոր    եռյակ աստվածներից երկրորդը Թեյշեբան է, որին անվանապես, մասամբ նաև գործառույթներով համադրում են խուռիական ամպրոպի և ռազմի աստված Թեշուբին՝ վիշապամարտիկին: Ուսումնասիրողներին այդ գործառույթները դրդել են մտածել հին հայոց Վահագնի մասին, որը և վիշապամարտիկ էր, ուստի նաև ամպրոպի աստված, և ռազմիկ, որից քաջություն էին ակնկալում: Նույնացվում է իրանական Վերեթրագնային: Իսկ իրանցիները Վերեթրագնա կամ Վարհրան էին կոչում Մարս մոլորակը, որը հայոց հայտնի էր Հրատ անվամբ: Թեյշեբայի գլխազարդն էլ բիայնական արվեստում գագաթին աստղ է կրում, ինչը խորհրդանշում է նրա՝ մոլորակ լինելը:
        Բայց Վահագնը հայ միջնադարյան աղբյուրներում հիշվում է նաև «Արեգակ» ձևով: Ուրեմն, Թեյշեբան բիայնական կրոնում մարմնավորել է ոչ միայն Մարս մոլորակը, այլև Արեգակը՝ Խալդիի նման: Աղբյուրներում նա պատկերված է իրանով՝ Արևի սկավառակի մեջ մտած՝ աջ ոտքը ցուլի գլխին, ինչպես ցլասպան Միհր-Արևն է հռոմեական հարթաքանդակներում ներկայանում հենց այդ դիրքով՝ ցլի վրա կանգնած: Արձանագրություններում ասվում է, թե նա «այրում էր» լեռներին ապաստանած՝ Սևանի ավազանի բնիկներին: Իսկ տվյալ դեպքում ավելի հավանական է Արևի այրելու գործառույթը հասկանալ քան Հրատ մոլորակի:
        Մհերի դռան դիցացանկում Թեյշեբայի իգական զուգակիցը Բաբան է: Խուռիների Թեշուբի կինը Խեբաթն էր կամ Իշտարը, որ ծագում էր փոքրասիական Մայր աստվածուհիների պաշտամունքից: Մայր աստվածուհին հայոց հայտնի էր Անահիտ անվամբ, իսկ Իշտարը բաբելացիների Վեներա մոլորակն էր՝ հայոց Արուսյակը, Գիշերավարը, Լուսաբերը կամ Աստղիկը: Հետաքրքիր է, որ իրանցիները Վեներան կոչել են ոչ թե Աստղիկի, որ հայ հին մատենագրության մեջ Վահագնի, այսինքն՝ Թեյշեբայի հարս է հիշատակվում, այլ Անահիտի անունով: Անահիտը հայոց մեջ նաև Լուսին է ըմբռնվել:
         Մյուս կողմից էլ ապացուցված է, որ Շուբրիայի տարածքում, որը Սասունում է տեղորոշվում, Թեյշեբան պաշտվել է խուռիական Թեշուբ անվանաձևով: Իսկ այս դեպքում նրա իգական զուգակից Բաբայի անունն ընթերցվում է որպես Խուբա՝ հաշվի առնելով նաև այն հանգամանքը, որ Թեշուբի կինն էլ խուռիների մեջ Խեբաթն էր: Հայկական ավանդության մեջ Լիալուսնին, որի վրա առավել ակներև են լուսնաբծերը, ծաղկատար դեմք է վերագրվում: Պատմել են, թե մի ժամանակ, երբ նա ցերեկով է շրջել երկնքում, չար աչքից հիվանդացել է ծաղիկ հիվանդությամբ: Այդ օրից նրա եղբայր Արևն ինքն է դուրս եկել ցերեկով և ասեղնասուր ճառագայթներով ծակել է մարդկանց աչքերը: Հայկական հեքիաթներում հաճախ է երևան գալիս լուսնային հատկանիշներով բնութագրվող մի իգական կերպար, որի անունը Ծաղիկ է: Հայկական միջնադարյան գրավոր աղբյուրներում էլ կա ակնհայտորեն իբրև Լուսին բնութագրվող մի Աղջիկ, որի «ղուպպա»-ն վերևից քաղաքին է նայում: «Ղուպպա» կամ «ղուբա» բառը պահպանվել է պարսկերենում, որ նշանակում է «ցան, մաշկացան» հիվանդություն՝ «փսորիազ», երբ մարդու դեմքին ցան է առաջանում: Այս դեպքում ավելի հավանական է կարծել, որ Սասունի տարածքում, հանձին Թեշուբի զուգակից Խուբայի, ծաղկատար դեմքով Լուսինն է ըմբռնվել:
      Մհերի դռան դիցացանկի գլխավոր եռյակի 3-րդ աստվածությունը Շիվինի Արեգակն է, որի արևային բնույթը ցույց տալու համար արձանագրություններում օգտագործվել է Արևի շումերական գաղափարագիրը:
      Ուրեմն, ստացվում է, որ Վանի թագավորության դիցարանում Արևը ներկայացված է եղել երեք աստվածություններով, որոնցից առաջինը՝ Խալդին միաժամանակ խորհրդանշել է և Լուսինը, և Սատուռն մոլորակը, երկրորդը՝ Թեյշեբան՝ նաև Մարսը: Այս երևույթը, թերևս, Հայկական լեռնաշխարհի աշխարհագրական տարբեր գոտիների և ժամանակների դիցաբանական, թերևս, նաև աստղագիտական ըմբռնումների համատեղմամբ կարելի է բացատրել: Շիվինիի կինը Վանի թագավորության դիցարանում Տուշպուեան էր: Պատկերվում էր որպես կանացի իրանով թռչուն, որ թևերի վրա տանում է Արևի սկավառակը: Այս հանգամանքը հիմք է տվել Արև և Արշալույսի դիցուհի համարել նրան: Արշալույսի դիցուհին Միջագետքում, Հին Հունաստանում և Հնդկաստանում Վեներա մոլորակն էր: Այդպես է եղել նաև Վանի թագավորությունում, ուր ստացվում է, որ երկու Վեներա մոլորակ են ճանաչել, մեկն՝ արշալույսին ծագող Տուշպուեա դիցուհուն, մյուսը՝ մայրամուտին՝ Բաբային: Այդպես է ավանդված նաև հայ հին մատենագրությունից, ուր ասվում է, թե Արուսյակը վեց ամիս Արուսյակ է, վեց ամիս՝ Գիշերավար: Իր պայծառ լույսի պատճառով հասկացվել է նաև Արեգակ: Նրա անվան արմատն աղերսվում է սանսկրիտ լեզվի «արուշա»՝ Արեգակին: Դիցարանի հաջորդ խմբի աստվածությունները գլխավորում է Խուտուինին, որի անունը բացատրվում է բիայնական «խութ-ան»՝ հաջողություն և խուռիական «խութե»՝ գրել բառերով: Ըստ այդմ էլ, հնագետ Սիմոն Հմայակյանը կռահել է, որ Խուտուինին ճակատագրի, բախտի աստվածություն էր, որի գործառույթներն ունեին հին հայոց Գրող և Տիր աստվածները: Ոչ պատահականորեն, իրանցիների մեջ Տիր էր անվանվում Մերկուրի մոլորակը, որը հայ մատենագրությունից ավանդված է «Փայլածու» ածականով:
ԱՄՓՈՓՈՒՄ
      Պատմության մեջ շատ հիշատակներ ջնջվել կամ փոփոխվել են, սակայն աստղային երկինքը մնացել է անփոփոխ՝ իր մոլորակներով, լուսատուներով, համաստեղություններով և նրանց անուններով: Ուստի, զգալի չափով նաև նրանց միջոցով կարելի է պատկերացում կազմել հին քաղաքակրթությունների մասին: Սա վերաբերում է նախևառաջ մեր ժողովրդին, որի ավանդած մշակութային արժեքները մինչև այսօր էլ, ցավոք, հաճախ յուրացված կամ խաչասերված են համարվում իրանցիներից, հույներից, ասուրներից և այլոցից: Մինչդեռ երբ Հայկական լեռնաշխարհում բիայնական հզոր տիրակալությունն էր բարգավաճում, այդ ընթացքում պատմությունից հունական կամ պարսկական կենտրոնաձիգ, միասնական պետությունների մասին ոչ մի տեղեկություն չի հաղորդվում: Հայ ժողովուրդն այդ ընթացքում կենաց և մահու գոտեմարտ էր մղում ասուրական հորդաների դեմ՝ կասեցնելով նրանց ավերիչ ներթափանցումը թե դեպի արևելք, թե դեպի հյուսիս, և թե դեպի արևմուտք: Ովքեր կարծում են, որ հայերի քաղաքակրթության մի զգալի մասը խաչասերման արդյունք է, և որ նրանք գրեթե ոչ մի սեփական աստվածություն չեն ունեցել, քանի որ նրանց համարյա բոլոր աստվածներն իրենց զուգահեռներն ունեն հարևան ժողովուրդների դիցարաններում և հետևաբար փոխառություններ են, այդպես ասելով, իրենք են անուղղակիորեն ապացուցում, որ զուգահեռները վկայություն են դրանց՝ Առաջավոր Ասիայում ժողովուրդների համար խաչմերուկային դիրք ունեցող Հայկական բարձրավանդակից սերած լինելուն: Ծայրահեղ դեպքում փոխվել են անունները միայն, իսկ էությամբ մնացել են նախասկզբնական, հայկական:
                                                                    Գագիկ Մարտոյան
Խորվաթ ժողովրդի հերոսը՝
Անտե Պավելիչը
և Խորվաթիայի ուստաշները
        Սեպտեմբերի 11-ից հետո ամբողջ աշխարհի ուշադրությունը բևեռվել է իսլամական արմատականության վրա և մոռացվել են XX դարի շատ հայտնի ահաբեկիչներ ինչպես օրինակ խորվաթ ժողովրդի զավակ Անտե Պավելիչը: Նա իր ամբողջ կյանքը նվիրեց Խորվաթիայի անկախությանը և անջատմանը ԽՍՀՄ օրինակով ստեղծված Հարավսլավիա արհեստական միավորից: Անտեն ծնվել է 15.07.1889թ. Բոնիաի Բրադինա քաղաքում: Հայրը երկաթգծի ցանցերի չինովնիկ էր: Վաղ հասակից սիրում էր միայն խորվաթականը, գիտեր անգիր բոլոր բանաստեղծների և գրողների գործերը, խորվաթների պատմությունը, ազգային հերոսների կենսագրությունը և Խորվաթիաի աշխարհագրությունը ու խորվաթերենի ուղղագրությունը:
        Ընդհանրապես ծանոթ չէր համաշխարհային գրականությանը և մշակույթին: Ավարտել է Զագրեբի համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետը: 1912 ձերբակալվեց ազգայնական քարոզչության համար: 1914-18թթ. I Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ավստրիական բանակի սպա էր: 1927թ. ընտրվեց Սկուպշինայի (խորհրդարան) պատգամավոր Պետական օրենքի խորվաթական Կուսակցությունից: 1928-ին ստեղծվեց «Խորվաթական Պոմոբրան» տեռորիստական խումբը: Խմբի անդամները սպանեցին իշխանամետ «Միասնության» թերթի խմբագիր Ն. Ռիսովիչին: 1929թ. Պավելիչը հիմնադրում է «Խորվաթական հեղափոխական ուստաշական (կանոնագրական) կազմակերպության: Կազմակերպության նպատակն էր – Խորվաթական պետության ստեղծումը և ներկայիս Խորվաթիայի անջատումը Հարավսլավիաից: 1929թ. հուլիսին Բելգրադի դատարանը Պավելիչին և Պերչեցին (Պավելիչը մարտական ընկերը, ուստաշների ակտիվիստներից) դատապարտեց մահվան (հեռակա կարգով): 20.04.1929թ.-ին ուստաշները և «Մակեդոնական ներքին հեղափոխական կազմակերպության» մակեդոնական ազգայնականների ահաբեկչական կազմակերպության, պայքարում էր Հարավսլավիայից անջատման համար գործակցում էր բուլղարական հետախուզության հետ, պայքարում էր նաև թուրքերի և ալբանացիների դեմ:
         Ստեղծել են 1893թ.-ին Ռեսենե Դամիան Գրուեվիմը, Գոտցե Պալչեվիմը, Յանո Սանդանակիմը: Կազմակերպության ղեկավարն էր Տոդոր Ալեքսանդրովը (սպանվեց 1925թ.-ին սերբական հետախուզության կողմից): Դադարեց գոյություն ունենալ 1935թ.-ից կնքեցին համաձայնագիր միաին պայքարելու մասին: Կազմակերպությունը ուներ 500 անդամ և գործում էր դաժան կարգապահություն (օրինակ առանց նախապես զգուշացման որևէ մարտական ճամբար այցելելու համար անդամին սպանում էին): Կազմակերպությունը կապեր հաստատեց՝ իտալական, գերմանական, ավստրիական, հունգարական և բուլղարական հետախուզությունների հետ: Կենտրոնական հրամանատարությունը կազմված էր 12 հոգուց (Պավելիչ, Պերչեց, Բատակ, Սերվատցի, Ելիչ, Բզիկ, Արտյուկովիչ և այլն): Կազմակերպությունը ստեղծեց ճամբարներ Հունգարիայում (Յանկա Պաստա), Իտալիայում (Զադարե, Բրեշի, Բերգոտարո, Ֆոնտեկգո, Սան-Դեմետրիո): Կային փոքր խմբեր եվրոպական շատ երկրներում: Ճամբարներում մարտիկները անընդհատ ենթարկվում էին գաղափարական և մարտական վերապատրաստության: Ավստրիական ուստաշները պայթեցնում են Վիեննա-Բելգրադ գնացքները և երկաթգծերը (90 դեպք): Առաջին անգամ այդպիսի դեպք տեղի ունեցավ 30.06.1930թ.-ին: 1931թ.-ի դեկտեմբերին ավստրիական ոստիկանությունը ջախջախեց ուստաշներին: Իտալիայից խորվաթիա էր տեղափոխվում զենք և գրականություն: Զադարեից Հարավսլավիա միայն մի անգամ հաջողվեց անցկացնել դիվերսիոն խումբ (08.04.1932թ.): 15 ահաբեկիչները մի փոքր քաղաքում պայթեցնելով ոստիկանատուն ստիպված հեռացան Իտալիա: Յանկա-Պաստաից Հարավսլավիա անցած ահաբեկիչները 1933թ.-ին Կոպրովնիցա քաղաքում պայթեցրին ոստիկանատունը (1 սպանված, 2 վիրավոր): 28.04.1933թ.-ին Բելգրադում Յոզեֆ Կոբորտը սպանեց պատգամավոր Միրկո Նեյդորֆենիաին: Հարավսլավական հետախուզությունը ուստաշների մեջ մտցրեց իր լրտես Էլկո Պոտորելեցին, որ մեծ վնաս հասցրեց ուստաշներին: Մասսայական ձեռբակալումներից ոգևորված հարավսլավական հետախուզությունը թույլ տվեց երևի իր պատմության մեջ ամենամեծ սխալը, կարծելով թե ուստաշները այլևս չեն կարող վրեժ լուծել) սակայն, ին՞չը կարող է կոտրել սեփական ազգի ազատության համար ոտքի ելած մարտիկներին, կամ իրենց պայքարը: ՈՒստաշներին ու մակեդոնացիների դաշինքին միացավ ռումինական «Երկաթե Գվարդիան» և Եվգենի Կանավալիցի ու Ստեփան Բանդերայի ղեկավարած «ՈՒկրաինական ազգայնական կազմակերպությունը»: Այս ամենին հակադարձելու համար չկարողացան միանալ խորհրդային, հարավսլավական և ռումինական հետախուզությունները:
         Հայրենասեր վրիժառուները սկսեցին գործել: Հունիսին (1934թ.) Վարշավայում սպանվեց Լեհաստանի ներքին գործերի նախարար Բրոնիսլավ Պիերացկին (ուկրանիացիների կողմից): Հոկտեմբերին Ֆրանսիա եկավ Հարավսլավիայի թագավոր Ալեքսանդր II-ը: Մարսելում երբ նրա մեքենան շրջում էր բազմահազար մարդկանցով լի փողոցում նրա վրա հարձակվեցին: Ընդամենը 4 պրոֆեսիոնալ կրակոցով սպանվեց թագավորը, Ֆրանսիայի արտգործնախարար Լուի Բարտուն, վիրավորվեցին գեներալ Ժորժը և վարորդը:
      Ահաբեկիչը սպանվեց: Դա մակեդոնացի Վելիչկո Գեորգիևն էր (ծնված 1897թ. մարտին Պատրիկում, հայտնի Վլա- դո Չեռնովեմսկի (սևծովային – Էն) մականունով: Նա դեռ 13. 09.1925թ.-ին սպանել էր կոմունիստ Դիմո Խադժիդիմովին և 1930թ.-ին կազմակերպությունից հեռացած նայում Տոմալևսկուն: Հայտնի էր իր դաժանությամբ, լավ հրաձգությամբ, զենքեր ստեղծելու ունակությամբ, դեմքը փոխելու ձևերով և գրագիտությամբ): Այս ամենից հետո գազազած հետախուզությունները ջախջախեցին 2-ին 4 կազմակերպություններից: Այս ամենից հետո ամբողջ աշխարհի ուստաշները կենտրոնցան ֆաշիստական Գերմանիայում: Չնայած նրանց փոքրաթիվ լինելուն (ուստաշների 70% ձերբակալվել կամ նահատակվել էր) նրանք ստեղծեցին ՍՍ-ի խորվաթական դիվիզիան: 1951թ.-ին Հիտլերի անձնական միջամտության շնորհիվ գրավված Հարավսլավիայի խորվաթական մասում ստեղծվեց Խորվաթական Անկախ հանրապետությունը Պավելիչի գլխավորությամբ: Այսպես Ադոլֆ Հիտլերը կատարեց շատ ճիշտ ստրատեգիական քայլ ընդամենը 1-2 դիվիզիա թողնելով Խորվաթիաում, Վերմախտի տասնյակ դիվիզիաներ շարժեց հարավ հույների ու ալբանացիների դեմ: Այս ժամանակ էլ Կձծ-ը (Բանդերայի) կապերը խզեց ուստաշների հետ, որովհետև լայնամասշտաբ պարտիզանական պայքար էր մղում ոչ միայն ռուսների այլ նաև գերմանացիների դեմ: Երբ Պավելիչը եկավ իշխանության, հետամուտ եղավ սերբերի և ջհուդների մասայական ջարդի: 1941-45թթ. Խորվաթիայում միայն սերբերից սպանվեց 600 հազար մարդ, իսկ ամբողջ Հարավսլավիայում (չհաշված Խորվաթիան) ուստաշները սպանեցին 144 հազար սերբի: Ջհուդների ամբողջ համայնքը մինչև վերջի մարդ Խորվաթիայում ոչնչացվեց: Այսպես Պավելիչը կատարեց էթնիկական դիսբալանս Խորվաթիան վերածելով էթնիկ խորվաթներից կազմված միատար պետական միավորի: Ռայխի պարտությունից հետո Խորվաթիան կորցրեց անկախությունը:
       Մինչև 1958թ. Պավելիչը թաքնվում էր Ավստրիայի, Իտալիայի և Վատիկանի տարածքում: 1958թ.-ին նա Արգենտինայի նախագահ գեներալ Խուան Պերոնի միջամտությամբ տեղափոխվեց Արգենտինա: 1957թ.-ին սեփական հետախուզությունը նրա դեմ անհաջող մահափորձ է արել: Պավելիչը մահացավ 28.12.1959թ. Մադրիդում ուր նա եկել էր գեներալ Ֆրանկոյի հրավերով: Անտեն հավերժ մնաց իր կենսագրությամբ խորվաթների հիշողության մեջ, որպես ազատության համար պայքարող մարտիկ: Պատահական չէ, որ 60-70-ական թվականների խորվաթ ահաբեկիչները (Վիդ Մարիչ, Իվան Էլիչ, Խրկաչ, Բուզիկ Զվոնկո, Արտյուկովիչ (դարձյալ)) և 90-ականներին անկախությունը վերականգնած խորվաթ աշխարհազորայինները իրենց ուստաշներ էին կոչում:
      Հարգելով հայ ազատամարտիկների դարավոր փորձը, խոնորհվելով նրանց առջև այնուամենայնիվ, մենք Հայ-Արիներս որոշ բաներ ունենք սովորելու օտար ազգերի ազգայնականներից: Պավելիչը կյանքը, և որ առավել կարևոր է՝ 1941թ.-ից 45թ.-ի էթնիկական զտումների նրա փորձը, մեզ համար շատ կարևոր և ուսուցանող է:
      Արարչի օրհնությամբ, մենք մի օր նույնը կանենք Հայկական Լեռնաշխարհում (ՀՀ, Արցախ, ՈՒտիք, Ջավախք, Նախիջևան, Ատրպատական, Արևմտյան Հայաստան, Կիլիկիա …)՝ ստեղծելով Միացյալ Հայաստան, այն դարձնելով բնիկ հայերից կազմված՝ էթնիկապես միատարր պետական միավոր:
      Փա՜ռք բոլոր ազգային-ազատագրական շարժումների նահատակներին և թող օրեցօր հզորանան հայկական, իրաքյան, պաղեստինյան, չեչենական, բասկյան, կորսիկական, տիբեթյան ու մնացած ազգերի դիմադրական շարժումները, սակայն, դուրս չգան երբևիցե բնականոն հունից, և իրենց տարածքներից…
       Փա՜ռք մեր Արարչին,  փա՜ռք Հայ Աստվածներին և Ամենազոր Հայկյան Ցեղին, փա՜ռք մեր Նժդեհին ու Հայոց բոլոր հերոսներին:
Էդմոն Հարությունյան
Վանաձորի թիվ 9-րդ դպրոցի աշակերտ

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՀԱՅ ԹԱԳԱՎՈՐՆԵՐԸ

* Մադակինա (Ռիշ-Ադադ կամ Արիս-Ադադ-Թեշուբ) Արմանե կամ Մադիան (հավանաբար Մանդակունիների հարստության անունով)                                           մ.թ.ա. XXIII դար
* Միտանիի թագավորներ (հավանաբար Ամատունիների հարստություն, ըստ Մովսես Խորենացու՝ Հայկազյան թագավորներ)                                          մ.թ.ա. XXVIII – XII դարի սկիզբ
1. Կիրտա (Կի՞րթ)                                    մ.թ.ա. XVI դ. կեսեր
2. Շուտարնա (Շուտա՞ր)                          մ.թ.ա. XVI դ. վերջեր
3. Պարատարնա
(Փառնակ՝ ըստ Խորենացու)                   մ.թ.ա. XV դ. խկիզբ
4. Պարսադատար (Պարսա՞մ)                           մ.թ.ա. XV դ.
5. Սաուսսադատար (Սուս՝ ըստ Խորենացու)      մ.թ.ա. XV դ.
6. Արտադամա I (Արտադա՞մ)                 մ.թ.ա. XV դ. վերջ
7. Շուտարնա II                                   մ.թ.ա. XI V դ. խկիզբ
8. Արտաշշումարա (Արտաշի՞ր)            մ.թ.ա. XIV դ.  I-ին կես
9. Տուշրատ (Թուշրատ)                                մ.թ.ա. XI V դ.
10. Արտամատա II                                      մ.թ.ա. XI V դ.
11. Շուտտարնա III                          մ.թ.ա. XIV դ. II-րդ կես
12. Շուտտիվատա (Շուտիվա՞զ)          մ.թ.ա. XIV դ.  I-ին կես
13. Շատուարա I (Շատվո՞ր)                      մ.թ.ա. XIV դ. վերջ
14. Վասաշատտա
(Վստամ՝ ըստ Խորենացու)                       մ.թ.ա. XIV դ. վերջ
15. Շատտուարա II                                    մ.թ.ա. XIII դար
 

Էդմոն Խուրշուդյան՝
Արիական հետազոտությունների կենտրոն                                                     

Հ. Գ. – Հայ թագավորական հարստությունների մասին ավելի հանգամանալից կարդացեք «Հայ-Արիներ»-ի ս/թ. օգոստոսի թիվ 15-16 (42-43) թողարկման մեջ:

«Հայ-Արիներ»-ի խմբագրություն

ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՏՆՕՐԵՆ
ԱՇՈՏ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆԻ ՀԵՏ

- Ետխորհրդային շրջանում հայագիտությունը որակական նոր փուլ մտավ: Այժմ ինչպիսի՞ն է հայագիտության վիճակը Հայաստանում, սփյուռքում և արտերկրում:
- Անկախության ձեռքբերումից հետո հայագիտության բնագավառում պետք է հայեցակարգային նոր մոտեցումներ մշակվեին: Հասկանալի պատճառներով պետք է վերանայվեին շատ սկզբունքներ: Պետք է զարգացման նոր մակարդակի դրվեր հայաստանյան և սփյուռքյան հայագիտությունը:
- Իսկ մե՞ծ էր «խզումը» հայաստանյան և սփյուռքի  հայագիտության միջև:
- Կոնյուկտուրայի պատճառներով հայաստանյան հայագիտությունը, խորհրդային տարիներին չէր կարող անաչառ և փաստարկված պատմագիտական հողի վրա կայանալ: Համահարթեցման խորհրդային մեքենան այդ հնարավորությունը չէր ընձեռում:
- Բայց չէ՞ որ նույն պայմաններում էին գտնվում նաև խորհրդային այլազգի պատմաբանները: Եվ հենց խորհրդային տարիներին էր, որ ստեղծվեց գոյություն չունեցած ադրբեջանական պատմությունը: Այդ տարիներին որոշակի հաջողությունների հասավ նաև վրացական պատմագիտությունը:
Մինչդեռ հայաստանյան պատմաբանությու՞նը…
- Այստեղ խոսքը մասնավորապես վերաբերվում է ազգային ազատագրական պայքարին, հայ ժողովրդի կազմավորման խնդրին և նման հարցերին, որոնք քաղաքական կարևորություն ունեին…
- Այս ֆոնին, արդյոք պատահականությու՞ն էր Ջոն Կիրակոսյանի «Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առջև» երկու հատորանոց աշխատությունը:
- Անկասկած Ջոն Կիրակոսյանը այն խիզախ պատմաբաններից էր, որ կարողացավ խորհրդային տարիներին հայեցակարգային աշխատություն ստեղծել: Նախնական տարբերակում, խորհրդային գրաքննությունն իր սև գործն արեց, այնուամենայնիվ, իր համառության և քաղաքացիական արիության շնորհիվ Ջոն Կիրակոսյանը կարողանում էր իր տեսակետներն անցկացնել: Վերջերս իմ ելույթներից մեկում նշեցի, որ Կիրակոսյանն այն եզակի պատմաբաններից էր, որ կարողանում էր հայեցակետային խնդիրներ առաջ քաշել: Այնուամենայնիվ, ինչպես ասում են, «մկրատը» գործում էր, և շատ հայեցակարգային խնդիրներ իրենց լուծումը չէին ստանում:
- Իսկ սփյուռքու՞մ…
- Սփյուռքում մի փոքր իրավիճակն այլ էր: Ճիշտ է այնտեղ կար ստեղծագործական ազատություն, բայց ես այն կարծիքին չեմ, որ այնտեղ «ցենզուրա» գոյություն չուներ և չունի, որովհետև հանրահայտ է. «ով վճարում է՝ նա էլ պատվիրում է երաժշտությունը»…
- Այսին՞քն …
- Գործող հայկական դպրոցներն այսպես, թե այնպես գտնվում էին և այսօր էլ գտնվում են տարբեր քաղաքական ուժերի ազդեցության տակ: Հենց այդ պատճառով էլ 2003թ. Համալսարանի հետ համատեղ նախաձեռնեցինք առաջին համահայկական համաժողովը:
- Ո՞րն էր դրա նշանակությունը:
- Այն որոշակի թերություններով հանդերձ, դրական նշանակություն ունեցավ, որպեսզի կարողանանք հայեցակարգային նույն տեսակետներն արտահայտենք, մեկ ընդհանուր ճակատով հանդես գանք, քանզի հայագիտության թշնամիները շատ են: Ես այն տեսակետին եմ, որ հայագիտությունն ազգային անվտանգության խնդիր է լուծում: Այսօր արմատական վերանայման խնդիր են պահանջում Հայոց պետականության, հայ ժողովրդի ծագման և նման մի շարք կարևորագույն հարցերը:
- Գուցե դրանո՞վ է պայմանավորված մոտ ժամանակներս հրատարակվող Հայոց պատմության քառհատորյակի «ծնունդը»: Առավելևս, ինչպես դուք վերևում նշեցիք՝ հայագիտությունը շատ թշնամիներ ունի: Բայց եկեք չմոռանանք, որ այդ թշնամիներին հենց հայ պատմաբաններն են գործելու հնարավորություն տվել: Մի՞թե հայ պատմաբանները չէին, որ ըսկսեցին զարգացնել «ուրարտացիների» (իմա՝ ոչ հայերի), հայերի եկվոր լինելու տեսակետները: Մինչդեռ այլազգի Իվանովն ու Գամկրելիձեն դեմ դուրս եկան այդ տեսակետին:
- Այժմ մենք ունենք երիտասարդ հայագետների նոր սերունդ, որոնք ազգային ամուր հիմքերի վրա են գտնվում: Չգիտես ինչու 19-րդ դարի հայագիտությունը հրապուրված էր եվրոպական վերսիայով, որի արդյունքում էլ առաջացավ եկվորության սին վերսիան և մեր գիտնականներն էլ «հաճույքով» ընդօրինակեցին եվրոպացի գիտնականներին:
- Օրինա՞կ…
- Հակոբ Մանանդյանի նման հզոր գիտնականը տեղի էր տալիս՝ Մովսես Խորենացուն ներկայացնելով 7-րդ կամ 9-րդ դարի պատմիչ: Այնպես որ ժամանակի ոգով ու տեսանկյունից պետք է գնահատել այդ երևույթները: Երբ այդ ժամանակներն անցան, անկախ պետականության պայմաններում, հայագիտության խնդիրները այլ տեսանկյունից պետք է մեկնաբանվեն:
- Եթե կարելի է, մի քիչ մանրամասն ներկայացրեք քառհատորյակի լույս ընծայման պատճառները:
- Որքան էլ տարօրինակ թվա, հայոց պատմության շատ կնճռոտ հարցեր լուծվեցին խորհրդային տարիներին, բայց, այնուամենայնիվ քաղաքական կաղապարներն իրենց դերը խաղացին և շատ հարցեր մնացին չլուծված: Հայ ժողովրդի պատմության ութհարուրյակի հրատարակությունից անցել է 30 -40 տարի, իսկ հայագիտությունը, անկախ պետականության պայմաններում, նոր զարգացումների է հասել և նոր հրատարակության անհրաժեշտություն է առաջացել: Այդ անհրաժեշտությունն էլ պատճառ դարձավ հայ ժող.պատմության քառհատորյակի հրատարակության համար: Հատորներից յուրաքանչյուրը նվիրված է հայոց պատմության մի դարաշրջանի: Առաջին հատորը ներ է առնելու վաղնջական ժամանակներից մինչև քրիստոնեության ընդունումը, երկրորդ հատորը՝ քրիստոնեությունից մինչև 17-րդ դարի կեսերը, երրորդը՝ նոր պատմությունը, այսինքն ազգային ազատագրական պայքարը՝ անկախության վերականգնման համար: Եվ չորրորդ հատորը՝ ՀՀ 1-ին հանրապետությունից մինչև մեր օրերը: Մենք սիրով կնդունենք բոլոր այն դիտողությունները, որոնք կլինեն մինչ հրատարակությունը: Եվ հաշվի առնելով բոլոր դիտողությունները, լույս կնծայենք քառհատորյակը: Այնուհետև ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով համաշխարհային հանրության դատին կներկայացնենք երկհատորյակը և կներկայացնենք հայոց պատմության պաշտոնական պետական դիրքորոշում:
- Պարոն Մելքոնյան, արդյոք անարդարությու՞ն չէ, ամենահամեստ հաշվարկներով 2,5 հազար տարվա պատմությանը հատկացնել 1 հատոր, իսկ 1700 տարվան՝ 3:
- Առաջին հատորը նախապես նախատեսված էր հասցնել մինչև 9-րդ դար՝ Բագրատունյաց Հայաստան: Եվ բավական մեծ դժվարությամբ հաջողվեց 1-ին հատորը հասցնել մինչև 4-րդ դարի սկիզբ…
- Շնորհակալություն, թերևս դրա համար:
- Վաղնջական Հայաստան… Հնարավոր եղավ, այդ կերպ հայոց պատմությունը հետ տանել մինչև մարդագոյացման ժամանակները, 1-ին գլուխը՝ «Հայկական լեռնաշխարհը՝ մարդագոյացման բնօրրաններից մեկը» ձևակերպումն ստացավ:
- Ներեցեք, Դուք Արատտան ընդգրկու՞մ եք:
- Անկասկած: Եվ հեղինակներից մեկն էլ Արատտայի լավագույն մասնագետ Արտակ Մովսիսյանն է: Մենք ունենք նաև մի բաժին՝ «Վաղնջական Հայաստան», որտեղ ի հայտ է բերվում հայ էթնոսի ձևավորման ժամանակաշրջանը՝ առնվազն մինչև 4-րդ հազարամյակը, որն ապացուցվում է և’ հնագիտական, և’ մարդաբանական, և’ պատմագիտական, և’ աղբյուրագիտական, և’ լեզվաբանական փաստարկներով: Մեկ ամբողջ գլուխ նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհին որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի նախահայրենիք թեմային: Ինչի շուրջ բավականին առարկություններ եղան, բայց այնուամենայնիվ այն ընդգրկվեց:
- Բայց չէ՞ որ դա առաջ է քաշվել և ապացուցվել Իվանով և Գամկրելիձեի կողմից:
- Հետաքրքիրն այն է, որ Իվանովից և Գամկրելիձեից հետո միայն հայ գիտնականները սկսեցին երկչոտությամբ այդ մասին խոսել: Զարմանալի է, բայց մեր գիտնականների մոտ կա այն մոտեցումը, որ դա ազգայնականություն է:
- Հենց նման գիտնականների պատճառով է, որ հայերը դարձան ուրարտացի, Նիզամին՝ արևելյան թուրք, ինչու՞ դա ազգայնականություն չի գնահատվում:
- Գիտեք ինչ, պատմաշինարարությունը վաղուց նրանց հոբբին է դարձել:
- Հնարավոր է: Այդ պատճառով է, որ Կիրակոս Գանձակեցուն «հռչակեցին» արևելյան թուրք և լուրջ հակահարվածի չարժանացան:
- Չէի ասի, որովհետև Մելիք-Բախշյանն էլ է դրա դեմ գրել: Պարույր Սևակը գրեց…
- Բայց չէ՞ որ դա Պ. Սևակի կոչումը չէ…
- Համաձայն եմ: Լևոն Բաբայանը գրեց, և բազմաթիվ այլ մենագրություններ եղան: Այնպես որ… Խորհրդային ժամանակներում, երբ գրվում էր Արցախի պատմությունը, Ջավախքի կամ Նախիջևանի պատմությունը, նախապատվությունը տրվում էր ազերի և վրաց պատմաբաններին և կենտրոնը խնդիրը լուծում էր այնպես, որ եթե պատմական այս ժամանակաշրջանում այս տարածքը գտնվում էր այս հանրապետության կազմում, ապա հարցը լուծվում էր նրանց օգտին: Ամեն ինչ պրիմիտիվ ձևով էր արվում, եթե Գանձակը Ադրբեջանի կազմում էր, ապա Կիրակոս Գանձակեցին մեխանիկորեն դառնում էր ադրբեջանցի, երբ այդ ժամանակ, նույնիսկ ադրբեջանցի էթնոսը չեր ձևավորված: Զարմանալի է, բայց փաստ, որ Արցախի պատմությունը գրվեց մեր աչքի առաջ՝ Շարժման ժամանակ: Այսինքն շարժումը սկսվել էր, բայց պատմագիտության առումով մենք պատրաստ չեինք: Գուցե վաղն էլ Ջավախքի՞ կամ մյուս հայապատկան տարածքների առումով հայտնվենք «անպատրաստի» կարգավիճակում…
- Թող գրեին, թող հայտնի պատճառներով չտպեին, և երբ կգար պահը այն կհրապարակվեր և ոչ թե կկանգնեինք կոտրած տաշտակի առաջ՝ ոչինչ չունենալով ասելու:
- Համաձայն եմ: Խորհրդային տարիների համար չեմ կարող պատասխան տալ, բայց այնուամենայնիվ որոշակի աշխատանք արվում էր: Մասնավորապես Բագրատ ՈՒլուբաբյանը, որը վտարվեց Ստեփանակերտից, և որոշակի աշխատանքներ Երևանում ծավալեց: Արժեքավոր աշխատանքներ ստեղծեցին Ալեքսան Հակոբյանը և մյուսները, իսկ Ջավախքի մասին ոչինչ չէր գրվում: Բայց այսօր արդեն ես ունեմ երկու աշխատություն: Այնուամենայնիվ համաձայն եմ, որ ժամանակին երկչոտ ենք եղել: Պատմում են, որ ութհատորյակի հրատարակության ժամանակ, քարտեզում «ՀԱՅԱՍՏԱՆ» բառի «Ն» տառն ընկել է Արցախի վրա և մեծ դժվարությամբ են հաջողացրել այդ քարտեզի տպագրությունը, որը հետագայում մեծ աղմուկի պատճառ է դարձել:
- Մինչև շարժումը «ըՈՍՌվրՍՌռ ՐՈոՏփՌռ» թերթում տպագրվեց ՀԽՍՀ գերբը՝ առանց Մասիսների, և գիտե՞ք դրա դեմ ընդվզողները ովքեր են եղել… Ազգային Միացյալ Կուսակցության տղաները և մի քանի համեստ մտավորականներ: Ավելին ասեմ, հրաժարվեցին հայկական մամուլում մեր հոդվածները տպագրելուց:
- Համաձայն եմ, եթե Եվրոխորհուրդը որոշում է կայացնում Հայոց Մեծ Եղեռն ճանաչելու մասին, իսկ կենտրոնական թերթերից ոչ մեկը այդ մասին անգամ չի հիշատակում, ապա մի՞թե ամեն ինչ պարզ չէ: Մինչդեռ այդ որոշումը մեծ ոգևորություն առաջացրեց: Ի հայտ եկան այդ թեմայի վերաբերվող մի շարք արժեքավոր աշխատություններ:
- Արդյոք այդ ժամանակաշրջանին չի առնչվու՞մ ձեր և այժմ հանգուցյալ Հրանտ Ավետիսյանի՝ Ռիչարդ Հովաննիսյանին պաշտպանող հոդվածը, որին անդրադարձել է ինչպես «Հայ-Արիներ»-ը, այնպես էլ՝ մյուս ԶԼՄ-ները: Անշուշտ կռահեցիք, որ խոսքը Ռ. Հովհաննիսյանի խմբագրությամբ ԱՄՆ-ում լույս տեսած Հայոց պատմության երկհատորյակի մասին է, որտեղ կեղծ գիտական հիմքի վրա «ապացուցվում» է հայերի եկվոր լինելը: Այստեղ առավել վտանգավորն այն է, որ այդ երկհատորյակով են ուսանում ամերիկահայերը:
- Ռիչարդ Հովհաննիսյանի խմբագրությամբ ԱՄՆ-ում լույս տեսած երկհատորյակում տեղ գտած մի շարք սխալ դրույթներ չգիտես ինչու վերագրվեցին խմբագրին՝ Ռիչարդ Հովհաննիսյանին: Երևի, խմբագիր ասածին մենք խորհրդային ժամանակների ասպեկտով ենք մոտենում: Ներածականում Ռ. Հովհաննիսյանը հստակ գրում է, որ ինքը վաղնջական ժամանակաշրջանի մասնագետ չէ: Ցավոք, այս հանգամանքին շատերը ուշադրություն չեն դարձրել: Ցավոք, հայագիտության մեջ այդ հարցի առնչության վերաբերվող երկու տեսակետ կա՝ հայերի տեղաբնիկ և եկվոր լինելը: Սակայն, պետք է փաստել, որ երկրորդ տեսակետի կողմնակիցներն օր օրի պակասում են: Առաջին տեսակետը հայագիտության մեջ տիրապետող էր մինչև 18-րդ դարը, բայց, երբ հայագիտությունը դարձավ միջազգային հետաքրքրությունների առարկա, ի հայտ եկան եկվորության մասին մոտիվները, ինչին տուրք տվեցին նաև որոշ հայ գիտնականներ: Իսկ Ռ. Հովհաննիսյանի գործունեությունը, որպես պատմաբանի պետք է գնահատել ոչ թե մեկ էպիզոդով, այլ՝ իր աշխատանքային գործունեության ընդհանրության մեջ:
Հ.Գ.-Ա. Մելքոնյանի հետ զրույցի շարունակությունը կտպագրվի «Հայ-Արիներ»-ի առաջիկա համարներից մեկում, որտեղ պրն. Մելքոնյանն իր տեսակետներն է ներկայացնում Հայոց Մեծ Եղեռնի գործում հրեաների, ինչպես նաև Իսրայել  պետության այսօրվա մերժողական դերի մասին:
                                                                                                                   Զրուցեց՝ Գագիկ Սահակյանը

Հ.Գ.-Ժամանակին Ա. Մելքոնյանն ու Հ. Ավետիսյանը հրապարակավ պաշտպանեցին Ռ. Հովհաննիսյանին, երբ նա իրավամբ քննադատվում էր վերոշարադրյալ հարցազրույցում նշված՝ ԱՄՆ-ում հրատարակված հայոց պատմության երկհատորյակում տեղ գտած կոպիտ ու դավադիր սխալները ոչ միայն չհերքելու, այլև՝ այդ աշխատության խմբագիր հանդես գալու համար: Հայ Արիական Միաբանությունը այսօր էլ գտնում է, որ Ռ. Հովհաննիսյանի՝ տվյալ «պատմության բաժնի» մասնագետ չլինելը չի ազատում նրան պատասխանատվությունից, ավելին, եթե նա անգամ անտեղյակորեն է ստորագրել որպես խմբագիր, ապա… Այս և նախկինում այլ հակահայ դրսևորումներ ցուցաբերած «պատմաբանների» համար «Հայ-Արիներ»-ը կազմեց ազգադավ պատմաբանների ցուցակ (որոնք (հանգուցյալների փոխարեն նրանց ժառանգները) դեռ պիտի պատասխան տան ազգին), որում ընդգրկված էր նաև Ա. Մելքոնյանը: Սակայն, վերջերս ՀԱՄ առաջնորդ Արմեն Ավետիսյանի և պատմության ինստիտուտի տնօրեն Աշոտ Մելքոնյանի միջնորդավորված հանդիպումը նաև ի ուրախություն մեզ, պարզաբանեց մի շարք հարցեր և Ա. Մելքոնյանի անունն արդեն հանված է այդ ցուցակից և մենք պատրաստ ենք համագործակցել նրա հետ:
«Հայ Արիներ»-ի խմբագրակազմ

ՄԵՆՔ, ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԵՎ ՍՊՈՐՏԸ
ՀԱՍՏԱՏԵՆՔ ՄԵՐ ՏԵՂՆ ԱՐԵՎԻ ՏԱԿ
ԿԱՄ ԲՅՈՒՋԵՆ ՀԱՐՍՏԱՑՆԵՆՔ ԱՐՎԵՍՏԻ ԱՐԺԵՔՆԵՐՈՎ

      Ասելիքը կարևոր է յուրաքանչյուրիս համար, այնքանով որքանով, որ ժողովրդի կենսամիջոցները դեռ սուղ են: Այսօր էլ հայ կերպարվեստը աշխարհում առաջատար դիրք է գրավում, որովհետև, չնայած վատ ապրուստին, հայ նկարիչները ուժեղ են հոգով, որի համար աղքատությունը վատ խորհրդատու է: Ոգեղենության, մի անգամ էլ հիշենք, որ ծնունդ արվեստը, կարող է օգնել մեզ դուրս գալ դժվար կացությունից: Հիրավի, մենք «դատապարտված ենք» հոգով ուժեղ լինել, իսկ մշակույթի ասպարեզում հանդիսանալ աշխարհում առաջատար ազգերից մեկը: Եվ այսօր կյանքի հրամայականով մեր արվեստը միջազգային հանրությանը ներկայացնելիս նույնպես մեզ պետք է լինել առաջիններից մեկը:
     Մշակութային ճիշտ քաղաքականության դեպքում (թե պետական և թե գործարար-մեկենասական ջանքերի առումով) արվեստի բեղմնավոր ճյուղի` կերպարվեստի ընձեռած «ռեսուրսը» կարող է դառնալ մեր համեստ բյուջեն լցնող աղբյուրներից մեկը: Հայաստանի տկարացած տնտեսական ցուցանիշների ֆոնի վրա մեզ մնում է ի վերուստ կանխորոշված խորհրդանշական «մասնագիտության»` մշակույթի, մասնավորապես կերպարվեստի շնորհիվ և տրված օգուտներով փոխհատուցել տնտեսական կորսված միջոցների շահույթները:
    Համեմատության համար նշենք, որ մեր պետության դրամագլուխը այսօր գրեթե հավասար է XX դարի ինպրեսիոնիստ նկարիչներից ուզած որևէ մեկի 4-5 նկարների արժեքին: Բայց չէ՞ որ մենք ունեցել ենք և այսօր էլ ունենք ոչ պակաս տաղանդավոր վարպետներ, որոնց գլուխգործոցները նույնպես մեծ գումարներ բերելու հավանականությունը ունեն, եթե պետական հոգատարությունը համապատասխան բարձրության վրա լիներ կամ եթե գոնե այսօր լինի (թեև պաշտոնապես նշվում է, որ մշակույթի հանդեպ պետք է ցուցաբերվի պետական օգնություն)… ինչպես օրինակ 75 տարի առաջ: Մի ցնցող փաստ հեռավոր այդ ժամանակներից: Հայաստանի պետական Ազգային պատկերասրահում այսօր էլ ցուցադրվում է Վ. Սերովի Մոսկվայում երևելի տիկնանցից մեկի` «Վ. Ակիմովայի դիմանկարը»: 1929թ. հայոց 9-ամյա խորհրդային կառավարությունը Ռուսաստանի մայրաքաղաքում վաճառքի հանված գլուխգործոցի համար պատրաստ է եղել վճարելու պահանջվող 8 հազար ռուբլին, որն այն թվերին հավասաազոր էր Հայաստանի մեկ տարվա սպառման հացահատիկի արժեքին:
         Այստեղ, իհարկե, վճռորոշ է եղել նաև երկրի տվյալ սկզբունքային հարցին պատվախնդրորեն մոտենալու և սեփական հեղինակությունը բարձրացնելու գործոնը, որն ի վերջո մեծահոգաբար հատուցվում է ռուսական կառավարության կողմից… նկարը նվիրաբերվում է Հայաստանի պատկերասրահին: Այսօրվա իրողությունների դիտանկյունից, սույն փաստը կարող է աներևակայելի թվալ: Մինչդեռ այսօր մեզ հարկավոր է ոգևորվել պետականորեն արվեստի արժեքների հանդեպ նման սխրանքից և մի կողմ նետել արվեստի հանդեպ անտարբերության շղարշը: Այս պատմությունից հետո անհնար է չհիշատակել բանաստեղծ, նկարիչ, գեղանկարչության գիտակ Գարիկ Պասմաջյանին, որը փորձեց պետությանը «փոխարինել» և մեն-մենակ իր ուսերի վրա վերցնել այս արևի տակ հայկական խրոխտ, կենսահույզ կերպարվեստի տեղը նվաճելու առաքելությունը և սակայն ողբերգաբար հատուցեց երիտասարդ իր կյանքով: Աշխարհում արվեստի կոմերցիոն դաշտը տնօրինողների կամքով դարձյալ չկայացավ գեղանկարչության համաշխարհային պատմության մեջ հայկական էջի ստեղծումը և փաստորեն հայկական դպրոց հասկացությունը որպես այդպիսին առայսօր դուրս է մղված: Եվ այնուհանդերձ, անհատական նախաձեռնության ու համառության շնորհիվ մեր ոչ քիչ թվով նկարիչներ կարողանում են արտերկրում հասնել (երբեմն հակասական տրամադրություններ հարուցող) հաջողությունների:
         Տաղանդավոր նկարիչներին սեփական երկրում արժանի գնահատանքի չարժանացնելը, նրանց ստեղծագործությունները պրոպագանդելու, միջազգային չափանիշներին հարիր առքավաճառքի գործում դանդաղկոտությունը հանգեցնում է արվեստում «արտադրողականության» իմաստով ամենաշահավետ ճյուղի` գեղանկարչության դաշտի մի այնպիսի փակուղային վիճակի, որից դուրս գալու համար գրեթե վճռորոշ է դառնում անհատական ճարպկության գործոնը, որն իր հերթին ստեղծում է անվերահսկելիության մթնոլորտ:
        Եվ այնուհանդերձ, հանուն արդարության նշենք, որ վերջին 1-2 տարում պետական մարմիններին կից գործող մշակութային հասարակական կառույցների միջոցով (վեր-ջերս նման մի հանձնախումբ էլ ստեղծվեց նախագահական աշխատակազմին կից) ի վերջո փորձ արվում է առկա խառնաշփոթը վերահսկելի դարձնել: Սակայն եթե վերջիններս սերտորեն չհամագործակցեն միակ պրոֆեսիոնալ կառույցի` Նկարիչների միության հետ, ապա զուր չի լինի դարանակալ այն մտավախությունը, թե կարող է գլուխ բարձրացնել թացը չորի հետ խառնելու արատավոր դարձած սովորույթը: Անկախ ամեն ինչից, Նկարիչների միությունը պատրաստ է էլ ավելի բարձրացնելու մեզանում ստեղծագործական պրոֆեսիոնալ կարողությունները ընդդեմ արվեստում աղետալի համահարթեցման քաղաքականության: Ընդսմին, համապատասխան պետական ֆինանսավորման արդյունքում միությունը մտադիր է ստեղծել մի հանձնախումբ (համալրված գերազանց որակավորում ունեցող արվեստաբաններով, մենեջերներով, դիլերներով և արվեստին առնչվող այլ մասնագիտությունների տեր մասնագետներով), որով կարելի լիներ կանոնակարգել արվեստագետի էությանը ոչ վայել գործընթացները, ընդհուպ մինչև վերնիսաժային աշխատանքները արտերկրում որպես արվեստի գործեր ներկայացնելու դեպքերի բացառումը: Իսկ առայժմ միության միջոցները չեն բավականացնում, անգամ հրավիրատոմսեր թողարկելու համար: Ի դեպ, հիշյալ նկարների և արհեստագործության նմուշների շուկայում` վերնիսաժում կան նաև գեղարվեստական մակարդակի գործեր, ուղղակի այստեղ գնումների հավանականությունը ավելի մեծ է, քան դժվարությամբ (փողի իմաստով) բացվող տարիների ընդմիջումով ցուցահանդեսներում:
    Այսօր աշխարհում գեղանկարչության «արտադրութ-    յան» կենտրոններից մեկում՝ Հայաստանում նկարների անչափ մեծ կուտակում կա (իհարկե չպիտի հաշվի առնել թույլ գործերը), բայց համարժեք գնողունակություն, խնդրեմ, կա այլ երկրներում: Ուստիև, նկարիչների գերակշիռ մասը նկարներն առած թևի տակ, ով ինչպես կարող է ձգտում է դուրս` բախտը փորձելու: Վերջինիս տեմպերը կնվազեն, եթե փորձենք միայն պրոֆեսիոնալ մակարդակով լուծել արժեքների վաճառքի ոչ դյուրին խնդիրները: Քանի որ աշխարհում այսօր նկարների վաճառքը մեծ ծավալ է ստացել, ուստիև կարծում ենք անհրաժեշտ է նպաստել հաճախակիացնելու ցուցահանդես-վաճառքների (նաև արտերկրում) թիվը: Այս գործին առաջին հերթին մեծապես կօգնի հազարից ավելի նկարիչների շահերը պաշտպանող 72-ամյա միության, ինչպես նաև ստեղծագործական մյուս միությունների մասին (հուսով ենք առաջիկայում ընդհանուր քննարկումից հետո) օրենքի ընդունումը: Իսկ մինչ արվեստագետների համար նպաստավոր պայմաններով նշյալ օրենքի ընդունումը գոնե ցուցահանդեսները միջազգային բարձր մակարդակով անցկացնելու համար Հայաստանում քիչ չեն կազմակերպական ջիղ ունեցող մարդիկ, որոնք իրենց գործունեությամբ փորձում են չզիջել արտասահմանում հատուկ ցուցահանդեսների կազմակերպման նպատակով որակավորում ստացած գիտակներին: Բայց, միևնույն է, ցուցահանդեսում ստեղծագործողին ներկայացնելիս գլխավոր պայմաններից է մենագրություն-ալբոմի առկայությունը:
      Ամենևին չթերագնահատելով անհատի դերը` նշենք, որ օրինակ Մինաս Ավետիսյանը «այնքան էլ» Մինաս չէր լինի, եթե նկարչի տաղանդի ծաղկման շրջանում Հենրիկ Իգիթյանի ջանքերով 1975թ. լույս չընծայվեր մեծ նկարչի մինչ այժմ չգերազանցված մենագրություն-ալբոմը: Այն ժամանակ նման գրքի հրատարակումը աննախադեպ երևույթ էր, ավելի շատ գեղարվեստա-գաղափարական առումով, քան՝ ֆինանսական: Իսկ այսօր գունավոր ալբոմ հրատարակելը կապված է սոսկ մեծ գումարի հետ: Պետպատվերի բացակայությամբ այդպիսի քայլի գնալ կարող են հովանավորյալ արվեստագետները: Իհարկե քչերին է հաջողվում առանց նմանատիպ ալբոմի արտասահմանում ունենալ հաջողություններ:
      Այսպիսով, չզգալով իրենց թիկունքին լիարժեք պետական հոգածություն, արվեստագետներն այսօր ավելի քան անօգնական են, պետական գանձարանին ակամա օգուտ չբերողներ: Կերպարվեստի մեր հարուստ աստղաբույլից տևականորեն ոչ շատերն են, որ արժանանում են պատշաճ ճանաչման: Մեծ մասամբ գնահատանքը, ճանաչումը, հատկապես միջազգային չափանիշներով, գալիս է ուշացումով, երբ արդեն ստեղծագործողը այլևս չի տեսնում արդյունքը… Եվ չենք տեսնում նաև հաջորդ սերունդներս: Զոր օրինակ՝ մեծն Սարյանի գործերը դեռևս 150 հազար դոլարից չեն բարձրանում, մինչդեռ քսանչորսամյա Պիկասսոյի «Ծխամորճով տղայի դիմանկարը» վերջերս աճուրդում վաճառվել է ռեկորդային գումարով՝ 104,5 մլն դոլար:
    Արվեստի արժեքների ստեղծման գործում արտադրողական, նյութատեխնիկական և այլ պարագաների թանկությունը, ինչպես նաև կերպարվեստին ծառայելու կոչված մասնագիտությունների տեր մարդկանց պատրաստման չձևավորված ինստիտուտի բացակայությունը հնարավորություն չի տալիս նկարիչներին լայն հանրությանը լիարժեք ներկայանալու: Ինչպիսի հոգատարությամբ էլ շրջապատված լինեն մեր կերպարվեստագետները ու քանի խանդավառ երկրպագուներ էլ դեռ օգնելու լինեն նրանց, միևնույն է, առանց պետական լիարժեք հոգածության հայերս կերպարվեստի համաշխարհային փաղանգում մեր իրական տեղը գրավել չենք կարող:
… ԵՎ ՍՊՈՐՏԸ
       Այս  « ձմեռն »  էլ կանցնի կգնա…
     Ազգի հարատևման, ոգեղենության նրա ծննդի հետ գեներով եկող խորհրդանիշը և պահապան հրեշտակը, ինչպես ասվեց մշակույթն է` ստեղծագործական շնորհը, որ չի կորսվում անվերադարձ, թեև խաթարման փորձեր միշտ էլ արվել են թշնամական ցեղախմբերի կողմից: Իսկ ահա ազգի և ընդհանուր առմամբ ժողովրդի կամքի և ուժի արտահայտիչն ու դեմքը սպորտի մենաշնորհն է, որը նույնպես, եթե գեների անվախճանությամբ չի անհետանում, բայց երբեմն մարզական թիմային հաշվարկով զրոյական արդյունքով է ավարտվում, կախված բարոյա-հոգեբանական իրավիճակից այն երկրի, որը հավաքականությամբ ներկայացնում է տվյալ երկրի թիմը: Հայաստանի պատվիրակության համար Աթենքի 28-րդ օլիմպիադան ավարտվեց անփառունակ և սակայն որպես վերն ասվածի ապացույց, ի վերջո հայ մարզիկի ներուժը հենց այնպես հո չչքացա՞վ: Աշխարհին օլիմպիական մարզաձևերում 29 չեմպիոն տված ազգի տաղանդավոր մի քանի ներկայացուցիչներ ի վերջո դարձան մրցանակակիրներ, բայց այլ երկրների դրոշների ներքո: Այն երկրների, որտեղ բարձր է գնահատվում սպորտը և նրա մշակը: Սա է գլխավոր պատճառը վերջին տարիներին մեր տղաների հայտնվելը հայրենիքից դուրս:
      Ինչ ուզում է լինի, Հայաստանը կար, կա և կլինի մշակույթի և սպորտի երկիր: Իսկ թե ո՞րն է այս օրինաչափության հիմքը փորձենք դիտարկել ստորև հոդվածում:
      Մարդ-արարածի ձևավորման սկզբնավորումից սկսած նրա մշտական ուղեկիցն է եղել այժմյան բառով ասած սպորտ-երևույթը իր տարբեր դրսևորումներով: Ճիշտ է, վաղնջական ժամանակների համար սպորտ հասկացությունը այնքան էլ տեղին չէ, սակայն մի՞թե նախամարդը իր կյանքի գոյության ընթացքում հաղթահարելով շատ խոչընդոտներ, դժվարին իրավիճակներում չի ցուցաբերել սպորտի տարբեր ձևերին հատուկ հնարքներ, կամք և համառություն: Զորօրինակ  մարդն իր ամենավաղ շրջանում առավելապես որս անելով  հայթայթելով իր ապրուստը բախվում էր մի շարք խնդիրների, որոնց հաղթահարման համար նրան բառացիորեն պետք են եղել ցուցաբերելու մարմնամարզականին և թեթև ատլետիկային  բնորոշ մարզաձևերի հմտություններ սահմանելով «նախապատմական ռեկորդներ»` հեռացատկից, բարձրացատկից, արգելավազքից, նիզականետումից, մուրճի նետումից և այլն: Homo Sapiens-ը կրելով  էվոլուցիոն զարգացում սկսում է մտածել նաև աշխատանքով հացի խնդիր հոգալու մասին: Հողից բարիք ստեղծելիս նրանից նույնպես պահանջվում են «մարզական» բնույթի հաջողություններ գրանցել, որը հնարավոր է դառնում ֆիզիկական ուժի, կամային հատկանիշների, արդեն իսկ խելքին զոռ տալու դրսևորմամբ:
        Բայց չէ՞ որ խոնջացած մեր նախնուն նաև պետք էր արտաքին հարձակումներից,եղանակային քմահաճույքներից պաշտպանվելու համար  կացարան ունենալ, որտեղ կարողանար փոքր-ինչ հանգիստ առնելու համար գլուխը դնել բարձին, ավելի ճիշտ դրան փոխարինող  հարմարեցրած քարին: Կացարան կառուցելիս էլ մեր նախնուն անհրաժեշտ է եղել ծանրություն բարձրացնել-իջեցնելու «նախավարժանք» կատարել` ասել է, թե մեր այժմյան պատկերացմամբ ծանրամարտի մարզաձևում անել առաջին քայլերը: Մարդուն այս փուլում պետք են եղել նաև գիտակից լուծումներ գտնել հիմք դնելով մշակույթի և այլ արժեքների նախածիլերը: Սրա վկայությունն են ժայռապատկերները, վիմագրությունները և այլ մեզ հայտնի և դեռ ոչ հայտնի նմուշները: Անցնենք նորից սպորտին: Փաստորեն, ոչ մի մարզաձև հենց այնպես չի ստեղծվում, դրանք վերցվում են մարդկային զարգացման փուլերին համընթաց իրական կյանքից, պայմանավորված երկրաբնակի ապրելակերպի բնույթով, իրավիճակով և հոգեկերտվածքով: Վերջինս շատ կարևոր նշանակություն ունի, հաշվի առնելով, որ վերնագրում «մենքը» լինելով հայերս, արդիական եզրույթով (տերմինով) «սպորտը», առաջնաստեղծ հայ մարդու արարումից  ի վեր եղել է նրա աշխատանքային գործիք-միջոցը: Եվ պատկերավոր ասած մարդկային կյանքը Ադամ-Եվայից սկսած ուղեկցվում է սպորտային հնարքներին համապատասխան գործողություններով: Քանի որ հայ արիները առաջնաստեղծ են իրենց բազմակերպ կենսաբնույթով, ուստիև մեզ խորթ չէ և ոչ մի մարզաձև: Յուրաքանչյուր մարզաձևի նախակարապետ հայերս (հիշենք, որ Հայաստանը լինելով ծովից-ծով ընդգրկում էր աշխարհագրական իր տարածքում կլիմայական բոլոր գոտիները, նշանակում է և վերջիններիս ներհատուկ են հնարավոր բոլոր մարզաձևերի նախատիպերը) Արարչի կողմից ստեղծվել ենք Հայկական բարձրավանդակում առանցքն ունենալով Մասիսները, ուստիև իմ նկարագրած «սպորտսմեն» նախնին առաջին հերթին հայազգի է, հետո նոր նրանից սերված այլազգի: Կարելի է ասել, որ սպորտը նույնպես ծնվել է հայից և այս անջնջելի ավանդույթը մեր գեների մեջ է նախախնամությամբ: Եվ գիտենք, որ գենը չի կորչում, բայց խամրում է, իսկ վերջին տարիներին արդեն մասոնների կողմից էլ փորձեր են արվում ոչնչացնել այն գերժամանակակից չարանենգությունների միջոցով: Այ, այսօր ամենամեծ վտանգը հենց սա է և այժմյա սպորտային մեր խայտառակությունն էլ արդյունքն է մեզ պարտադրված բոլոր բնագավառներում հայոց ներուժի քայքայման փորձերի: Իրոք, ինչու պետք է աշխարհի նոր կառավարիչների համար սպորտում հայերիս անհաջողությունների նախապատճառներ ստեղծելը բացառություն կազմեր: Այս առումով տարբեր չափաբաժիններով մեղավոր ենք գրեթե բոլորս, որ չենք նկատում կամ նկատելով չենք կանխում մեզ ուղղված բազմադեմ քայքայիչ գործողությունները: Սակայն, եթե մյուս երկրների թիմերում հաջող հանդես եկած մեր հայրենակիցների օրինակին և լավ է, որ չեն հետևել Հայաստանի հավաքականի այլ անդամներ ևս ու մնացել են պաշտպանելու հայոց դրոշի պատիվը, ուրեմն պետք է, որ նրանք իրենց մեջ ուժ պետք է գտնեին հաղթահարելու բարոյա-հոգեբանական անկման Հայաստանում առկա թեկուզև խորը պատճառները: Դրա համար առաջին հերթին պետք է զգալ, որ պատկանում են հայ արիական ցեղին և եթե անհրաժեշտ է անհնարինը պետք է դարձնել հնարավոր: Եվ սակայն ինչպես  ժողովուրդն է ասում, «հեշտ է քննադատելը», բայցևայնպես ասելն էլ է պետք, որպեսզի լսելի լինի բոլորիս հայրենակենտրոն լինելու համար: Վերադառնալով բուն թեմային կամ խորագրի «սպորտ» հասկացությանը, հավելեմ, որ իր տեսակի մեջ ամենահագեցած սոսկ վերապահումներով ասված քաղաքակիրթ XX դարում միայն կանոնակարգվեց դեռևս Հին Հունաստանում սկիզբ առած օլիմպիական  խաղերի ընդհատումներով շրջանը: Եվ հայերս երկրորդ հանրապետության ժամանակ, հիրավի, թափ տվեցինք մեզ և տոկոսային հարաբերությամբ աշխարհում սպորտային նվաճումների որակով և քանակով դասվեցինք լավագույն երկրների շարքը: Իհարկե, մարզաձևերի բազմազանությամբ մենք այսօր աչքի չենք ընկնում մեր հայրենիքի փոքրացած լինելու պատճառով (ինչպես որ հակառակ պատկերն էր նկարագրված սկզբում` մեծ տարածք շատ մարզաձև սկզբունքով):
    Յուրաքանչյուր ազգ ելնելով իր առանձնահատկութ-   յուններից հակված է մի շարք մարզաձևերի զարգացմանը: Բայց կան երկրներ (հատկապես` մուսուլմանական), որոնք աչքի են ընկնում ընդամենը 1-2 մարզաձևում կամ էլ` ոչ մի, ընդորում ոչ չեմպիոնների մակարդակով: Ըստ երևույթին, այստեղ դեր է խաղում ազգային ընդհանուր նկարագիրը` հոգեկերտվածքը: Նպատակասլաց, համառ, աշխատասեր և բարոյա-հոգեբանական առողջ հատկանիշներով օժտված ժողովրդով գոյատևող երկիրն է աչքի ընկնում մարզական բարձր ավանդույթներով: Ինչ վերաբերում է մեր ժողովրդին` հիշատակված գծերը, ընդմիշտ կորսվել չեն կարող, բայց բարոյա-հոգեբանական գործոնի խիստ անկման հետևանքով կարող է դատապարտվել հասնելով սպորտային ցուցանիշներում զրոյական արդյունքների, ինչպես որ դա տեղի ունեցավ Աթենքի վերջերս ավարտված օլիմպիադայում:
      Այսպիսով, հայ մարզիկի մեջ ուժն ու կորովը ընդհանրապես իսպառ չի վերանում, այլ նրան հուսալքության է հասցնում, թուլացնում է միջավայրը և համաշխարհային սպորտում տեղի ունեցող շեշտակի առաջընթացի ֆոնի վրա մեզանում մշտապես լիարժեք մարզումային պայմանների, մարզակառույցների, մարզագույքի առկայության, այս ոլորտում հարկավոր ներդրումներ կատարելու անհրաժեշտությունը կարևորելու պակասը: Խրատաքննադատական խոսքն ավելի լավ հնարավոր չէ ավարտել, քան եթե մեջբերենք «Իրավունք» թերթից հետևյալ տողերը. «Քանի դեռ երկիրը, հայրենիքը, հայրենիքի օրհներգը նրանցից ոմանց (իշխանավորների) համար դատարկ բառեր են, քանի դեռ մարզիկներից շատերի համար այդ ամենից ավելի կարևորը հովանավորների և պետական պաշտոնյաների տված գումարներն են, մեր սպորտը երբևէ զարգացում չի ապրի: Եվ ոչ միայն սպորտը»:
       Մարդկության օրրան, հայ արիների հայրենիքում է սկիզբ դրվել  գրեթե ամեն լավն ու բարին, ուժեղն ու վեհը և հավերժ գոյատևող մեր ազգի համար այս մեծ անհաջողությունը նույնպես մի «ձմեռ էր», որ կանցնի ու կգնա, վստահ ենք այլևս չվերադառնալու հրամայականով:

Սամվել Սմբատյան

«Քաջանց բարձն է սուրը»
                                        Գարեգին Նժդեհ

       Կարեն Սմբատյան. գեղանկարիչ, էսեիստ, հասարակական գործիչ և ամենագլխավորը՝ նվիրյալ հայորդի:
        Պատահական չէ, որ նրա կտավներում մեծ տեղ է գրավում հայրենասիրական թեման, հայ ֆիդայինների, արցախյան ազատամարտի հերոսների դիմանկարները՝ «Հովհաննես Զեթլիյանի դիմանկարը» (Մուսա լեռան հերոսամարտի մասնակից), «Սասունցի ֆիդայի քեռի Արշոյի դիմանկարը», «Գարեգին Նժդեհ» կտավը և շատ ուրիշներ: Վերջերս լույս տեսավ անվանի գեղանկարչի «Պատառիկներ օրագրից» անդրանիկ գիրքը, ուր զետեղված են նրա հուշերը գրառումներն ու ասույթները: Գրքում մեծ նվիրումով է խոսվում, այդպիսով իսկ վարպետի վերաբերմունքն ընդգծում՝ Մեծն սպարապետ Գ. Նժդեհի նկատմամբ:
   Կ. Սմբատյանը բազմիցս է անդրադարձել իր կտավներում այդ տիտան մարդու, ժողովրդի կողմից սիրված Հայորդու Գ. Նժդեհի կերպարին: «Գ. Նժդեհ. Քաղաքական և ռազմական երկրակամարի ամենապայծառ աստղը ազատության և անկախության համար պայքարում, բոլոր հայերի հայրն ու ուսուցիչը, Գ. Նժդեհը հանճարեղ է և’ որպես ռազմական գործիչ, և’ սպարապետ, և  թե’ փիլիսոփա, և’ հրապարակախոս» (Կ. Սմբատյան «Պատառիկներ օրագրից»):
        Ով՞ է Գ. Նժդեհը Կ. Սմբատյանի կյանքում՝ կու՞ռք թե փարո՞ս: Ազնվազարմ Բագրատունյաց տոհմի ժառանգորդը՝ Կ. Սմբատյանը, պապերի սրբազան սուրը պատյանում՝ իր ողջ կյանքում պայքար է մղել գորշի, պիղծի, դավաճանության դեմ իր ազնիվ, անբիծ և անառիկ կտավներով ու ապրելաձևով: Նա իր քաջ վրձնով, խրոխտ հարվածներով խավարն է ճեղքում բոցավառ գույներով: «Նկարն ինձ համար զենք է՝ հարձակվելու չարի դեմ», (Կ. Սմբատյան «Պատառիկներ օրագրից»):
        Արցախյան պատերազմի թեժ կռիվների ժամանակ, չվախենալով թշնամու փամփուշտից, խրամատներում կերտում էր հայ ազատամարտիկների դիմանկարները, առաջնորդվելով Սուրբ Նժդեհի կարգախոսով. գիշերային մթության մեջ Զանգեզուրի թուրքաբնակ գյուղերից մեկը գրավելու պահին լեռան բարձունքից ամպրոպի պես որոտում էր՝ կոտորեք իժերին… ոչնչացրեք նրանց բները:
       Դեռ 1980թ. վերջերին Կ. Սմբատյանը մի հոդված գրեց Գ. Նժդեհի մասին «Գարուն» ամսագրի համար: Այն լույս տեսավ որոշ կրճատումներով «Նամակ ընթերցողից» անվանումով: «Պատառիկներ օրագրից» գրքում գեղանկարիչը փաստում է իր բարեկամ Վարդան Վարդանյանի ցնցող պատմությունը (1964թ.), որը տեղի էր ունեցել հանճարեղ կոմպոզիտոր Ա. Խաչատրյանի հետ: Կոմպոզիտորի իսկ խոսքերով, նա իր 2-րդ սիմֆոնիան ձոնել էր Գ. Նժդեհին: Այդ սիմֆոնիայում «Որսկան ախպեր» ժողերգի մեղեդին  պատկերում է Գ. Նժդեհին և նրա աստանդական կյանքը:
      Հայ ժողովրդի ամենածանր՝ օրհասական պահերին մեր սիրված գեղանկարիչը չլքեց իր Հայրենիքը, չդավաճանեց իր ժողովրդին: Մութ ու ցուրտ օրերին նա շարունակում էր իր պայքարը հանուն Հայ ժողովրդի վերածննդի, հանուն նրա պայծառ ապագայի:
   Մինչ դեռ «հայ ազգի» որոշ մեծապատիվ մուրացկաններ թալանում էին մեր ժողովրդին, Կ. Սմբատյանը դժվարին պայմաններում շարունակում էր ստեղծագործել, կերտում էր իր անմահ կտավները՝ ցույց տալով մեր ժողովրդին անմահության ճանապարհը՝ հիշեցնելով Մեծն Նժդեհի խոսքերը. «Հիշե  զանոնք, գերեզմանին մեջ ննջելով՝ սուրն իրենց գլխուն ներքևը դրին: Քաջանց բարձն է սուրը»: 
        Ելեք քաջեր հայկազուն.
        Փառք Ամենակալին, փառք հայ ժողովրդին, փառք Հայրենիքը սիրող մեր նահատակված ու ողջ պայքար մղող հայորդիներին. Հազար փառք:
    Գնարփի Սիմոնյան՝
 «Մարդու ֆենոմենալ հնարավորությունների      
զարգացման միջազգային ակադեմիա»
ԲՀԿ փոխնախագահ

Ա  Ր  Տ  Ի   Օ  Ր  Ե  Ն  Ք  Ը
(ԱՐԻՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԿԵՐՊԸ)

Արին ծագումով Աստվածամարդ է: ԵՎ միայն Արտի՝  Աստվածադիր, օրենքներով առաջնորդվելով, նա կապրի որպես լիարժեք Աստվածամարդ: Արտի օրենքներն են նրանը:

ԱՐՏԻ՝ ԱՍՏՎԱԾԱԴԻՐ, ՕՐԵՆՔԸ
1. Օրենքը մարդիկ են սահմանում, իսկ օրինաչափությունը՝ Արարիչը: Օրենքը կենսական է ու օգտակար, եթե ձևավորվում է բնական օրինաչափությամբ:
2. Օրենքները արդար կամ անարդար չեն լինում. օրենքները լինում են բնական կամ անբնական: Բնական օրենքը զարգացնող օրենք է: Անբնական օրենքը ահաբեկող օրենք է, քանզի խաթարում է Ցեղի ու Ազգի նկարագիրը և իր իշխանությունը Ազգի վրա հաստատում է միայն ահաբեկման միջոցով:
3. Բնական օրենքը օրինաչափության հաստատումն է, իսկ անբնական օրենքը օրինաչափության ժխտումն է:
4. Օրինաչափությունը տարբեր է տարբեր Ցեղերի մեջ – և օրենքները տարբեր կլինեն նույնպես:
5. Արի Ցեղի էությունը արարումն է, ուստի նա արարման օրինաչափությամբ պետք է ապրի:
6. Արարումը և ոճիրը անհարիր են իրար. նրանք ժխտում են իրար: Որտեղ կա արարում – այնտեղ ոճիր չի կարող լինել. որտեղ կա ոճիր – այնտեղ արարում չի կարող լինել:
7. Արին արարող է: Նա Աստվածամարդ է: ԵՎ նրա բնությունը ներկայանում է արարումը հաստատող հատկություններով՝ սեր, զորություն, իմաստություն, նվիրում, քաջություն, վեհություն, ազնվություն… Իր բնությամբ Արին ոճրագործ չի կարող լինել:
8. Արիների մեջ ոճրագործության առկայությունը անբնական օրենքի հետևանք է: Անբնական օրենքն է առաջ բերում ոճրագործություն, քանզի այդ անբնական օրենքը շեղում է Արիներին իրենց բնական օրինաչափությունից:
9. Արին Աստվածամարդ է և իր բնական ապրելակերպն ունի: Բայց երբ Տիտանների ապրելակերպը օրենքի ուժով պարտադրվում է Արիներին, ապա նրանք ապրում են անբնական կյանքով և այլասերվում են:
10. Աստվածամարդը պիտի ապրի աստվածավարի, և Արտի Օրենքն է նրա կենաց խորհուրդը:
11. Հայր Արայից է տրված և Արտավազդ Միհրի կամքով հաստատված Արտի Օրենքը: Արի Ցեղի մեջ արարումը պաշտպանող բնական Օրենքն է դա, որ Ցեղի բնական օրինաչափությունների արտացոլումն է կյանքում:
12. Արիներն իրենց կյանքում պիտի առաջնորդվեն այս Արտի Օրենքով, քանզի ապրել ցեղորեն, ապրել աստվածությամբ-կնշանակե՝ ապրել Արտով՝ Արդարության Աստվածադիր Խորհրդով:
13. ՈՒ թեև Արտի Օրենքը Հայր Արայի կամքով Արտավազդ Միհրն է հաստատում, բայց այդ Օրենքը անարդյունք կլինի, եթե չօծվի Վահագնի Զորությամբ:
14. Արտի Օրենքը պաշտպանում է Արիների ծագումը, արյունը, ոգին, արարումը:
15. Հայր Արայի կամքով – Ցեղի և Ազգի միջև ծագած հակասության դեպքում՝ իրավունքը Ցեղինն է:
16. Ազգի և Տոհմի միջև ծագած հակասության դեպքում՝ իրավունքը Ազգինն է:
17. Տոհմի և Ընտանիքի միջև ծագած հակասության դեպքում՝ իրավունքը Տոհմինն է:
18. Ընտանիքի և անհատի միջև ծագած հակասության դեպքում՝ իրավունքը Ընտանիքինն է:
19. Ցեղը պատասխանատու է Արայի առաջ: Ազգը պատասխանատու է Ցեղի և Արայի առաջ: Տոհմը պատասխանատու է Ազգի, Ցեղի և Արայի առաջ: Ընտանիքը պատասխանատու է Տոհմի, Ազգի, Ցեղի և Արայի առաջ: Անհատը պատասխանատու է Ընտանիքի, Տոհմի, Ազգի, Ցեղի և Արայի առաջ: Այդ պատասխանատվության զգացողությունն է մայրը բոլոր տեսակի առաքինությունների:
20. Արտի Օրենքի համաձայն հանցանք է անհատի անպատասխանատվությունը Ընտանիքի հանդեպ. Ընտանիքի անպատասխանատվությունը Տոհմի հանդեպ. Տոհմի անպատասխանատվությունը Ազգի հանդեպ. Ազգի անպատասխանատվությունը Ցեղի հանդեպ. Ցեղի անպատասխանատվությունը Արայի հանդեպ: Դա է մայրը բոլոր տեսակի ոճրագործությունների: 
ՏՈՀՄԻ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ
1. Իր ընտանիքներով ճանաչել Տոհմը և իր զավակներով գնահատել  նրան: Դատապարտելի է այն Տոհմը, որի զավակները չեն հարգում Ազգի արյունը:
2. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որի զավակները չեն նախապատրաստված Հայրենիքի պաշտպանության առաքելությանը:
3. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որի զավակները չեն նախապատրաստված ազգային կյանքին նվիրաբերվելու առաքելությանը:
4. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որի արու զավակները չեն նախապատրաստված իրենց Տոհմի շարունակելիությունն ապահովելու առաքելությանը:
5. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որի աղջիկները չեն նախապատրաստված ուրիշ Տոհմերի շարունակելիությունն ապահովելու առաքելությանը:
6. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որի ընտանիքները Տոհմի սերնդատվության դարբնոցները չեն:
7. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որը տեր չի կանգնում իր զավակներին:
8. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որն իր աղջկանից ծնված ուրիշ Տոհմի սերունդն է սեփականացնում:
9. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որի ընտանիքներում հարսի Տոհմն է տնօրինում:
10. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որն իր աղջկան ուրիշ Տոհմին հանձնելուց հետո, միջամտում է նրա ընտանեկան կյանքին:
11. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որն իր որդուն է փեսայության տալիս հարսի Տոհմին:
12. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որն իր աղջկա համար փեսա է ներս առնում:
13. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որն իր անառողջ որդու համար հարս է բերում:
14. Դատապարտելի է այն Տոհմը, որն իր անառողջ կամ պղծված աղջկան հարսնության է տալիս ուրիշ Տոհմի:
15. Կարմիր Խնձորը – սուրբ վկայություն է:
ԸՆՏԱՆԻՔԻ  ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ
1. Դատապարտելի է այն Ընտանիքը, որն իր Տոհմի սերնդատվության օղակը չէ:
2. Լիարժեք չէ այն ընտանիքը, որի զույգը առնվազն իր կրկնապատիկը չի սերնդածնում:
3. Տոհմի Ընտանիքը լիարժեք Ընտանիք է, եթե սերնդածնում է չորս կամ ավելի երեխաներ:
4. Անսերունդ Ընտանիքը Ընտանիք չէ, և այն չպետք է պահպանել:
5. Չպետք է պահպանել այն Ընտանիքը, որից սերված երեխաները լիարժեք չեն:
6. Անթույլատրելի է ամուսնալուծությունը երեխա ունեցող Ընտանիքներում, քանզի ամուսնալուծյունթյունը հանցանք է Ազգի, Տոհմի և երեխայի նկատմամբ:
7. Խստիվ անթույլատրելի է երեխաներին իրենց Տոհմից կտրելը, նույնիսկ բաժանվելու կամ ամուսնու մահվան դեպքում: Երեխաները պատկանում են իրենց Տոհմին: Եթե կինը հեռանում է ամուսնու Տոհմից, նշանակում է՝ հեռանում է հենց իր զավակների Տոհմից, ուստի նա զրկվում է իր երեխաներից:
8. Բոլոր պայմաններում կնոջն արգելվում է բաժանվել իր ամուսնուց:
9. Տղամարդն իրավունք ունի բաժանվել իր կնոջից միայն երկու դեպքում  – նախ՝ եթե կինն անբարոյական է և երկրորդ՝ եթե կինը չի ցանկանում առնվազն չորս երեխա ծնել: Երկու դեպքում էլ կինը զրկվում է իրենից ծնված երեխաներից:
10. Անթույլատրելի է տղամարդուն բաժանվել կնոջից, եթե կինը ցանկանում է չորս երեխա ծնել, բայց չի կարող: Այս դեպքում տղամարդուն թույլատրվում է երկրորդ կին բերել:
11. Արարչի կամքով, ամեն Արորդի այր պարտավոր է իր Տոհմին տալ առնվազն չորս երեխա: Եթե մի կինը անկարող է նրա համար ծնել չորս երեխա, տղամարդուն թույլատրվում է այդ քանակը լրացնել երկրորդ կնոջ միջոցով, առանց բաժանվելու առաջին կնոջից:

ԱՆՀԱՏԻ  ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ
1. Անհատը ազգային օրգանիզմի օրգանական ամբողջությունների համակարգում վերջին օղակն է: Ըստ այդմ, անհատը պատասխանատու է միաժամանակ Ընտանիքի, Տոհմի, Ազգի առաջ:
2. ԵՎ Անհատը իր բազմաթիվ բնական դերերն ունի այդ բոլոր ամբողջությունների մեջ: ԵՎ այդ բնական դերերը Անհատն ինքը չի ընտրում. դրանք նրա ծագումից են գալիս:
3. Անհատը ծնող է, որդի, եղբայր, ամուսին, հորեղբայր, մորեղբայր… Նա ազգական է, հարևան, ընկեր, փեսա, խնամի, ծանոթ, բարեկամ… Նա ռազմիկ է, աշխատող, ստեղծող, սպառող…  ԵՎ այդ բոլորը  նույն Անհատն է. այդ բոլորը նրա մեջ են. և այդ բոլորի ամբողջությունն է նա:
4. ԵՎ Արի Անհատը պետք է այդ բոլոր դերերը կատարի անթերի: ԵՎ նա պետք է պատասխանատվություն զգա այդ բոլոր դերերը կատարելու համար: Ըստ այդմ, Արին չի կարող ունենալ Իրավունքներ. նա ունի Պատասխանատվություն, քանզի  իրավունքն առանց պատասխանատվության անբարոյականություն է, չարիք է:
5. Պատասխանատվությունը միավորում է Ազգը, իսկ Իրավունքը բաժանում, պառակտում է նրան:
6. Սակայն պատասխանատվություն կարող է զգալ միայն ամբողջական Անհատը, երբ նրա մտածելակերպը համապատասխանում է նրա գենետիկական որակներին: Գենետիկական որակները բնական են՝ դրանք ազգային գենետիկական որակների մասնավոր արտահայտություններ են: Իսկ մտածելակերպը  ձևավորվում է արտաքին ներգործությունների միջոցով, որպես իմացության հետևանք:
7. Երբ Արիի մտածելակերպը չի համապատասխանում նրա գենետիկական որակներին, ապա այդ Արին ամբողջական Անհատ չէ. նա երկվության մեջ է, և  նրա մեջ մշտական պայքար է գնում: Նա կիսատ է, ուստի և ազատ չէ որևէ պատասխանատվություն կրելու:
8. «Ազատություն» հասկացությունը անպայման կապված է պատասխանատվության զգացողության հետ: Ազատությունը ազատներին՝ ամբողջական Անհատներին է վերաբերվում, նրանց, ովքեր պատասխանատվություն են զգում իրենց բնական դերերի համար և իրենք կարող են իրենց վերահսկել: Նրանց իրավունքը պատասխանատվություն կրելու իրավունք է:
9. Ոչ ամբողջական՝ Կիսատ անձերը, ովքեր որևէ պատասխանատվություն չեն զգում իրենց բնական դերերի նկատմամբ, առաջնորդվում են միայն Իրավունքի պահանջով: Ըստ այդմ, «Մարդու Իրավունք» հասկացությունը – դա Կիսատ Անձերի՝ Անազատների, սկզբունքն է:
10. Անազատներին չի կարելի ազատություն տալ: Նրանցը անազատությունն է: Նրանց ոչ միայն որևէ իրավունք չի կարելի տալ, այլև խստորեն պետք է վերահսկել նրանց, հակառակ դեպքում նրանք չարիք կսփռեն իրենց շուրջը: Անազատին ազատություն տալով, նրան իրավունք ենք տալիս անարգել չարիք գործելու, պղծելու շրջապատը:
11. Ըստ այդմ, դատապարտելի է այն Արին, ով չի կատարում կամ թերի է կատարում իր բնական դերերը:
12. Արին պարտավոր է հարգել իր Արյունը, որ Ազգի միջոցով ժառանգել է Արարչից՝ Հայր Արայից: ԵՎ իր ազգակիցների հետ նա պետք է հարաբերվի միայն Արյան սկզբունքով, քանզի արյունակից են բոլորը, և բոլորի մեջ միևնույն Ազգային Արյունն է, որ ժառանգել են Հայր Արայից:
13. Նա, ով հեղում է ազգակցի արյունը, կատարում է քառակի հանցանք՝ նա հեղում է ազգակցի արյունը, նա հեղում է ազգակցի մեջ իր արյունը, նա հեղում է ընդհանուր նախնիների արյունը, նա հեղում է Հայր Արայի արյունը:
14. Միայն Նամուսի համար կատարված սպանությունը կամ ինքնասպանությունը չի դատապարտվում:
15. Երեխա սպանելը կամ բռնաբարելը ընդհանրապես արիական հատկություն չէ: Այդ ոճիրը կատարողն անպայման Արի չէ: ԵՎ Արիի անունով ամենազազրելի ոճիրը կատարող Չարին պետք է ամենադաժան պատիժը կրի:
16. Արի Անհատի համար Ազգը պաշտամունքի առարկա է, քանզի միայն Ազգի մեջ և Ազգի միջոցով կարող ենք հարաբերվել Արարչի հետ: Ըստ այդմ, Ազգի զգացողությունը Արարչի զգացողություն է, Արարչի պաշտամունքը՝ Ազգի պաշտամունք
17. Հայրենիքի պաշտպանությունը Արիի բնական դերերից մեկն է. դա նրա սրբազան պարտականությունն է: Երբ Հայրենիքը վտանգված է, Արի Անհատը ինքն իր մեջ Սրբազան Պատերազմ է երկնում և ապա մասնակցում է Հայրենիքի պաշտպանության Սրբազան Պատերազմին:
18. Հայրենիքի պաշտպանությունից խուսափելը մահացու ոճիր է:
19. Արի Անհատի համար պատվի հարց է Ազգային Բանակում ծառայելը: Բանակում չծառայած երիտասարդին չի կարելի աղջիկ տալ և չի կարելի նրան Ազգի մեջ որևէ դեր վստահել:
20. Արի տղամարդը  ի ծնե Ռազմիկ Է: Ամեն ընտանիքում, որպես զորության խորհրդանիշ, Սուր պիտի լինի: Որ ընտանիքում Սուր չկա – այնտեղ տղամարդ չկա:
21. Արի Անհատը պետք է մշտապես պատրաստ լինի զոհաբերության իր Ընտանիքի, իր Տոհմի և իր Ազգի համար:

հատված՝ «Արորդիների Ուխտ»-ի «Ուխտագիրք»-ից

ՄԵՌԱԾ ԱՍՏՎԱԾՆԵՐՈՒՆ
Արյունափառ Խաչին տակ,
Որուն թևերը տըրտմություն կը ծորեն
Աշխարհիս վրա բովանդակ,
Ես պարտըված, Արվեստիս դառըն սըրտեն
Կ’ողբամ ձեր մահն, ո’վ հեթանոս Աստվածներ:
Մեռա˜վ Խորհուրդն. և Բնությունն է արյունե’ր
Օրենքներու կարկինին սուր սըլաքով:
Ձանձրո˜ւյթը մնաց, պըճնըված փուշ պըսակով:
Մարդն է ինկած գարշապարին տակ հըսկա
Խուլ Աստծո մը հրեա:

Դիո’ս, մեռար: Մեռար դուն,
Ո’վ Ապողոն, որուն կառքեն քառաձի
Կու գար խըրխինջն Արևուն:
Կայծակն անտեր՝ աստղերուն մեջ կը հածի
Կույր օձի պես: Սիրամարգներ չեն քաշեր
Հերայի սայլն՝ որ ուներ լույս սարիքներ.
Ոչ ալ կ’հոսին, իբրև սերմեր դիցական,
Զևսի անձրևն ոսկի, արյունն ՈՒրանյան:
Չե’ն արծարծեր ոտնաթևերն Հերմեսին
Աստղերը որբ երկնքին:

Անտառին մեջ, Անահի’տ,
Ալ չեմ լըսեր շանդ հաչյուններն՝ ետևեն
Նախընտրած գեր երեիդ.
Կապարճդ հողին տակ կը փըտի. լիճերեն
Իուրն իր խըմել կ`երթա եղնիկը անվախ:
Չի’ պըսակվիր Պանը շոճով. ամեն ցախ
Անոր շունչով նորեն առույգ չի’ ծաղկիր:
Դափ չե’ք զարներ, Այծեմնարդե’ր բարեկիր,
Լոկ կը տեսնեմ Ավանդությունն՝ որ կու լա
Նըստած կոճղի մը վըրա:

Հավերժահարսե’ր, մեռաք դուք.
Կը խածատեն փըրփրուն գետերը՝ ցավեն,
Իրենց ափերն հեղհեղուկ:
Նայուհինե’ր, եղեգներուն ընդմեջեն
Ա’լ չեք երգեր՝ երբոր ցաթե լուսընկան.
Կանաչ լոռերն այժըմ կ’ըլլան ձեզ պատան:
Լուսազմայլիկ աղբյուրին մեջ չեմ տեսներ
Բիբերուդ կայծն, անբա’խտ Նարգիս: Տատրակներ
Երբ գուռին մեջ կու գան լըվալ կըտուցնին՝
Դոդոշներեն կը խըրտչին:

Քեզմե, ո’վ վեհ Պոսիդոն,
Ծովն է թափուր: Անտառներեն բուստերու
Չի’ խոյանար բարձրահոն
Քռանըժույգը’դ փըրփրագեղ. ոչ ալ քու
Երեքարձենըդ կ’առխըթե դըղըրդմամբ
Նըվիրական դելփինին նուսն ապըստամբ:
Մեռա’վ Սիրենը ժայռին տակ Սիկիլյան.
Կ’անցնի նավազն անկե առա’նց դյութության:
Չ’ըլլար փրփրուն՝ Աստղիկ, ոչ ալ կոնքը՝ կուր.
Ծո˜վն, Աստվածնե’ր, ծո˜վն է տխուր:

Տանս ակութեն, Թերափնե’ր,
ՈՒ՞ր հեռացաք, ո՞ր ջերեռանդ սըրբուհին
Ձեզ իր խաչովն է փըշրեր,
Ձեր մեջ պապերս պապե’րն իրենց դրոշեցին՝
Ընծայելով ամեն օր աղ ու նեկտար:
Չըկաս, Էրո’ս. պիտի քույրս իմ սիրահար
Որո՞ւ ձոնե դահամունքներն իր ուխտին.
Չըկա և’ դուռը պահպանող Շան անդրին…
Միայն սնարես կավեր է Խաչ մ’հաղթական՝
ՈՒր կա լոկ փառքը Մահվան:

Եվ այժըմ այդ Խաչին տակ,
Որուն թևերը տըրտմություն կը ծորեն
Աշխարհիս վրա բովանդակ,
Ես պարտըված, Արվեստիս դառըն սըրտեն
Կ’ողբամ ձեր մահն, ո’վ հեթանոս Աստվածներ:
Տեսե’ք, բոլոր մեր անտառներն ու ծովեր,
Աղբերակներն ու երդիքները խաղաղ
Ամայացա˜ն ու տաղտկացա˜ն: Այժմ, ավա’ղ,
Մարդն է ինկած գարշապարին տակ հըսկա
Խուլ Աստծո մը հրեա:

Դանիել Վարուժան

Հայ-Արիական

«ԽՈՐՀՈՒՐԴ ԱՐԱՐՈՒՄԻ»
Այն պահից ի վեր, երբ ԱՐԱՐՎԵՑ Տիեզերքն անծայր,
Եվ ԱՐԱՐԻՉՆ էլ, շունչ տալով Մարմնին, ձուլվեց նրա մեջ՝
որպես Լույս–Ճրագ,
Այդժամ հուրհրաց Սիրո Կրակը անհունության մեջ,
Եվ Ջերմությամբ իր տարածեց կյանքեր՝
անսկիզբ ու անվերջ:
ԱՐԱՐՉԻ ԱՐԱՐՉԱԿԱՆ ԱՐԱՐՈՒՄՆ է լոկ Սկիզբը միակ,
Եվ այն էլ անսկիզբ և դարձյալ անվերջ ու աներևույթ Անեզրության մեջ,
Իսկ նոր սկիզբը վերջն է սկզբի կամ սկիզբն է վերջի,
Եվ հավերժական է Խորհուրդն այս անխախտ
կյանքի ու մահի:

«ԽՈՐՀՈՒՐԴ ԾՆՈՒՆԴԻ»
Այն պահից ի վեր, երբ սրտաձև Սիրո Կրակները բյուր
Մարմիններ դարձան Ուղեղ-Թաղանթով՝
կյանքով պարուրված,
Երկիրն էլ որպես Մոլորակ-Էակ, իր պահապանին՝
ՀԱՅ–ին ունեցավ՝ Երկնի ու Երկրի երկունքից ծնված:
Եվ երկունքից այդ որպես զույգ կրծքեր,
ԱՐԱՐատը և ԱՐագածը վեհ դարձան
կաթնատու աղբյուրների լեռ,
Իսկ սուրբ Մայր–Հողը նրանց մեջ ընկած՝
Դարձավ օրորոց՝ Բնօրրան ծաղկած,

Հ Ա՛ Յ Ք Ը   Փ Ա Ռ Ա Պ Ա Ն Ծ…

ՀԱՅ ԱՍՏՎԱԾՆԵՐԻՆ ԲԱՐԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁ
       ԱրԱրիչը ԱրԱրեց ԱրԱրածին ԱրԱրատում և այդ ԱրԱրված Արիածին ԱրԱրածը Արիացին էր՝ Արի Մարդը (Արի Մանը)` Արմանը կամ Արմենը…  
      Փա՜ռք ԱՐԱՐՉԻՆ, որ Սկիզբն է և Վերջը Ամենայնի, Ամենակարողն է ու Ամենակատարյալը, և Ինքը հենց Տիեզերքն է՝ Տիրոջ Եզերքը…
Հա՜յր իմ ԱրԱրիչ,
Մա՜յր իմ Բնություն,
Տու՜ն իմ Տիեզերք,
Սիրու’մ եմ ես Ձեզ,
Գալի’ս եմ ես Ձեզ,
 Կհասնե’մ ես Ձեզ…
      Փա՜ռք Ամենակալ Տիրոջը, որ ԱրԱրիչն է նաև Իր Որդիների՝ Հայ Աստվածների…
      Օ՜ Հայոց Աստվածներ, Տիեզերքի Զավակներ, Զորութ- յան, Սիրո ու Բարու Աստվածներ, ԱրԱրչական Առաքինության ու Հայոց Առաքելության Աստվածներ…
      Օ՜ Հայր Արա, որ Քո Աստվածային Սերմից ենք մենք և կրում ենք Քո Անմահ Գենը (Ծինը),
       Օ՜ Հայկ, որ ծնունդն ես Հայր Արայի, և մեր Նախնին ես՝ Երկնի ու Երկրի Երկունքից Ծնված,
    Օ՜ Մայր Անահիտ, որ Արգանդն ես Հայոց ԱրԱրման, Աստվածամայրը՝ Հայորդի-Արորդիների,
        Օ՜ Վահագն, Հայոց Զորության տիրակալ, ոգու և բազկի Դու ապավեն, քաջության ու մարտունակության տիպար,
        Օ՜ Միհր, իմաստուն և արևատենչ, Հայոց ոգեղեն ու անշեջ կրակ,
        Օ՜ Տիր, Հայոց մտքի ու դպրության գանձարան, հայկականության անսպառ դպրանոց,
     Օ՜ Աստղիկ, սիրո ու գեղեցկության հավերժական դիցուհի, մարդու և բնության ներդաշնակ գեղանք,
      Օ՜ Վանատուր, Հայոց հյուրընկալության-հյուրասիրության շտեմարան, նվիրաբերվելու անհակ օրրան,
        Օ՜ Հայոց բոլոր Աստվածներ.
        Դուք, որ սիրում եք մեզ, բայց խռովել եք մեզանից, մեր նախնյաց ժամանակավոր թուլակամության ու դաժան-դավադիր հավատափոխության համար, դարձե’ք դեպի մեզ՝ դեպի Ձեզ եկող նոր սերունդը, Ձեզնով ապրող, Ձեզնով սնվող Հայորդի-Արորդիներին դարձե’ք, զորացրե’ք մեզ մեր հավատքով և առաջնորդե’ք հանուն Հայի ու Հայքի…
       Փա՜ռք Հայ Աստվածներին և բարի վերադարձ դեպ մեր հոգիները…
ՀԱՅԻ ՈԳՈՒՆ
        Օ՜ Հայի Ոգի…
      Տիեզերքի անհունից եկած և երկրային բնության հետ ձուլված Հայի Ոգի: Դիմում եմ Քեզ՝ հայացքս ուղղելով իմ ներսը՝ Գենիս ԱրԱրչադիր և ԱրԱրչահաղորդ, որ Քո ԱրԱրչության Արգասիքն է: Ես զգում եմ Քեզ՝ Հայի Ոգի, զգում եմ Քո ջերմությունն ամեն մի բջիջովս, սակայն, տու’ր ինձ զորություն, որ զգալս ի նպաստ դնեմ Քո վերահաստատման համար: Հայության մեջ Քո հավերժական հաստատման համար:
        Օ՜ Հայի Ոգի, տու’ր ինձ այդ զորությունը՝ Ազգիս հանդեպ Առաքելությանս հաջող ավարտի համար, և այնժամ տա’ր ինձ, որ միաձուլվեմ Քեզ, դառնամ մեկ հյուլեն Քո Զորության և մասնիկը՝ Ազգիս Ոգեղենության…
      
ՆԱԽՆՅԱՑ ՔԱՎԱՐԱՆՈՎ
    …Հուդա-քրիստոնեությունը հրով և սրով մտավ Հայք և կատարեց իր դավադիր հայասպան առաքելությունը…
       Չարը գրեթե ոչնչացրեց ամեն հայկական բան և Հայոց Ոգին առժամանակ ծնկեց, դարձավ աղերսող ու օտարադավան: Հայի Ոգին հեռացավ հայից ու հայի մարմինը Հայքում դարձավ ծանր բեռ՝ մեր ԱրԱրչական Բնօրրան-Հայրենիքի համար…
         Ազգայինը մեծավմասամբ դուրս հանվեց հայի մարմնից, տեղը լցվեց ապազգային ախտ… Այլաբանորեն Ազգը նաև հոգի է, իսկ Հայրենիքը՝ մարմին, և Հայոց Մարմինը գրեթե անհոգի մնաց…
         Օ՜ նախնիք, ախր այդ ի՜նչ արեցիք, ինչպե՜ս  ՄԵՐ  տունը, հավատքը, մշակույթն ու պատմությունը կուրորեն նվիրաբերեցիք օտարին՝ թշնամուն: Ի՞նչ էին թողել ձեզ ձեր հայրերն ու պապերը, և ի՞նչ թողեցիք դուք մեզ… ու՞մ առաքելությանը ծառայեցիք… բայց արդեն բա’վ է:
      Օ՜ Հայոց Աստվածներ, ես միանում եմ Րաֆֆու՝1 Ձեզ ուղղված կենացին, բայց նաև մեղանչում եմ իմ նախնյաց ճակատագրական սխալների համար: Արդ, ի’նձ տարեք Ձեր քավարանով՝ որպես զոհաբերություն, թող արյունս լինի հատուցում՝ անցյալի մեղքերի, բայցև հետ եկե’ք, զորացրե’ք Ազգը Հայոց, վերամիավորե’ք Հայրենիք-Հայքը՝ ԱրԱրչության Օրրանը:
       Հավերժ փա՜ռք, վասն Հայքի ու Հայության նահատակված՝ իրենց կյանքը զոհաբերած Հայորդիներին-Արորդիներին, և նոր ծնունդ նրանց սրբազան հոգիներին՝ եկող սերնդի մեջ…
1 – Ո՛վ հայրեր, ո՛վ պապեր, այս գավաթը խմում եմ, բայց առանց նվիրելու ձեր ոսկորներին: Եթե դուք այս վանքերի տեղը, որոնցով լիքն է մեր երկիրը, բերդեր շինեիք, եթե դուք սուրբ խաչերի և անոթների փոխարեն, որ սպառեցին ձեր հարստությունը, զենքեր գնեիք, եթե դուք այն անուշահոտությանց տեղ, որ խնկվում են մեր տաճարներում, վառոդ ծխեիք, այժմ մեր երկիրը բախտավոր կլիներ:
      Մեր երկիրը չէին քանդի, մեր որդիքը չէին կոտորվի և մեր կանանց չէին հափշտակի…
      Վանքերից ծագեց մեր երկրի կործանումը, նրանք խլեցին մեր սիրտը և քաջությունը, նրանք ձգեցին մեզ ստրկության մեջ, սկսած այն օրից, երբ Տրդատը թողեց իր սուրը և թագը, վերցրեց խաչը և մտավ Մանյա այրը` ճգնելու…
      Ո՛վ Հայոց հին աստվածներ, ո՛վ Անահիտ, ո՛վ Վահագն, ո՛վ Հայկ, նվիրում եմ այս բաժակը Ձեր սուրբ հիշատակին, դուք փրկեցեք մեզ… (Րաֆֆի )

ԽՈՍՏՈՎԱՆԱՆՔ ԵՂԲԱՅՐՆԵՐԻՍ ԶՈՐԱՎՈՐ
       Օ՜ Վահագն, Աստված Հայոց Զորության, Քո ձեռքի հպումն եմ զգում ծոծրակիս՝ արդեն տարիներ շարունակ: Ինչքա՜ն են ջերմանում հոգիս ու մարմինս այդ հպումից, ի՜նչ զորավոր ես Աստվա’ծ իմ, Եղբա’յր իմ՝ Վահագն: Ինչքա՜ն եմ երազել տեսնել Քեզ արթմնի, լինել կողքիդ, Ինչքա՜ն եմ ցանկացել, որ Ավագ Եղբոր պես համբուրես ճակատս ու օրհնես Արահետս, Օ՜ Վահագն:
     Ինչքա՜ն եմ զգացել Քո ներկայությունը, Քո ձեռքը՝ կռվազան տարիքում, իմ դժվարին օրերին, հատկապես պատերազմի տարիներին՝ ռազմադաշտում, նաև՝ այլուր… Քո հետ բարձրացա Արագածի գագաթը՝ խոսելու Հայ Աստվածների հետ, ազատորեն ու վեհության մեջ տեսնելու Մասիսները, հիշու՞մ ես, երբ ուժասպառ էի, հենց գագաթի տակ մի վերջին ճիգով Քեզ կանչեցի… Առաջին անգամ բարձրաձայն կանչեցի:
     Օ՜ Վահագն, ապավեն եղիր մեր գործին, վասնզի այն եթերային մի անկտրելի ոգեղեն թել է՝ ՄԵՐ անցյալ, ներկա և գալիք սերունդների Առաքելությամ մեջ…
       Ուժդ անսպա’ռ, Զորության Աստված:
      …Քաջազուն Եղբայր իմ՝ Գարեգին Նժդեհ, ինչքա՜ն եմ ձգտել նմանվել Քեզ, զենքի և գրչի ոգե-գաղափարական Եղբայր ու Ընկեր հարազատ:
     Ներկայիս հայ նվիրյալ տեսակի համար յուրահատուկ «կաղապար» ես, որի մեջ ամեն հայ իր չափն ու դերը պիտի զգա…
       Ինչքա՜ն եմ սնվել-սնվում Քո ցեղակրոն-արիական ուսմունքից, Քեզ պես երազել եմ խոսել Վահագնի հետ («Աստվածը հին՝ Արիական Հայության»), ինչքա՜ն եմ Քո հետ համաձայնվել, որ «մի նոր Սուրբ Գիրք պիտի դրվի մեր ժողովրդի ձեռքը՝ Արիների Ավետարանը…» և այժմ էլ ես եմ ձգտում դրան:
       Օ՜ Նժդեհ, ոգու, մտքի և զենքի ազգային և համամարդկային հսկա, Կիսաստվածային Եղբայր իմ, արդեն Վահագնացած Հայորդի, ու’ժ տուր ինձ՝ նույնպես հասնելու Վահագնին…
        Թող Տիեզերքի ԱՐԱՐԻՉՆ ու Հայր Արան լինեն ապավեն Ձեզ և մեզ բոլորիս: Փա՜ռք Ազգին և առա՝ջ դեպի Հայոց Առաքելություն…

 – Սիրում եմ քեզ կյանք, քանզի արարչական ես ու անգնահատելի, սրբազան ժամանակահատված ես՝ ծննդի և մահվան միջև, մի լուսեղեն ժամանակահատված՝ ազգիս նվիրաբերվելու և անդադրում գործելու…
 – Սիրում եմ քեզ մահ, քանզի բնական ես ու անգերազանցելի, տանում ես հոգիս՝ հանուն ազգիս բնության հետ ձուլելու, ուրեմնև հավերժության գիրկը…
Արմեն Ավետիսյան՝
Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹԵԱՆ ՆԵՐԱԾՈՒԹԻՒՆ. ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԿՆՃԻՌԸ

      Քաղաքական տեսութիւն տալ կը նշանակէ ո՛չ թէ օրւայ դէպքերը արձանագրել կամ առօրեայի սահմաններուն մէջ անոնց մասին խորհրդածութիւններ ընել, այլ պատմական կեանքի ընդհանուր շարժի, անոր զարգացման ընդհանուր առաջընթացի կապակցութեամբ՝ պատճառագիտօրէն վերծանել եղելոյթներու իմաստը-անոնց շարժառիթները, արտայայտութեան ձեւերը, նպատակադրութիւնը:
         Քաղաքականութեան առարկան կամ քաղաքական դէպքը կը դիմագծւի անով, որ ան պատմութիւն դառնալու ընդունակութիւն ունի: Քաղաքականութիւնը «պատմական» ներկայի մէկ մասն է: Քաղաքականութեան նպատակը «պատմական» ապագայի մէջ է: Պատմութեան առջեւէն կը քալէ քաղաքականութիւնը եւ անոր նիւթեր կը մատակարարէ: Անոր մեկնակէտը ներկան է եւ նպատակակէտը՝ ապագան: Ան՝ իրերու «այժմեան» վիճակի ըմռնում է եւ «գալիք»ի կռահում: Անոր խնդիրը պատմութիւն ստեղծող հաւաքական ոյժի մը «այսօր»ն է եւ «վաղը»: Որով՝ անոր արդիւնքները պատմութեան համար բախտորոշ ըլլալու աստիճան չափանշական են:
       Պատմութիւնը կը ստեղծւի երկու գործօններու շնորհիւ – ենթակայական ոգի եւ առարկայական ոգի (առարկայական ոգի է, օրինա՛կ, մշակոյթը, քաղաքակրթութիւնը):
      Առարկայական ոգիի ստեղծիչը ոչ այլ ոք է, քան ես-ը՝ ենթական: Որով՝ պատմութիւնը ոգիի բացարձակ յայտնութիւն է: Քանի որ քաղաքական ամեն դէպք ընդունակ է պատմութիւն դառնալ, ուրեմն, ինքը՝ քաղաքականութիւնն ալ ոգիի արտայայտութիւնն է, նոյնիսկ խտացեալ ոգի:
       Քաղաքականութիւնը կազմակերպեալ ոյժի մը իրերուն կենսաբանօրէն նպատակայարմար վիճակ մը պարտադրելու եւ զանոնք օգտագործելու ճիգն է:
      Այդ ոյժի էութիւնը ըստ աշխարհաքաղաքագիտութեան (Geopolitik) հիմնադիր Rudolf Kjellen-ի, ունի հինգ կողմեր պետութիւն, ժողովուրդ, տնտեսութիւն, ընկերութիւն, վարչութիւն:
         Ըստ Kjellen-ի ասոնք քաղաքական ոյժի առարկայական գործօններն են, բայց իրականին մէջ ասոնք զուտի առարկայական չեն, այլ ոգիի «առարկայացումներ»: Kjellen-ը կուտայ նաեւ քաղաքական ոյժի զուտ ենթակայական գործօնները -տւեալ ազգի ըմբռնումը իր իսկ եւ արտաքին աշխարհի մասին, անոր զգացումային ոյժերու չափը եւ կարողականութիւնը, գործիչներու ընդունակութիւնը՝ յարաբերութիւնները դատելու եւ նպաստաւոր պայմանները օգտագործելու:
         Ըստ այսմ՝ քաղաքականութիւնը օրւայ սովորական շաղակրատութիւն չէ, ինչպէս կենթադրեն հայերը, յոյները, վրացիները, նաեւ հրեաները, երէկւայ իտալացիները եւ առհասարակ բոլոր այն ժողովուրդները, որոնք նւազ քաղաքական իմաստութիւն եւ ոյժ ունին: Քաղաքականութիւնը գիտութիւն մըն է, որու կնճիռներու իմաստը հասկանալու համար նախ պէտք է ունենալ որոշ աշխարհայեցողութիւն, որ կը նախատեսէ լայն զարգացում եւ ըմբռնում՝ կեանքի եւ աշխարհի մասին: Քաղաքական որեւէ ելոյթ պէտք է հիմնւած ըլլայ կամ համապատասխանէ պատմութեան, յատկապէս պատմա-փիլիսոփայութեան, հոգեբանութեան, մարդա-ցեղաբանութեան, տնտեսագիտութեան, ընկերաբանութեան, ռազմագիտութեան, դիւանագիտութեան, եւեն. տւեալներուն, սկզբունքներուն եւ օրէնքներուն:
      Քաղաքականութիւն վարել կը նշանակէ հաշւի առնել կեանքի օրգանական զարգացման կապւած բոլոր գիտութիւնները եւ ասոնց սահմաններուն մէջ ըմբռնւած իրականութեանց տւեալները: Քաղաքականութիւն հասկնալ կը նշանակէ ընդհանուր ծանօթութիւն ունենալ այս գիտութեանց եւ իրականութեանց մասին:
      Կայ նաեւ ուրիշ պարագայ մը – ո՛չ միայն քաղաքականութիւն վարելը, այլեւ հասկնալը կապւած են քաղաքական ոյժզգացութեան որոշ աստիճանի մը:
        Եթէ հայերս այնքան ողբերգական պայմաններու մէջ մեր քաղաքական «առեւտուրներէն» խաբւած դուրս եկանք, ատոր պատճառները միայն Արեւելքի իրական պայմանները չէին, այլեւ Եւրոպայի մասին մեր թերի, մակերեսային հասկացողութիւնը եւ մանաւանդ տկարութիւնը՝ մեր քաղաքական ոյժզգացութեան:
        Եթէ ճիշդ է, որ կամքը յաճախ չենթարկւիր բանականութեան կամ կեանքը գիտութեան, նոյնքան եւս ճիշդ է, որ բոլոր կենսանորոգ ճշմարտութիւնները եւ բոլոր քաղաքական յաջողութիւնները ձեռք կը բերւին իմացական եւ կամային գործօններու ներդաշնակ ճիգով:
       Ճի՛շդ հասկնանք, որպէսզի ուղիղ գործենք:

* * *
         Յաճախ կը լսենք. «պատերազմ չկրնար ծագիլ, ազգերը յոգնած են. ոչ ոք կուզէ պատերազմիլ»: Յոգնածներու ենթակայական տրամադրութիւնն է սա, կիսատ ըմռնում մը պատմութեան մասին: Պատմութիւնը խաղաղութեան եւ պատերազմի միջեւ ճօճացող առաջընթաց մըն է: Պատերազմի եւ խաղաղութեան յաւիտենական տենչ – այս է մարդու ճակատագիրը: Չկայ պատերազմ՝ չկրնար խաղաղութեան տենչ ըլլալ, չկայ խաղաղութիւն՝ չկրնար պատերազմ գոյութիւն ունենալ: Պատերազմի ծնուցիչ մայրը խաղաղութիւնն է, խաղաղութեանը՝ պատերազմը: Խաղաղութեան ատեն է, որ պատմութիւնը կը հասունցնէ պատերազմի խռովքը եւ պատերազմի ընթացքին է, որ կեանքը կը յղանայ խաղաղութեան բաղձանքով: Ազգերը կը մեռնին ո՛չ թէ պատերազմէն, այլ խաղաղութեան մասին իրենց ունեցած ծուռ ըմբռնումէն: Նման ըմբռնումն է օրինակ, այն պնդումը, թէ «ոչ ոք կուզէ պատերազմիլ»: Պատմութենէն գիտենք, որ ազգերը պատերազմի կը մտնեն ո՛չ միայն «կամայ», այլ «ակամայ»: Ըսել է, թէ պատերազմը հասունցնող առաջընթացներու մարզին մէջ տեղ ունին եւ՛ անբանական, անգիտակցան ոյժերը: Յայտնի է նաեւ, որ պատերազմներու վախճանը յաճախ կորոշեն մարդոց կամքին եւ ցանկութիւններուն հակասող գործօնները, որով՝ յաղթութեան եւ պարտութեան խնդրին մէջ ալ վճռական դեր մը վերապահւած է անբանականին, անգիտակցականին: Հայը մարդկային այն տիպերէն է, որոնք կը հպարտանան իրենց իմացական ընդունակութեամբ, որոնք սակայն կենսաբանական իմաստութիւն չունին: Հայը գործնական խելքի էակ է եւ ո՛չ թէ լայնաթռիչ երեւակայթուեան. ան հասկցող մըն է եւ ոչ թէ կռահող մը: Կարելի է ըսել, որ հայը խաղաղութեան ատեն աշխարհի ամենաանփոյթ ժողովուրդն է: Հայը չի հաւատար պատերազմի եւ ատոր համար պատմական ամեն դէպք ան կընդունէ իբր անակընկալ մը, իբր «անամպ երկինքէն ժայթքող կայծակ» մը: Ան տակաւին հասկցած չէ կենսա-բարոյական սա երկու ճշմարտութիւններու իմաստը – խաղաղութեան մէջ նախապատրաստւիլ միայն մէկ բանի՝ պատերազմի, իսկ պատերազմի ընթացքին կամենալ միայն մէկ բան՝ յաղթանակ:
«ՑԵՂ ԵՎ ՀԱՅՐԵՆԻՔ»,
ՍՈՖԻԱ 1936 թ., թիվ 1-2 

Ի՞ՆՉ   Է  ՀԱՐԿԱՒՈՐ                          Գ Ա Ղ ՈՒ Թ Ա Հ Ա Յ ՈՒ Թ Ե Ա Ն

      Գաղութահայութեան հարկաւոր է նախ կազմակերպութիւն եւ այդ ոþչ միայն բարոյական, մշակութային, այլեւ տնտեսական իմաստով: Աշխարհագրական ցրւածութեան հետ՝ հոգեւոր կապի եւ միութեան բացակայութիւնը հայերին կարող է առաջնորդել դէպի կատարեալ քայքայումը: Հայերը, սակայն, եթէ կազմակերպեն իրենց ազգային կեանքը պիտի կարողանան ո՛չ միայն յաջողապէս մաքառել օտար երկիրներում կորչելու վտանգի դէմ, այլեւ նպաստել Հայաստանի վերականգնումի դատին:
        Անհրաժեշտ է կազմակերպել հայ գաղութների դպրոցական գործը, ընդլայնելով նախակրթարանների ցանցը, մանաւանդ ոյժ տալով միջնակարգ դպրոցներին եւ նրանց մէջ մտցնելով ներկայ մանկավարժութեան սկզբունքներն եւ հետապնդած նպատակներին համապատասխանող ծրագիր: Մի ժամանակ խօսք եղաւ նոյնիսկ համալսարանի մասին. եթէ Գիւլբէնկեանի պէս մի մեծահարուստ չկարողացաւ այդ բարիքը ընծայել իւր ազգին, այդ չի նշանակում, թէ բարոյապէս լաւ կազմակերպւած մի հայութիւն ընդունակ չէ այդպիսի մի հաստատութիւն ստեղծել:
        Անհրաժեշտ է կազմակերպել մեր բարեգործութիւնը, միացնելով այդ նպատակին ծառայող բոլոր ընկերութիւնները եւ տալով նոր մի ծրագիր:
      Անհրաժեշտ է տնտեսապէս կազմակերպել հայ բանւորներին, արհեստաւորներին, վաճառականներին եւեն. եւ այդ կազմակերպութեան գլխաւոր ձեւը պիտի լինի համագործակցութիւնը: Տնտեսական կազմակերպութիւնը մեր մէջ շատ թոյլ է եւ նրա գլուխը կանգնած են պատահական մարդիկ: Այդ գործի համար պէտք է պատրաստել ղեկավարներ:
      Հայերը պէտք չէ կրկնեն հրեաների սխալը՝ միայն դրա-  մով զբաղւելով եւ կարծելով թէ դրամը իրենց պիտի ազատի օտարների ատելութիւնից: Հարստութիւնը միջոց չէ հարեւանների սիրտը գրաւելու: Ծայրահեղ նիւթապաշտութիւնը, որ տարածւել է հայոց մէջ, վտանգաւոր է ազգի համար ո՛չ միայն բարոյական, այլեւ տնտեսական տեսակէտից: Խնայողութիւնը լաւ բան է եւ հայերը խնայող են, բայց պէտք չէ այդ հասցնել կծծիութեան, որ զզւելի է դարձնում ո՛չ միայն առանձին անհատներ, այլեւ սրանց պատճառով ամբողջ մի ազգ: Ի զուր չէ, որ մարդկութեան ամենամեծ բարոյախօսները խարազանում են ագահութիւնը, կծծիութիւնը եւ այդ մոլութիւններով ձեռք բերւած հարստութիւնը:
       Ինձ միշտ զարմացրել է Մանթաշեանը, որ ո՛չ միայն առատաձեռն էր, այլեւ գիտէր իր բարեգործութիւնը ծառայեցնել ազգի ընդհանուր բարօրութեան նպատակին: Նա ո՛չ միայն դպրոցներ եւ եկեղեցիներ էր շինում, այլեւ հասկացել էր բարձրագոյն կրթութեան արժէքը եւ հազարից աւելի հայ ուսանողներ էր պահում ռուսական եւ արտասահմանեան բարձրագոյն դպրոցներում: Այսօրւայ հայ հարուստներից ոչ ոք այդ մասին տրամադիր է մտածել: Նկատելի է, որ այդ Մանթաշեանը գրեթէ անգրագէտ մարդ էր, իսկ այժմեան հայ ունեւորներն իրենք իրենց համարում են «զարգացած», բայց իրականութեան մէջ սրանք թերուսներ են, որովհետեւ չեն հասկանում, որ հարստութիւնը պարտաւորեցնում է, որ հարստութիւնը յաւիտենական չէ: Չեն անդրադառնում այն փաստին, որ դեռեւս երէկ բազմաթիւ հայերի դիզած հարստութիւնը բաժին դարձաւ թուրքերին եւ բոլշեւիկներին: Որ ապագայում էլ ոչ մի հարստութիւն ապահով չէ՝ նոյնիսկ քաղաքակրթւած երկիրների մէջ: Որ ամեն հարստութիւն է՛լ աւելի «վտանգւած» է, եթէ նա ազգային տնտեսութիւն չէ: Հայ ունեւորները շարունակում են ապրել միջազգային փերեզակի հոգեբանութեամբ: Նրանք մոռանում են, որ առանց հայրենիքի ո՛չ միայն հարստութիւնը, այլեւ կեանքը շատ աւելի կարճատեւ է լինում: Նրանք հեռու են մնում մեր անկախութեան պայքարից, առանց հասկանալու, որ հայրենիքի ապագայի համար եղած ամեն առատաձեռնութիւն վարձատրւում է դեռեւս այս աշխարհում:
        Հայ գաղթականութեան եւ առհասարակ հայ ազգի համար կարեւոր է ունենալ մի քանի մեծ մարդիկ կամ գրողներ, քան թէ բազմաթիւ վաճառականներ, եթէ մանաւանդ դրանց հարստութիւնը ազգին չի ծառայում:
    Օտար մարդիկ, մանաւանդ ֆրանսացի գրողներ, որ վերջերս ճանապարհորդել են Մերձ. Արեւելքի երկիրներ, լաւ կարծիք չեն յայտնում հայերի մասին, որովհետեւ միայն վաճառականների հետ են շփւել:
         Մանաւանդ օտարների մէջ ապրող մի ազգ պէտք է նախ՝ պատւի ուղիղ հասկացողութիւն ունենայ եւ երկրորդ՝ այնպիսի մարդիկ, որոնց համբաւը ո՛չ պակաս է օտարներից: Այդպիսի մարդիկ ազգի համբաւը բարձրացնելով ո՛չ միայն բարոյական օգուտ են տալիս ազգին, այլեւ քաղաքական-տնտեսական, գրաւելով օտարների համակրանքը, առանց որի չի կարելի նոյնիսկ առեւտրական գործեր յաջող կերպով առաջ տանել:
        Հայ գաղութների ամենամեծ ճիգը պիտի լինի բարձրացնել օտար երկիրներում հայոց պատիւը եւ անունը, որպէսզի ո՛չ միայն անկախութեան գործը հեշտացնեն, այլ եւ իրենց ընկերային-տնտեսական դրութիւնը լաւացնեն:
        Ազատութեան նա է արժանի, ո՛վ չունի ստրուկի հոգի եւ չի խորշում ամենայն տեսակ զոհաբերութիւններից:
       Հայերի նշանաբանը պիտի լինի իրենց գոյութեան պայքարը տանել պատւով եւ արժանի զոհաբերութեամբ:
      Պատիւը ոյժ է եւ զուր չէ, մի շարք առաջադէմ ազգեր,    այդ դարձրել են իրենց ցեղային նշանաբանը:
      Պատիվը, սակայն, գալիս է մարդու ցեղային զգացու-    մից: Հայերը պիտի հասկանան, որ պատւաւոր ազգ չեն դառնայ, քանի դեռ ընդունակ չեն առաջնորդւել ցեղային բարոյականով:
Վահան Տոտոմեանց
«ՑԵՂ ԵՎ ՀԱՅՐԵՆԻՔ», ՍՈՖԻԱ 1936թ., թիւ1

Տ Ա Ր Օ Ն Ա Կ Ա Ն   ԱՇԽԱՐՀԱՅԵՑՈՂՈՒԹԻՒՆ
Հայկ Ասատրյան

         Տարօնականութիւնը հիմնելով մենք ուզեցինք բարոյական եւ հոգեւոր վերանորոգումի հետ՝ կառուցւած տեսնել հայկական աշխարհայեցողութիւն, ազգային ընդհանուր դաւանանք:
        Այդպիսի դաւանանք չունի մեր ժամանակների հայութիւնը: Եկեղեցու աստւածաբանական կենսահայեցողութիւնը հանրապարտադիր չէ այլեւս – կան յարանւանութիւններ, կայ նաեւ կեանքի պատմական զարգացումը, որ վաղուց ի վեր խախտած է ո’չ միայն «հանդերձեալ»-ի հաւատը, այլեւ քրիստոնէական զգացումը՝ ընդհանրապէս: Ահա’ Անգլիոյ եւ Ամերիկայի մէջ ծայր տւած «բարոյական վերազինման» շարժումը, որ ճիգ է վերականգնելու քրիստոնէական բարոյականը, որով՝ խոստովանութիւն, թէ տկարացած է մարդոց կրօնական զգացումը: Հայոց քրիստոնէութիւնը ժամանակ մը նոյնացաւ ազգային սկզբունքին – «հայ-քրիստոնեայ»: Բարձր, շա’տ բարձր ըմբռնում մըն էր այդ՝ կեանքի բովանդակութեան մասին – մէկը հայոց պատմութեան ամենակենսիմաստ յղացումներէն, գործ առաւելապէս Մամի – կոնեաններու, որոնց մէջ հայկականութիւնը յանգած էր բնազանցումի եւ աստւածայինը մարմին ստացած էր:
     Առանց էաբանական խորքի իմաստ չունի մարդկային կեանքը: Ո’ւր էութեան բարձր զգացում կայ, այնտեղ կայ գոյութիւնը բնազանցելու, այսինքն՝ աստւածայինով լեցնելու պահանջ: Ատով էր, որ Մամիկոնեանները ճշմարիտ աստւածապաշտութիւն, անգերազանցելի հայրենասիրութիւն եւ միաժամանակ մեծ հերոսական ստեղծեցին: Քաջ կրնան ըլլալ շատերը, բայց հերոսական կը ստեղծէ միայն նա, ո’վ իր տքնութեան ու գործի, կեանքի ու մահւան խորհուրդի մէջ կը տեսնէ Աստուծոյ կամքի արտայայտութիւնը: Հերոսը մի’շտ ալ Աստուծոյ խօսքի առաքեալն է եւ յաւիտենականութեան բանաստեղծը: Ղեւոնդ Երէցը Աստուծոյ հետ կը խօսէր եւ Եղիշէն Մամիկոնեան մարդու հերոսականի իմաստը կը տեսնէր «իմացեալ» մահւան մէջ: Աստուծոյ հետ խօսո’ղը միայն կրնայ «իմացեալ մահ» ունենալ եւ նմանը միայն ընդունակ է երկրի վրայ անմահ գործեր երկնել:
        Ստեղծագործ են այն ազգերը, որոնց էաբանական խորքը որդեգրած գաղափարներու եւ հասարակական կազմակերպութեան ձեւի միջեւ հակասութիւններ չկան:
       Նա՝ ո’վ սուրը Աստուծոյ անունով եւ Հայրենիքի համար՝ չէր վերցներ, կրնար ծագումով Մամիկոնեան ըլլալ, բայց բարոյապէս երբե’ք պատկանիլ այդ ընտանիքին:
    Մամիկոնեանը նախ եւ առաջ աշխարհայեցողութեան մարդ է: Ատոր համար ալ անոր գործունէութեան մէջ կայ բարոյական հետեւողականութիւն: Մամիկոնեանի մօտ դուք չէք տեսներ գաղափարաբանական պատեհապաշտութիւն: Մետաղեայ կուռ համոզումներու տէր էակ է նա եւ անոր բոլոր կառուցումները դրւած են բարոյական ժայռի վրայ:
        Դարձէ’ք դէպի օրւայ մեր իրականութիւնը եւ դուք պիտի տեսնէք խարխափումներ եւ հակասութիւններ: Միեւնոյն կազմակերպութիւնը իր շարժումը կը սկսի Հայաստանի անկախութեան նշանաբանով, իր գաղափարաբանութիւնը կը հիմնաւորէ մարքսական նիւթապաշտական վարդապետութեամբ, կը կռւի հայ ազգի փրկութեան համար, կը քարոզէ համերաշխութիւն իր ժողովուրդը ճնշող եւ խոշտանգող թուրք տարրի հետ, ցոյցեր կ’ընէ յոյսը դնելով եւրոպական պետութիւններու միջամտութեան վրայ, կը միանայ այս պետութիւններու կառոյցին սպառնացող Եւրոպայի ընկերվարական կազմակերպութիւններուն եւ օր մըն ալ ներկայ Խ. Հայաստանը կը դաւանի «ազատ», «անկախ», «երջանիկ» հայրենիք եւ Հայկական Դատը՝ լուծւած:
         Այս խարխափումները եւ հակասութիւնները յատուկ չեն միայն հնչակեաններուն: Առհասարակ հայութիւնը զուրկ է քաղաքական նպատակի եւ գաղափարական համոզումներու կայունութենէ, հետեւողականութենէ: Նոյն անձը մէկ երեսով կը ներկայանայ ցեղապաշտ, միւսով՝ ընկերվարական, մէկով՝ իդէալիստ, միւսով՝ մատերիալիստ, մէկով՝ Մեծ Հայաստան երազող, միւսով՝ կովկասեան կոնֆետերացիայի մէջ միակ ելքը տեսնող, ընկերային երեսով՝ թշնամի բոլշեւիզմին, քաղաքականով՝ բարեկամ: Այս քաոսի պատճառով ստեղծւած է օրւայ անվճռական հայը: Բարոյական անկայունութիւնը կը ստեղծէ մտածումի ցրւածութիւն, երկրորդը՝ նպատակի անորոշութիւն, իսկ վերջինը՝ ճիգի, գործունէութեան աննպատակութիւն:
    Մտածումի ցրւածութեան անմիջական արդիւնքներէն   մէկն է նաեւ «ես»ի ներքին պառակտումը, ինչպէս եւ հասարակական կամքի բեկորացումը եւ հատւածապաշտութիւնը: Օրւայ հայ կեանքի պառակտումները հետեւանք են ազգային ընդհանրարժէք եւ հանրապարտադիր աշխարհայեցողութեան չգոյութեան: Բաւական չէ միութիւն քարոզել, պէտք է գտնել կառուցողական նիւթերը, միջոցները – հոգեւոր զէնքերը: Միութիւնը կը կառուցւի: Կը կառուցւին բոլոր ճշմարտութիւնները: Ճշմարտութիւնը հնարաւոր է, երբ գոյիմաստ խօսքի մը շուրջ կը հիւսւին շարք մը աններհակասելի դատողութիւններ: Միութիւնը կը կառուցւի, երբ կայ հանրապարտադիր նպատակը, նաեւ բարոյական բռունցքը, որ ձգողական իր կարողականութիւնը կըստանայ էաբանական խորքէ մը: Երէկ եկեղեցին միացուցիչ ոյժ էր, որովհետեւ զօրաւոր էր հայ մարդու կրօնական զգացումը: Որո՞նք են օրւայ հայի տիրական զգացումները: Ինչի՞ շուրջ կարելի է կեդրոնացնել հայութիւնը:
        Նախ՝ հայ մտաւորականութիւնը չունի գիտական պատրաստութիւն (արժանաւորները թո’ղ ներեն մեզ) եւ ընդունակ չէ մետաֆիզիկական խորքով եւ պատմա-իմաստասիրօրէն հիմնաւորւած հայկական աշխարհայեցողութիւն ստեղծել: Մեր քաղաքական կազմակերպութեանց ծրագիրները օտար ճշմարտութեանց թարգմանական խառնարաններ են: Այդտեղ կան հայկական նշանաբաններ, բայց ո’չ հայկական գաղափարախօսութիւն: Բոլորը կը սկսին «մարդկութիւն», «մարդկային» բառերով եւ հայ զանգւածի փրկութիւնը կը տեսնեն ընկերային բարենորոգումներու մէջ: Այդ ընկերային պահանջները չեն բղխիր Հայաստանի առաւելապէս երկրագործական նկարագիրէն, այլ՝ Եւրոպայի բանւորական դասակարգի պայմաններէն: Փոխւած են Հայաստանի ազգագրական պատկերը, քաղաքական վիճակը, անգամ Եւրոպայի պայմանները, բայց եւ այնպէս մենք կառչած կը մնանք հին «դասակարգային» մտածումին:
       Անստեղծագործ է այդ մտածումը եւ իր բնոյթով՝ զանգւածը պառակտող: Դասակարգային վարդապետութիւնը կը ստեղծէ «ընկերային շահակիցներ», բայց ոþչ ճակատագրի եղբայրներ: «Դասակարգ»ը կը նախատեսէ շահակիցներու միութիւն, որ իր խորքին մէջ համազօր է ազգային օրգանիզմի ընկերային մասնատումին: Մի’ ըսեր «հայ աշխատաւորութիւն», «հայ քաղքենիութիւն», «հայ աւատատէր», «հայ կղեր», ազգը մի’ պատկերեր ներքուստ պառակտւած, այլ ըսէ՝ «յաւիտենական հայկականութիւն», «հայութիւն»: Ամբողջականութեան զգացո’ւմը միայն կրնայ քեզ մղել օրգանական միութեան գիտակցութեան պահանջին: Քանի դեռ հատւածապաշտ ես՝ կեղծ են բոլոր քո քարոզները՝ միութեան մասին: Քանի դեռ ներքուստ միազգաց, ընկերօրէն ամբողջազգաց չես՝ ունայն են եւ ինքնախաբեութիւն քաղաքական քո բոլոր գործերը: Միութիւնը կը ստեղծւի ո’չ թէ կողմերու, հատւածներու սակարկութիւններով, այլ ընդհանուր նպատակի մը, արժեքի մը ենթարկւելու բացարձակ կամքով: Ո’ւր հատւածներ, դասակարգեր կան՝ այնտեղ չկայ նպատակի, արժէքի ընդհանրութիւն, ուստի եւ՝ ճշմարտօրէն հայրենանպատակ քաղաքականութիւն, որովհետեւ սա, ամեն բանէ առաջ, ընդհանրական ապագայի մտահոգութիւն է: Մենք չգիտենք՝ ընկերային ի՞նչ դիրք, բախտ, ճակատագիր կ’ունենան մեր որդիները եւ ասոնց յետնորդները, բայց մենք գիտենք, որ անոնք հայասերունդ են եւ կ’ուզենք, որ բոլոր պարագաներուն անոնք մնան այդպիսին – հա’յ: Ընկերային վիճակը, դիրքը անցաւոր են, կա’յ միայն ոգիի եւ արիւնի յավիտենականութիւն: Եւ կենսաբանօրէն առողջը ա’յն ժողովուրդն է, որ արթուն բնազդ ունի իր տեսակի յաւերժացման համար: «Տեսակ» հասկացողութիւնը կենսաբանական է եւ ո’չ ընկերային: Այդ կը նշանակէ՝ կենսաբանական որակները՝ ոգին, արիւնը, կրնան կազմել գոյիմաստ աշխարհայեցողութեան մը հիմքը եւ ո’չ թէ պատմական կամ ընկերային որեւէ մտածում, գաղափար, բովանդակութիւն կամ ձեւ: Այդ կը նշանակէ նոյնպէս, որ առողջ, ուստի եւ՝ պատմաստեղծ է ազգային, քաղաքական, հասարակական ա’յն կազմակերպութիւնը, որ իր կենսազգացութիւնը, բարոյական հրամայականը, նպատակադրութիւնը, գաղափարախօսութիւնը, ճշմարտութիւնները, համոզումները, տեսիլքները եւ գործելու կամքն ու մեթոդը կըստանա իրեն հարազատ էաբանական խորքէն՝ ցեղէն:
    Որեւէ աշխարհայեցողութիւն պիտի ունենայ իր բնազանցական խորքը: Առանց վերացումի չկայ ընդհանուր դատողութիւն, առանց վերջինի՝ ընդհանրապարփակ ճշմարտութիւն: Աշխարհայեցողութիւնը նախ եւ առաջ այդպիսի ճշմարտութիւն մըն է: Մենք ընդհանրացումի, վերացումի կ’ենթարկենք նիւթական երեւոյթները եւ «նիւթ» ընդհանուր հասկացողութեամբ կը յօրինենք «մատերիալիստական» աշխարհայեցողութիւնը: Հոգեւոր որակներու բացարձակումով մենք կը հիմնաւորենք «իդէալիստական» (աւելի ճիշդը՝ «սպիրիտուալիստական») աշխարհայեցողութիւնը: Ասոնցմէ մէկը «քանակական» ըմբռնում է, միւսը՝ «որակական» – նիւթ եւ ոգի: Ասոնց զուգադրութեան կամ հակադրութեան ըմբռնումով՝ մենք կը յօրինենք «դուալիստական» աշխարհայեցողութիւնը:
* * *
        Ցեղի մէջ մենք կը հանդիպինք երկու այդ գոյարմատներու կենսաբանական ներդաշնակութեան: Ժառանգականութեան օրէնքով մենք այդտեղ կը հաստադրենք նաեւ ոգու եւ նիւթի (արեան) անսպառելիութիւն: Այս անսպառելիութիւնը ապացոյց է, որ ցեղը էաբանական խորք է: Անկէ կը բղխին ազգութիւնը, որ առաւելապէս որակային՝ մշակութային-ոգեկան ըմբռնում է եւ ժողովուրդը, որ առաւելապէս քանակական, կենսաբանական գումարի, հաւաքի հասկացողութիւն է: Ասով պիտի բացատրել այն երեւոյթը, որ խառնւածքով իդէալիստ մարդը սովորաբար ազգայնական է, մինչ մատերիալիստը՝ ընկերապաշտ է, ժողովրդական, դասակարգազգաց: Ազգայնականի համար խանդի եւ իմաստութեան աղբիւրը ոգու հերոսագործութիւններու պատմութիւնն է, ժողովրդականը՝ կեանքի մեծագոյն արժէքը կը տեսնէ ներկան շահագրգռող ընկերային գաղափարներու մէջ:

* * *
      Մինչեւ տարօնականութիւնը՝ հայ մարդը շա’տ քիչ անգամ առիթ ունեցած է զբաղւիլ իր կեանքի էաբանական հարցերով: Նա ապրած ու գործած է օտար ճշմարտութիւններով, յարատեւօրէն ենթակայ զգացումի եւ բանականութեան ներքին հակասութեան: Ո’ւր չկայ էաբանական խորքի եւ որդեգրւած բանական համոզումներու հարազատութիւն եւ ներդաշնակութիւն՝ այնտեղ չկայ կամքի նպատակաիմաստ ուղղութիւն, որով եւ՝ պատմաստեղծ ճիգ ու գործունէութիւն:
     Հին հայերն ունէին իրենց դուալիստական աշխարհայեցողութիւնը (շեշտը դրւած ոգեկան կողմի վրայ): Քրիստոնէական մոնոֆիզիստական (միաբնութենական) դաւանանքը երկրէն կտրելու աստիճան «ոգիացուց» հայ մտածումը: Այստեղ՝ գլխաւոր պատճառը, որ մե’նք եղանք քրիստոնէութեան համար ամենէն շատ արիւն թափողը, բայց գործնականապէս անկէ ամենէն քիչ օգտւողը: Նոր ժամանակներուն՝ Դաշնակցութիւնը գնաց իդէալիստական գծով (թէպէտեւ ծրագրի մէջ խօսքեր կան դուալիզմի եւ համադրական մոնիզմի մասին), հնչակեանները՝ մատերիալիստական (թէպէտեւ գործունեութիւնը վիպապաշտական էր), բոլշեւիկները տեսութեամբ ու գործով՝ մատերիալիստական: Մատերիալիստական ուղղութիւնը օտարամուտ է եւ հակասութեան մէջ՝ հայկական էութեան հետ: Այստեղ պատճառը հնչակեաններու վաղաժամ քայքայումին եւ ա’յն փաստին, որ բոլշեւիզմը չի հարազատւիր հայ զանգւածի՝ մասնաւորապէս ցեղօրէն արթուն տարրի կողմէ:
     Գաղափարախօսական մեր բոլոր խարխափանքները, քաղաքական սխալները, կազմակերպական թերիները պայմանաւորւեցան անով, որ մենք չունեցանք հայկականօրէն հիմնաւորւած աշխարհայեցողութիւն: Անծանօթ մեր էաբանական խորքին – ցեղին՝ իմաստութիւնը եւ ուղղութիւնը չառինք հայոց անցեալը վարող ոյժերէն, այլ՝ Եւրոպայի ներկան խռովող ընկերային հոսանքներէն: Այդ հոսանքները սնանկացան Եւրոպայի մէջ, իսկ մենք կորսնցուցինք նաեւ Հայրենիքի եւ ժողովուրդի մեծ մասը եւ ասոր հետ՝ կամքի եւ մտքի կեդրոնացման ընդունակութիւնը: Բայց կառչած մտաւոր հին նախապաշարումներու, մենք կը շարունակենք մնալ բազմագաղափար, բազմանպատակ, բազմուղի, ուստի՝ հատւածամոլ, ցրւողական եւ քաղաքականապէս՝ անստեղծագործ:
     Բոլոր պատմակառուցումներու առաջին պայմանը հոգեկան ոյժերու կեդրոնացումն է եւ ամբողջականութեան զգացումը: Մէկը ճակատագրական քայլերէն դէպի ոգեկան կեդրոնացումը եւ ուժաստեղծումը՝ նոր աշխարհայեցողութեան կառուցումն է: Քանի դեռ պակասաւոր էր հասկացողութիւնը կենսաբանութեան մասին՝ մարդիկ կը խօսէին «բացարձակ» ներէն: Այդ տիեզերապաշտութիւնը մեր ճակատագիրը կը ստորադասէր գեր-բնականին, ընդհանուրին: Գերբնականը անկենսաբանական յաւիտենականութիւնն էր եւ ընդհանուրը՝ մարդկութիւնը: Յաւիտենականը կ’ապրւէր որպէս նախախնամութիւն, կամք տիեզերական մեքենականութիւն յինքեան, իսկ մարդկութիւնը՝ որպէս վերացական գաղափար: Էապէս սա համազօր էր բնական կապի խզումին՝ կենդանի մարդու եւ Աստուծոյ, անհատական անցաւորութեան եւ տեսակի յաւիտենականութեան միջեւ: Մարդու կրօնական զգացումի աղարտման գլխաւոր պատճառներէն մէկը «մարդկութիւն», «մարդկային» վերացական հասկացողութիւնները կուռք դարձնելն էր: Այս է պատճառը այն իրողութեան, որ աշխարհաքաղաքացիական բոլոր ոգորումները, ի վերջոյ, կը յանգին անկրօնութեան:
      Մենք մատնանշեցինք մեր նոր աշխարհայեցողութեան էաբանական խորքը – ցեղը: Որպէս կենսաբանական ըմբռնում՝ դա կը նախատեսէ բնական կապ մարդու եւ յաւիտենականութեան միջեւ: Ոգիի գծով՝ դա մեզ կառաջնորդէ դէպի աստւածայինի կենդանի զգացումը, արիւնի գծով՝ դէպի կեանքի յաւիտենականութեան զգացումը: Ոþւր յաւիտենականութեան առողջ զգացում կայ, այնտեղ ներկայ է Աստուծոյ կամքը: Իր խորքին մէջ, ցեղը Աստուծոյ կամքի արտայայտութիւն է: Դա նաեւ օրգանական միութիւն է ոգիի եւ նիւթի, որով՝ բնօրէն համադիր աշխարհայեցողութեան խարիսխ:
         Ցեղն է միայն ընդունակ դնել յաւիտենական, սրբազան եւ զօրութենաւոր նպատակ: Ցեղի յաւիտենական խնդիրը Հայրենիքն է: Ցեղի համար դա ո’չ թէ շահագործելի հող է եւ աւելի լաւ ապրելու միջոց, այլ՝ էութեան պահանջ: Հայրենիք տենչալով, մենք աւելի կ’ուզենք Մասիսի ճակատը տեսնել, քան Արարատեան դաշտի մէջ բամպակ մշակել: Մեր նախահայրերու սրբաստանները եւ գերեզմանները ձգողական աւելի մեծ խորհուրդ ունին, քան Մշոյ, Կարնոյ կամ Վանայ շուկաները:
         Տարբեր են ցեղի եւ ժողովուրդի բարոյական բովանդակութիւնները: Ժողովուրդը մի’շտ ալ առօրեայի մտահոգութիւն է, ցեղը՝ էութեան տանջանք: Տանջանքով շաղախւած նպատակը միայն կրնայ շարժման մէջ դնել մեր ողջ էութիւնը: Դաւանելով ցեղային աշխարհայեցողութիւն, մենք մեզ ամբողջացած պիտի զգանք՝ որպէս ներքին մարդ եւ ընկերութեան անդամ: Ներքին ամբողջականութեան զգացումը ինքնին ոյժերու կրկնապատկում է անհատի մէջ եւ հասարակական ներդաշնակութեան, ազգային օրգանական միութեան պահանջ:
    Ցեղի առաջին հրամայականն է՝ հայրենատիրութի’ւն:      Այդ կամքով վերցո’ւր սուր, գրիչ, բահ, ինչ որ կրնաս: Բոլոր պարագաներուն դու նպատակի զինւոր ես եւ ճակատագրի եղբայր անոնցմէ ամեն մէկուն, որոնք տքնած են, կը տքնին ու պիտի տքնին յաւիտենական Հայաստանի համար:
       Այդպէս գործելով՝ դու քո մէջ պիտի զգաս ներկայութիւ-   նը Մամիկոնեան հայու: Դա արդէն բարոյական սպառազինութիւն է եւ յաղթանակի ապահովութիւն:

«Տարօնի Արծիւ», 1939թ., թիվ 11

ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑ
«ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՀԻՐՈՒՐ ԽԵՏ» ԹԵՐԹԻ ՀԵՏ

- Պրն. Ավետիսյան, վերջերս մի շարք ազգայնական կազմակերպություններ ու անհատներ դիմել էին ՀՀ վարչապետին՝ Հայոց զորության աստված Վահագնի արձանը Երևանում տեղադրելու առաջարկությամբ: Ի՞նչ ընթացքի մեջ է այդ առաջարկությունը:
- Այո’, նման առաջարկ եղել է և այդ մասին գրեց ազգայնական մամուլը: Այս և մի քանի այլ հարցերի քննարկման համար ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանն արդեն հանդիպել է Հայաստանի ազգայնական ուժերի ներկայացուցիչների և մի շարք մտավորականների հետ: Վահագնի արձանի տեղադրման կապակցությամբ ներկաների մեծամասնության կարծիքը հակվեց արձանը Գառնու տաճարի մերձակայքում տեղադրելու՝ «Արորդաց Ուխտի» քրմապետ Սլակ Կակոսյանի առաջարկին: Սակայն, եղան նաև այլ առաջարկներ՝ Արագած լեռան վրա կամ քաղաքամայր Երևանում տեղադրելու համար: Արագածի պարագան մերժվեց հսկողության հնարավորության բացակայության պատճառով, իսկ Երևանում, առաջարկվեց (ես նույնպես պաշտպանում եմ այդ տեսակետը) տեղադրել ծովակալ Իսակովի պողոտայի վրա, Նորագյուղ գընացող հատվածում՝ հեթանոսական ոճով կառուցված հուշարձանի դիմաց: Կար նաև առաջարկ՝ մեր զորեղ Վահագնի արձանը Աշտարակի խճուղու վրա՝ ՀՀ Պաշտպանության նախարարության և Վահագն թաղամասի միջակայքում տեղադրելու համար: Կփորձենք առաջ տանել ծովակալ Իսակովի պողոտայի վերաբերյալ առաջարկը, որովհետև Գառնին իր հեթանոսական տաճարով արդեն ուխտատեղի է դարձել վաղուց և Միհր աստծո տաճարն է այնտեղ:
- Դուք ասացիք, որ եղել են նաև այլ քննարկումներ: Եթե գաղտնիք չէ, ի՞նչ հարցերի մասին է խոսքը:
- Իհարկե գաղտնիք չէ: Քննարկվեցին Անահիտ դիցուհու պղնձաձույլ արձաններից մեկի հնարավոր վերադարձի (գտնվում է Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանում), Գ. Նժդեհի արձանը Երևանում ունենալու (նաև մեծ հայորդու անվան հրապարակում), նրա մասունքների մի մասը Սպիտակավոր վանքի տարածքից Կապանի Գ. Նժդեհի անվան հուշահամալիր տեղափոխելու, ազատամարտիկների ծանր վիճակը բարելավելու մասին հարցեր: Ներկաներն անդրադարձան նաև Գ. Նժդեհի մասունքները ՌԴ Վլադիմիր քաղաքի գերեզմանատնից տեղափոխման կազմակերպիչներին կառավարական մակարդակով պարգևատրելու և մեծարելու, մեծ զորավարի ու գաղափարախոսի մասունքների մոտ (Սպիտակավոր վանք և Խուստուփ լեռ) ուխտագնացության ճանապարհները բարեկարգելու, դպրոցական դասագրքերում այս և այլ հայրենասիրական կարգի դրվագները քարոզելու, ազգայնական խնդիրներին առավել լուրջ ուշադրություն հատկացնելու հարցերին:
- Իսկ ի՞նչ ընթացքի մեջ է ՀՀ ազգայնական քաղաքական դաշտի համախմբման գործը:
- Մի քանի տարի է այս աշխատանքներն ընթանում են, լինում են նաև սայթաքումներ (հաճախ՝ խառնակչություններ), սակայն արդեն ձևավորվել է մի հիմնարար կորիզ, որը կարծում եմ շատ շուտով վերջնական ու հաղթական ավարտին կհասցնի հայ ազգայնականության բաղձալի համախմբումը՝ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ՝ սփյուռքում: Սա բխում է Հայոց պետականության և համայն հայության շահերից, քանզի ազգայնականությունը գենետիկ ինքնապաշտպանական թաղանթ է ցանկացած ազգի համար, մեր դեպքում, որպես արարչական հայ-արիական տեսակ՝ առավելապես:

«Հանուն Հայրենիքի Հիրուր Խետ»

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

         Անտառում յուրաքանչյուր ծառ պայքարում է մյուսների դեմ արևի ամեն շողի համար, բայց հողմերի ժամանակ միասին են պահպանում անտառը, այսինքն իրար:
       Տիեզերքը ներդաշնակ ընդգրկումն է ինքնուրույն միությունների, որոնք այլ ինքնություններից առանձնացած համակարգերի հետ հավերժական պայքարի մեջ պայմանավորում են արարման և ավերման հերթափոխ:
      Համակարգերի, նրանց յուրաքանչյուր բաղադրիչ-կառույցի գոյությունը միմիայն մյուսների հետ փոխհարաբերմամբ է ապահովվում և հենց ակնհայտ ձգող և վանող կենաց կայացումներն են մարդիկ իրար մեջ համարում ընկերություն կամ թշնամանք, փաստելով, որ տիեզերքում միայնությունն անգոյություն է, առկա միայնությունների ազատ շարժումը՝ քաոս:
   Հետևաբար ընկերությունն ազատության արգելումն է, միավորների իրար հետ փոխկապակցվածություն, ծափերի և ապտակների այնպիսի դրսևորում, ուր պարտավորությունների կատարումը անհրաժեշտ է դրանց գիտակցումով: Տիեզերքում՝ ժամանակի և տարածության պարզ նյութական մոդելավորումից մինչև հոգևոր բարդ ոլորտների անբացատրելի տիրույթ, դեռ չի հայտնաբերված այնպիսի ընկերություն, որ չպայքարի մյուսների դեմ: Հակառակ պահվածքը՝ անկախությունը, պայքարն է ինքն իր մեջ, ինքն իր դեմ. վիճակ, որն անվերապահորեն հանգեցնում է մահվան:
        Կամայական չէ ընկերության մասին այս անդրադարձը: Ազգային գաղափարախոսության վերլուծություններում այն բնականոն է, քանզի, ով զուրկ է անկեղծ ընկերությունից, զուրկ է և հայրենասիրությունից:
         Ընկերությունը, ինչպես տոհմը, ընտանիքը, կուսակցությունը, ազդ-օրգանիզմի բաղկացուցիչ մասն է: Դրա ճանաչումը ժողովրդի վերքերը բուժելու ցանկությունից ծնված ձգտում է: «Հավաքականությունը, բարոյապես կատարելագործվելով, ուղղակի կամ անուղղակի կերպով նպաստում է իր շրջապատի բարոյական զարգացմանը», – ասում է Նժդեհը: Մեր շրջապատն առաջին հերթին մեր ժողովուրդն է, որի կատարելության վիճակն անպարտելիությունն է:
     Ընկերության բարձրագույն օրինակը Արևի ընկերութ-  յունն է մոլորակների հետ. առանց ուղեծրերի  ընկերությունը հնարավոր չէ, հետևաբար մոլորակները մոլորվածներ չէն: Ընկերոջ ուղեծիրը հավատարմությունն է, որ տոներ ունի, բայց կիրակիներ՝ ոչ:
         Շան հավատարմություն և էշի համառություն. – ահա ընկերոջ առաքինություններից երկուսը: Սակայն ընկերությունը պահպանելու արվեստը չի’ պահանջում իրար լքել, ինչպես աշնան տերևը ծառն է լքում:
       Թշնամու զենք է ընկերոջ անհավատարմությունը, որից անզոր ենք պաշտպանվել:
         Հիմար ընկերը դառնում է թշնամուն ծառա՝ ակամա, իսկ անհավատարիմ ընկերն արդեն թշնամի է՝ գիտակցված: Այդ պատճառով է նաև, որ ընկերությունը կարող է լինել մկանուտների, բայց ոչ թույլ ուղեկիցների համագործակցություն: Լինել միմյանց զոհաբերվելու պատրաստ. – ահա ընկերության բանականությունը:
       Տալիքի զգացողություն, ճառագելու հատկություն՝ այլ   ոչ կլանելու. այդպես է բնորոշվում ընկերությունը:Այն դեպքում է ընկերությունը հասնում կայուն վիճակի, երբ իր մեջ բարձրին ընդունում է որպես մերձավորի, ցածրի հետ վարվում որպես մտերմի և նրանցից ստացած բոլոր ներդրումները վերադարձնում ավելացրած:
     Ընկերների իրավունքները ձեռք են բերվում միմիայն պարտականությունների անընդհատ կատարմամբ: Ընկերոջ հատկությունները նմանվում են երկնքին. բոլոր թերությունները, ինչպես աստղերը, պարզ երևում են գիշերը, և հատուցվում այնպիսի առաքինությամբ, ինչպես խավարը ցրող լուսաբացն է: Չի ծերանում այն ընկերությունը, որ միշտ լուսաբաց է տոնում: Ընկերության կորստի պատճառը հայրենասիրության պակասն էլ է, քանզի մնայուն արժեքները հայրենիքից են ժառանգվում. զոհաբերել կարելի է ամեն ինչ, անգամ ընկերությունը, բայց ոչ հայրենիքը:
     Հայրենասիրությունն ընկերությունը մերձեցնում է, շահախնդրությունը՝ հեռացնում:
         Ընկերության մեջ կա մի ուժ, որ միայն հանգամանքների թելադրմամբ է ի հայտ գալիս. դա անձնազոհությունն է:
        Քաղաքականությամբ ընկերությունը չի վերանում, բայց ձևափոխվում է, սահմանափակվում: Պակասում է ա’յն չափով, որչափով ձևական է ազնվությունը: Երկու ընկերոջ շփումներն ավարտվում են, երբ նրանցից միայն մեկն է հասնում հաջողության: Դեպք, երբ սեփական դործերից գլուխ չհանողին հաշվենկատորեն չեն խառնում իրենց գերծերին, անվանելով ձախորդ. բայց հենց ա’յդ կիզակետի հաղթահարումն է հանգեցնում Մեծ ընկերության, ինչն անհասանելի  բարձունք է ողորմելի միջակությունների համար: Դրանց ընկերության հիմնաքարը հաճախ ընդանենն ատելությունն է  ընդհանուր թշնամու նկատմամբ: Մի կարճ պահով՝ փուշը դառնում է ծաղկի ռազմաշունչ ընկերը, որ դեն է շպրտվում ծաղկեփունջ կազմելիս:
        Վա՝յ այն ընկերությանը, երբ վճարում են դուրս շպրտվելու համար:
        Ընկերության պակասը դոլարով չի հատուցվում: Առավել վայ ա’յն ընկերությանը, ուր ողորմություններով են վճարում դուրս շպրտվածին: Ա’յն ընկերությունն է անցողիկ, որից միայն կորզում են: Ընկերներ կան, որ հատկապես խանգարում են ընկերությանը, քանզի շինծուն այնտեղ է, ուր չկա զոհաբերություն: Երաժշտությունը հնչյունների գեղեցիկ ընկերությունն է, վատ կատարումները խաթարում են այն:
        Որքան դավեր կան ընկերների մեջ, որ սկզբում չենք ուզում նկատել, իսկ հետո արդեն միևնույն է: Հարկ է շատ ընկերներ ունենալ, որ կորցնելիս էլի ինչ-որ բան մնա: Շփումները մաքրում են ընկերության ժանգը. ովքեր օժտված չեն ընկերոջ արժանիքներով, նախանձից քայքայվում են: «Եթե ոչ ինձ, ապա ոչ էլ ընկերոջս». – ահա նախանձի տրամաբանությունը: Բարդ է պարզ ընկեր լինելը: Դպրոցում կա ընկերություն, բայց չկա ընկերության դպրոց: Խարույկն ընկերություն ջերմացնող կրակն է. մոմը՝ միայնակի: Շատ միայնակների միակ փրկությունն այնպիսի ընկերությունն է, ուր կարելի է շռայլ լինել պառակտումներով: Պարտության դեպքում զինվորն ամոթահար է հրամանատարի համար, բայց հպարտ՝ հաղթանակի դեպքում, երբ հրամանատարը նաև ընկեր է:
    Ընկերներից վիրավորվում են, երբ նրանց ուրախությունները չեն կիսում իրենք, իսկ իրենց դժբախտությունները՝ նրանք: Թեթև է, երբ պարտադրված ընկերություն է դադարեցվում, շատ ծանր, երբ անկեղծ ընկերությունն է խզվում:
         Ընկերը կեղծ է, երբ անհետանում է այն պահին. երբ նրա ներկայությունն է պետք: Ավելին մեծ վնասի է ընդունակ կեղծ ընկերոջ տված իրական դրամը, քան անկեղծ ընկերոջ տված կեղծը:
        Թեկուզ գինին սրտակից ընկեր է, բայց անողոք է պատժում: Սակայն գավաթի ընկերը, եթե կիսում է առօրյա հոգսերը, գերադասելի է անտարբեր ընկերոջից:
       Ընկերոջ միայն կեսն է լույս, մյուսը ստվեր է, որ տեսանելի է, երբ արդեն ընկեր չէ: Սակայն, որքան էլ ծանր լինի այդ ստվերը, ստիպված ենք  հետներս քարշ տալ, եթե մյուս կեսն իրոք լույս է: Անճշտապահությունն ընկերությունը քայքայող լուծույթ է: Թշնամուց ընկեր հազվադեպ է ստացվում, մինչդեռ ընկերն իր անճիշտ պահվածքով հաճախ է վերափոխվում թշնամու: Երբ հիշվում է ընկերոջ չվերադարձրած պարտքը, սկսվում է թշնամությունը: Միշտ թշնամուց ստացած ծանր վիրավորանքն ավելի հանդուրժելի է ընկերոջ հասցրած թեթևը: Թշնամությունը կարող է լինել անվտանգ, ընկերությունը՝ վտանգավոր, բայց միևնույն է. չի կարելի վստահել թշնամուն, անգամ եթե ընկերը վստահելի չէ:
     Թշնամին կսարսափի ձեզնից, երբ վախենա ձեր ընկերոջից: Մեծագույն թշնամի է իր թշնամությունը թաքցնողը, երբ այն կոծկվում է հենց ընկերության դրոշի տակ: Դիմացը կանգնած թշնամին օգտակար է, որովհետև նպաստում է ուժերի ուղղորդմանը, մինչդեռ թիկունքում հայտնվածը քողարկվելով՝ վնասակար է սեր  հայցելով: Թշնամին դավաճան չէ, բայց դավաճանն ավելին է, քան թշնամին:
     Թեկուզ թշնամու հերոսին գնահատեն որպես հերոսի, միևնույն է, ցանկանում են, որ նա’ լինի կռվի դաշտի հանգուցյալը, քան մի հեռավոր ընկեր:
      Ընկերության մեջ թշնամուն գերազանցելու հասկանա-   լի ջանքը հանգեցնում է կատարելության ձգտման, ընդհուպ մինչև ընկերության աստվածացման, որն արդեն սերտ կապված է ազգային ռազմաշունչ Ոգու հետ:
       Ահա այն ուժը, որն ամբողջությամբ կարող է ծառայեց-   վել ազգայնականության հաղթանակի համար: Ահա այն պատճառը, որով կարևորում ենք ընկերության մեջ եսապաշտության բացահայտումը, այն համարում ոճիր, դավաճահություն՝ ուղղված ազգայնականության դեմ, հետևաբար՝ ժողովրդի հոգևոր, բարոյական և ռազմական աճին խանգարող գոյություն: Նման պատճառներով է բացատրվում նաև ապազգային քարոզչության աշխուժացումն ընկերության հանդեպ: Քաոսի վանողական ուժը մի կողմից քայքայում է թաքուն պառակտումներով, մյուս կողմից՝ տարբեր հավաքականություններից բացահայտ շինծու կոալիցիաներ, դաշինքներ, միաբանություններ հիմնադրում: Վերջին հաշվով դրանք դատապարտված են կարճատևության, թեկուզ որոշ ժամանակ ի վիճակի են խոչնդոտելու զարգացման  բնական ընթացքը: Արհեստականորեն ձգված այդ «որոշ ժամանակն» էլ տուժած զանգվածի համար թվում է տանջալից երկար, հուսահատեցուցիչ, իսկ շահողների համար՝ միշտ էլ հաճելի:
       Հայը, ունենալով հստակ նպատակ՝ կորցրած հայրենի-  քը հետ բերելու ձգտում, պետք է անդուլ ջանա հաղթահարել իր հոգեբանական թերարժեքությունը, սովորի ապրել բացարձակի գիտակցումով, դառնա անռիկ ամրոց իր բաղադրիչ-հավաքականությունների և դրանց բաղադրիչ-անհատների կատարելագործման միջոցով, որոնցից առաջին հերթին ընկերությունն է ի զորու առաջնորդելու, եթե որդեգրի չսխալվելու սկզբունքը:
Ներսես Ներսիսյան
«Հանուն Հայրենիքի Հիրուր Խետ»
թերթի գլխավոր խմբագիր

Անհապաղ կասեցնել հիվանդ տականքի բազմացումը

        Վերջին շրջանում հայկական ԶԼՄ-ներում եռանդուն քննարկման թեմա է դարձել համասեռականության (մենք կասեինք՝ անսեռականության) հարցի արծարծումը: Մի զարմանալի և լուռ համաձայնությամբ գրեթե բոլոր հոդվածագիրները, լինեն նրանք արևմտյան թե արևելյան մտածողոությամբ, ազգայնական, թե կոսմոպոլիտ արժեքների դավանողներ, քննադատում են հայկական էթնիկ-ավանդական բարքերին անհարիր այդ արատը: Սակայն, հայոց իշխանական վերնախավում լռություն է, անտարբերություն՝ այս ամենին, ինչը հիմք է տալիս եզրահանգելու, որ վերնախավում նույնպես առկա են այդ աղտ(-ախտ)ով տառապողներ… Թվում է, այս իրավիճակում լավագույն լուծումը այդ հարցին չանդրադառնալն է, որովհետև հակաքարոզչությունը ինչ որ տեղ նույնպես քարոզչություն է: Ակամայից հիշում եմ «Քենթ»-ի կողմից ամերիկյան ինքնաթիռներում տեղակայված« հակագովազդը»՝ «Այստեղ նույնիսկ «Քենթ» չեն ծխում»: Ինչպես վերևում նշեցինք վերևներում լռության մատնելով այս հարցի առնչությամբ ազգի մեջ առկա տրամադրությունները՝ օրենքներ են դակում, օրինականացնելով անսեռականների « իրավունքները»՝ այս կենսաբանական մուտանտների շահերին զոհաբերելով մնացյալ նորմալ մեծամասնության իրավունքները:
      Չկա անհատի (առավելևս, երբ  այդ անհատը անսեռական է) իրավունք, այլ կա ազգ-ցեղի և պետականության արժեքների կրում՝ հանուն ընդհանուրի և սեփականի: Որպես օրինակ ներկայիս ՀՀ-ի իրավունքի դաշտը: Անհեթեթությունն այն մակարդակի է հասել, որ հարկատուի (այսինքն իմ՝ և կարդացողի) փողերով սնվող որոշ պետական (արդյո՞ք պետական) այրեր փորձում են պաշտպանության տակ վերցնել անսեռականներին: Եթե հոդվածի սկզբում մտահոգություն ունեինք, որ հակաքարոզչությունը նույնպես կարող է որոշակի լիցք հաղորդել անսեռականության տարածմանը, ապա ինչո՞վ է պայմանավորված այս հոդվածի ծնունդը: Նախ, ցանկանում ենք վերլուծության ենթարկել անսեռության երևույթը, ապա «ծեփել» բոլոր նրանց «ռեխները», ովքեր կփորձեն ազգի և պետականության շահերը զոհաբերել կենսաբանական մուտանտներին:
      Նախ այն բոլոր երկրներն ու անհատները, ովքեր փորձում են պաշտպան կանգնել անհատի իրավունքներին՝ դրան ստորադասելով ազգի ու պետության շահերը, իրենք ինչքանո՞վ են  պատրաստ պետության կամ ազգի շահերը ստորադասելու անհատի շահերին: Նույնիսկ թռուցիկ ակնարկը թույլ է տալիս եզրահանգելու, որ ասպարեզ նետված «անհատի իրավունքը» այլոց համար է՝ հարմար պահին միջամտելու իրենցից թույլ ցանկացած երկրի ներքին հարցերին: Համաշխարհային պատմությունից օրինակնե՞ր, որքան ցանկանաք՝ ջհուդամասոնների կողմից ասպարեզ նետված «եղբայրություն, ազատություն, հավասարություն» հորջորջված կարգախոսը դադարեց հենց այն պահին, երբ ավարտվեց ֆրանսիական հեղափոխությունը: Իսկ վերջինս էլ սկսեց լափել իր «զավակներին»: Այսօրվա ԱՄՆ-ն «անհատի իրավունքները» պաշտպանելու պատրվակով Իրաքում, Աֆղանստանում, Սերբիայում և այլուր խախտում է հենց այդ իրավունքները, միաժամանակ խախտելով նաև իր երկրի քաղաքացիների իրավունքները՝ օրենքի ուժով իր քաղաքացիներին քշելով «ահաբեկչական» գնդակից զոհվելու ճանապարհով: Այնպես որ անսեռականների իրավունքների պաշտպանությունը միայն մի նպատակ ունի՝ իրավունքների արտահանության քողի տակ, անբարոյականացնել տվյալ ազգը, թուլացնել երկրների պաշտպանողականությունը: Որովհետև պարզից էլ պարզ է, թե ինչի է ընդունակ համասեռականը ու լեսբուհին՝ իր երկրի ու պետության շահերը պաշտպանելիս:
         Ի վերջո ովքե՞ր են անսեռականները՝ հիվանդնե՞ր, դիպվածի զոհեր, մոդային տուրք տվողնե՞ր, թե՞…
    Եթե հիվանդներ, ապա կարծում ենք, որ այդ ախտ(-աղտ)ով ոչ բոլոր տառապողներն են ընտրում այդ բնության բոլոր օրինաչափություններին դեմ ճանապարհը: Այնպես որ արդարացում չէ ոմանց կողմից բերվող այս փաստարկը:
     Եթե դիպվածի զոհեր, ապա ամենայն անկեղծությամբ կարեկցում ենք նմաններին և ցանկանում ենք մի լրացում կատարել, որ դա ավելի հաճախ հանդիպում է «կրիմինալ» աշխարհում և որքան մեզ հնարավորություն է տալիս մեր տեղեկացվածությունն, ապա վերջին տարիներին նման դեպքերը բացառիկ երևույթներ են:
      Եթե մոդայամոլներ, ապա… մենք հակված ենք ենթադրելու, որ «մարդկանց» այս խմբում գերակշռում են հենց նմանները: Հակառակ դեպքում ինչով բացատրել այդ դատապարտվածների՝ կտրուկ աճը վերջին շրջանում:
      Իմի բերելով փաստերը կարելի է ասել, որ անսեռականությունը դրսից ներմուծվող նոր տիպի համաճարակ է, նաև որոշ արտաքին ուժերի կողմից որի դեմը պետք է փակել համապատասխան օրենքների ընդունմամբ, իհարկե, եթե ՀՀ ԱԺ-ն և նախագահը մտահոգ են մեր երկրի ապագայով: Կարծում ենք բոլորին է հայտնի, որ պատասխանատվության է ենթարկվում ամեն ոք, ով խախտում է հասարակական կարգը: Մինչդեռ հայտնի է, որ ցանկացած հասարակական օրենք (կարգ) ժամանակավոր է՝իրավիճակային, և վաղ թե ուշ այն նետվելու է պատմության աղբանոց: Իսկ բնական օրենքները հավերժ են և կախված չեն ոչ մեկի կամքից, բայց անսեռականներն առաջին հերթին խախտում են հենց բնական օրենքները՝ շեղվելով բնության կողմից իրենց տրված առանձնաշնորհից: Ի՞նչ է ստացվում, ջհուդամասոնների կողմից մոգոնած օրենքը (հասարակական օրենքը) խախտողը ենթարկվում է պատասխանատվության, իսկ բնական օրենքը խախտողը՝ ոչ, ընդհակառակը՝ խրախուսվում է:
         Մեր եզրահանգումը. անսեռականները, որպես բնական օրինաչափ զարգացումից շեղված մուտանտներ՝ ենթակա են ոչնչացման: Լավագույնը, որ դրանց  կառաջարկվի, այն է, որ բոլորին հավաքեն մի տեղ և մինչև իրենց կյանքի վերջ աշխատեցնեն ստորերկրյա առավել վտանգավոր հանքախորշերում ու թող այնտեղ էլ զբաղվեն անասնական կրքերի բավարարմամբ, մինչև…  
Գագիկ Սահակյան

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ
Հայոց լեզու, Հայոց բարբառ,
Արցունքի պես մաքուր ու ջինջ,
Մեսրոպատառ Հայոց լեզու,
Դու ամենից վեհ ու անջինջ:
ԻՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆ
Դարեր եկան ցավ ու դավի,
Դարեր անցան մահ ու ավեր,
Դու խռոված վերքիդ ցավից,
Ելնում էիր դարերն ի վեր:
Ելնում էիր ու քո ճամփին,
Որպես փարոս հուրհրացող,
Քո ծարավն էր սիրո արփին,
Քո երգերը արցունքի ծով:
Ա՜խ, դարերի ոխն ու քենը,
Քո մեջ քանի՜ ջահ են վառել,
Դու ծվատվել, հալվել ես միշտ,
Ապագային աչքդ հառել…
ՈՒ քայլել ես փարված կյանքին,
Անմահ, անվերջ, անհասանելի…
Դու ամենքից խռով, խոցված,
Ոչ ամենին հասկանալի:
Դարեր կգան շենշող ու լի,
Դարեր՝ քեզնից առած թևեր,
Իսկ դու` վստահ ամեն քայլիդ,
Պիտի ելնես դարերն ի վեր:

Դավիդ Սեն-Բալայան

Համաշխարհային ճանաչում ունեցող
մարդկանց կարծիքը հրեաների մասին

1. Ջորջ Վաշինգտոն (ԱՄՆ-ի նախագահ 1731-1799թթ.)
Նրա «Վաինգտոնի Մաքսիմները» գրքում հրեաների մասին գրված է.«Ցավալ է, որ մի պետություն, ավելի հին, քան սա է, չկարողացավ խեղճացնել նրանց, որպես հասարակության ժանտախտ և մեծագույն թշնամիների, ովքեր իրենց ներկայությամբ երջանկացրել են ամերիկային»:
2. Մարկոս Ցիցերոն (Հռոմեացի հռետոր 106-43թթ մթա)
«Հրեաները պատկանում են մութ և վանող ուժերին: Ով գիտի, թե որքան բազմաքանակ է սրանց կլիկան, ինչպես են նրանք միավորվում և ինչ հզորություն կարող են դրսեվորել, ի շնորհիվ իրենց համախմբվածության»:
3. Լուի Սենեկա (Հռոմեացի փիլիսոփա 4 մթա-65մթ.)
«Այս ժողովուրդը (հրեաները) – ժանտախտ են: Նրանք կարողացան ձեռք բերել այնպիսի ազդեցություն,որ մեզ հախթողներիս թելադրում են իրենց օրենքները»:
4. Տացիտ (Հռոմեացի պատմիչ 55-122 մթ.)
«Հրեաները համարում են սրբապիղծ այն ամենը, ինչը սուրբ է մեզ համար»:
5. Մարիո Հուստինիանոս (Սուրբ Հուստինիան,
Հռոմեացի փիլիսոփա 100-165թթ.)
«Հրեաներ միշտ եղել են քրիստոնեության հետապնդումների ետևում: Նրանք ճամբորդել են երկրով մեկ ու ամեն տեղ ատել և փորփրել են քրիստոնեական հավատքի հիմքերը»:
6. Գուանտրամ (Ֆրանսիացի թագավոր 525.-593թթ.)
«Թող անիծված լինեն այդ ուխտադրուժ և սատանայական ժողովուրդը (Հրեաները), որոնք ապրում են միայն խաբեբայությամբ: Այսօր, նրանք ինձ փառաբանում են միայն այն բանի համար, որպեսզի կառուցեն իրենց սինագոգը, որն ավերվել է քրիստոնեաների կողմից: Դա, իհարկե ես չեմ անի, քանի որ աստված արգոլումէ ինձ»:
7. Մուհամեդ (Մահմեդականության հիմնադիր 570-632թթ.)
«Իմ համար անհասկանալի է, թե ինչպես մինչև օրս ոչ մեկը չի հալածել այդ անասուններին (հրեաներին), որոնց շնչառությունը մահվան է նման: Չէ՞ին ոչնչացնի, յուրաքանչյուրն արդյոք այն գազաններին, որոնք լափում են մարդկանց, եթե անգամ նրանք ունեն մարդկային կերպարանք: Հանդիսանում ե՞ն արդյոք հրեաները մի այլ բան, բացի մարդ լափողներ»:(Վերցված է Ղուրանից):
8.Ֆոմա Ավինսկի (Փիլիսոփա 1225-1274թթ.)
«Հրեաներին չպետք է թույլ տրվի ունենալ այն, ինչը նրանք ձեռք են բերել վաշխառությամբ: Լավ կլիներ, որ նրանք աշխատեին և արդար վաստակեին իրենց ապրուստը, որովհետև անգործությունից նրանք դառնում են ավելի նյութապաշտ»:
9. Էրազմ Ռոտերդամսկի (Հոլանդացի փիլիսոփա և գիտնական 1468-1536թթ.)
«Ինչպիսի թալան և հալածանք են իրականացնում հրեաները աղքատների հանդեպ, որոնք էլ չեն կարողանում այս բոլորը տանել»:
10. Մարտին Լյութեր (եկեղեցական բարեփոխիչ
1983-1546 թթ.)   
«Որքան հարազատ է հրեաներին «Էսֆեր» գիրքը, որը արդարացնում է նրանց արյունախում լինելը, վրիժառությունը և ավազակության ախորժակը: Արևը երբեք չի լուսավորել սրանցից առավել արյունախում և վրիժառու ժողովրդի, որանք փայփայում են այլահավատներին խողդելու և ոչնչացնելու գաղափար: Արևի տակ ամբողջ մարդկության մեջ չկա սրանցից ագահ ժողովուրդ, ովքեր եղել են ու կան, ինչը մատնանշում է իրենց աստծու կողմից անարգված վաշխառույությունը: Նրանք իրենց մխիթարում են այն բանով, որ երբ կգա փրկիչը, նա կհավաքի ոսկին ու արծաթը և կբաժանի իրենց մեջ: Պիտի ոչնչացվեն «Թալմուդի» գրքերը և աղոթագրքերը, որոնք սովորեցնում են անաստվածության, ստի և սրբապղծության: Երիտասարդ հրեաներին և հրեուհիներին պետք է տալ բրիչներ, բահեր և ճախարակներ, որպեսզի նրանք իրենց հացը վաստակեն քրտինքով: Հրեաները հափշտակում են մեր ունեցվածքը ու փողերը և դառնում են մեր երկրի տերերը»: (Վերցված է «Լյութերի ստեղծագործություններից» հատոր 32:)
11. Ջորդանո Բրունո (Իտալացի գրող և
փիլիսոփա 1548-1600 թթ.)
«Հրեաները իրենց ծննդյան օրվանից հանդիսանում են ժանտախտային, վարակիչ և վտանգավոր ռասա, որոնք արժանի են արմատախիլ արվելու:» (Վերցված է «Սպացցիո» աշխատությունից 1888թ. 2 հատ. 500 էջ):
12. Պետրոս Մեծ (Ռուս կայսր 1672-1725 թթ.)
«Ես գերադասում եմ իմ երկրում տեսնել մահմեդականների և հեթանոսների, քան թե հրեաներին: Վերջիններս հանդիսանում են խաբեբաներ և սրիկաներ:»
13. Ժան Ֆրանսուա Վոլտեր
(Ֆրանսիացի գրող 1694-1728 թթ.)
«Հրեաները հանդիսանում են ոչ այլ, ինչ քան արհամարելի և բարբարոս ժողովուրդ,ովքեր երկարատև ժամանակ ներդաշնակել են մերժելի նյութապաշտությունը ահավոր նախապաշարումներով և չմարող ատելությամբ, այն ժողովուրդների հանդեպ, որոնք նրանց հանդուրժում են և ում հաշվին նրանք հարստանում են: Փոքր հրեական ազգը համարձակվում է ցույց տալ անհաշտ ատելություն այլ ժողովուրդների սեփականության նկատմամբ: Նրանք քծնվում են երբ մատնվում են անհաջողության և մեծամտանում են երբ գործերը լավ են ընթանում:»
14. Բենջամին Ֆրանկլին (Ամերիկացի գիտնական և պետական գործիչ 1706-1790 թթ. )
«Ցանկացած երկրում, որտեղ էլ որ հայտնվում են հրեաները, անկախ իրենց քանկից, նրանք նսեմացնում են տեղի բարոյականությունը, կոմերցիոն ազնվությունը, ինքնամփոփվոըմ են և չեն ենթարկվում ձուլման: Նրանք ծաղրում են քրիստոնեական կրոնը, աշխատում են այն քայքայել, ստեղծում են պետություն պետության մեջ, և ընդիմություն հանդիպելու դեպքում ձգտում են երկիրը մահացու խեղտել ֆինանսապես: Եթե մենք սահմանադրական ճանապարհով չվտարենք նրանց Միացիալ Նահանգներից, ապա 200 տարվա ընթացքում նրանք կվխտան մեծ քանակությամբ, վեր կբարձրանան և կուլ կտան երկիրը և կփոխեն մեր կառավարման ձևը: Եթե դուք նրանց չվտարեք, 200 տարվա ընթացքում,հրեաներին պահելու համար մեր սերունդները կաշխատեն դաշտերում, իսկ այդ ժամանակ նրանք իրենց հիմնարկներում կշփեն ձեռքերը: Ես զգուշացնում եմ ձեզ ջենտլմեններ, եթե դուք չվռնդեք նրանց, ապա ձեր երեխաները կանիծեն Ձեր գերեզմանները»:
15. Ֆրիդրիխ Մեծ (Պրուսիայի կայսր 1712-1786 թթ.)
«Տիրակալները չպետք է իրենց տեսադաշտից կորցնեն հրեաներին, արգելեն նրանց թափանցումը մեծածախ առևտուր, հետևեն նրանց քանակի ավելացմանը և որտեղ էլ որ լինի զրկեն նրանց անպատկառ արարքներ կատարելուց: Ոչինչ այդպես չի ճնշում առևտրականներին, որքան այն արգելված եկամուտը, որը ստեղծում են հրեաները»:
16. Մարիա Թերեզա
(Ավստրիական կայսրուհի 1717-1770թթ.)
Հետայսու ոչ մի հրեա, անկախ իր ով լինելուց չպետք է մնա այստեղ առանց իմ գրավոր թույլտվության: Ես չգիտեմ ոչ մի ուրիշ ժանտախտի տեսակ մեր երկրի ներսում, ինչպին որ հանդիսանում է սրանց ցեղը, ովքեր խորամանկությամբ հարստահարում են ժողովրդին, զբաղվում վաշխառությամբ, պարտքով փող տալով և կատարում են գործեր ինչը վանում է ազնիվ մարդկանց: Հետևաբար պետք է նրանք տեղափոխվեն կամ վտարվեն այստեղից:
17. Ելիզավետա Պետրովնա
(Ռուսական կայսրուհի 1709-1761)
«Հրեաներ գոյություն ունեն Ռուսաստանի գրեթե բոլոր մասերում: Այս՝ Քրիստոսին ատողներից մենք չենք կարող ոչ մի լավ բան սպասել: Այս հանգամանքից ելնելով ես հրապարակում եմ հետևյալ հրամանը; – Բոլոր հրեաները՝ տղամարդ թե կին, անկախ իրենց դիրքից ու կարողությունից, իրենց ունեցվածքով անհապաղ պետք է կորչեն երկրի սահմաններից դուրս: Այս Քրիստոսի թշնամիներից ես չեմ ուզում ունենալ ոչ մի եկամուտ»:
18. Էդվարդ Գիբբոն
(Անգլիացի պատմաբան 1737-1794թթ.)
«Հրեաները ցույց տվեցին իրենց անասնական ատելությունը Հռոմեական կայսրության նկատմամբ, որը նրանք ավերել են մշտապես՝ դավադրություններով և ահավոր մարդասպանություններով: Մարդկությունը ցնցվում է երբ իմանում է նրանց բարբարոսությունների մասին»:
19. Նապոլեոն Բոնապարտ
(Ֆրանսիայի կայսր 1769-1821թթ.)
«Հրեաներին պետք է դիտարկել որպես ազգ, բայց ոչ որպես կրոնական խումբ: Նրանք հանդիսանում են ազգ, ազգի մեջ: Ես կուզենայի նրանց զրկել գրավով պարտք տալու իրավունքից, որովհետև շատ ստորացուցիչ է ֆրանսյացի ժողովրդի համար երախտապարտ լինել այդ ցածր ազգին: Շատ գյուղերի հարստությունները թալանվում են հրեաների կողմից, նրանք վերականգնել են ճորտատիրական կարգերը: Նրանք հանդիսանում են իսկական ագռավների երամ: Հրեաների առաջացրած աղքատությունը չի բխում մի անհատ հրեայից, այլ հանդիսանում է այդ ամբողջ ժողովրդի էությունը: Նրանք ինչպես թրթուռները և մորեխները խժռում են Ֆրանսիան:Ես որոշել եմ ուղղել հրեաներին: Ես չեմ ուզում հրեաներից ունենալ ավելի շատ, ինչքան որ ինենք կան ին պետությունում: Ես անում եմ ամեն ինչ, որ ապացուցեմ իմ արհամարանքը այդ, աշխարհի ամենաստոր ազգի նկատմամբ: Հրեաները հանդիսանում են այն ազգատեսակը, ովքեր ընդունակ են ամենաստոր հանցագործությունների: Ես ուզում էի նրանցից ստեղծել քաղաքացիների ազգ, բայց նրանք բացի չարչիություն անելուց ոչնչի ընդունակ չեն: Ես ստիպված էի կիրառել օրենք նրանց դեմ, վաշխառություն անելու համար և Էլզասի գյուղացիները փոխանցեցին իրենց երախտագիտությունը այդ կապակցությամբ»: (Հատվածներ 1806թ. սենատի նիստում արտասանած ճառից)
20. Նիկոլայ 1-ին (Ռուսական կայսեր 1796-1855թթ.)
«Գյուղացիների սննկանալու հիմնական պատճառը հանդիսանում են հրեաները, որոնք հանդիսանում են 2-րդը հողատերերից հետո և իրենց հնարամտությամբ շահագործում են դժբախտ բնակչությանը: Նրանք հասարակության մեջ հանդիսանում են ամեն ինչ՝ վաճառական, գործատու, ջրաղացպաններ, արհեստավորներ և այլն: Նրանք այնքան արհեստավարժ են խաբեության մեջ, որ դեռ չցանված ցորենի դիմաց արդեն վճարում են և իջեցնում են բերքի գները մինչև բերքահավաքը: Նրանք սովորական տզրուկներ են, որոնք ծծում են ամեր ինչ և ամայացնում են մեր մարզերը»:
21. Կրյուգեր (Տրանսվաալի նախագահ 1825-1904թթ.)
«Եթե հնարավոր լինի ազգի վզից թոթափել հրեական մոնոպոլիստներին առանց Մեծ Բրիտանիայի հետ պատերազմ հրահրելու, ապա Հարաֆային Աֆրիկայի խնդիրը կլուծվի»:
22. Հելմուտ ֆոն Մոլտկե
 (Գերմանական գեներալ և ռազմավար 1800-1890թթ.)
«Հրեաները կազմավորում են իրենց հասարակությունը և ենթարկվելով սեփական օրենքներին կարողանում են շրջանցել այն պետության օրենքները, որը հանդիսանում է իրենց օթևանը: Գողությունները բացահայտվելիս, հազվադեպ է պատահում, որ նրանք, կամ հանդիսանում են որպես մասնակից, կամ որպես թաքցնող: Հարստություն կուտակելու համար, նրանց համար բոլոր միջոցները արդարացվում են: 1812թ. պատերազմի ժամանակ նրանք հանդիսացել են երկկողմանի լրտեսներ, ընդ որում դավաճանել են նրանցից յուրաքանչյուրին»:
23. Ֆրանց Լիստ (Հունգարացի կոմպոզիտոր 1811-1886թթ.) «Երկրին սպառնացող վտանգի ժամանակ, հրեաները բացելով կամ փակելով իրենց քսակը իվիճակի են նպաստելու հաղթանակին կամ պարտությանը: Կգա պահը, երբ որ բոլոր քրիստոնյա ազգերը, որոնց մեջ ապրում են հրեաները, հարց կբարձրացնեն, հանդուրժել նրանց,թե արտաքսել: Եվ այդ հարցը իր հնչեղությամբ այնքան կարևոր է, ինչքան այն հարցը՝ ուզում ենք ապրել թե մահանալ, առողջություն թե հիվանդություն, հանգստություն թե մշտական անհանգստություն»:
24. Իշխան Մոբուչում Օկումա
(Ճապոնացի գիտնական 1871թ.)
«Հրեաները ամբողջ աշխարհում ոչնչացնում են հայրենասիրությունը և պետության առողջ հիմքերը»:
25. Էռնստ Ռենան (Ֆրանսիացի պատմիչ 1823-1892թթ.)
«Արևելյան Եվրոպայում հրեաները նմանվում են քաղցկեղի և դանդաղ խժռում են այլ ազգերի մարմինը: Մարդկանց շահագործելը նրանց համար նպատակ է: Էգոիզմը և անձնական խիզախության բացակայությունը նրանց գլխավոր բնութագիրն է: Ինքնազոհությունը և հայրենասիրությունը իրար հետ միասին բացարձակ օտար են նրանց»:
26. Նյուդիգեյ (Անգլիայի պառլամենտի անդամ)
«Ես չեմ հավատում, որ հրեան կարող է լինել պառլամենտին պիտանի անդամ, որովհետև նա թալմուդի ուղակի հետևորդն է, որի դրույթներն անբարոյական են, հակասոցիալական և հակազգային են»: 1858թ-ի մարտի 22-ի ճառից:
27. Լորդ Հարինգտոն (Անգլիայի լորդերի պալատի անդամ, 1858թ-ի հուլիսի 12-ի ելույթից)
«Ես առարկում եմ հրեաների մուտքը պառլամենտ, որովհետև նրանք մեծ փողային պարտատերեր են ամբողջ աշխարհում: Նրանց համար միևնույնն է իրենք լավ թե վատ գործեր են կատարում: Դրա հետևանքով աշխարհի ազգերը տնքում են ուժերից վեր հարկերի համակարգից և ազգային պարտքերից: Նրանք հանդես են գալիս որպես ազատության ամենամեծ թշնամի»:
28. Հենրի Ֆորդ (Ամերիկացի մեքենաշինարար և
գրող 1863-1947թթ.)
«Հսկողություն սահմանեք ամենահարուստ 50 հրեական ֆինանսիստների վրա, որոնք հրահրում են պատերազմները սեփական եկամուտների համար և պատերազմները կվերանան»:
29. Ջեկոբ Կուպեր
(ԱՄՆ-ի նախկին հյուպատոս Պետրոգրադում)
«Թույլ տվեք հուդաիզմին վերցնել՝ իրավունք, անսահմանափակ իշխանություն, ֆինանսական եկամոուտներ և ձեր առաջ կներկայանա բացահայտված մարդասպանը, կեղեքիչը, Շեյլոկը՝ անուղղել և դաժան ինչպես մահը»: («Քրիստոսը հրեա չեր» գրքից 1936թ.):
30. Ուինստոն Չերչիլ (Անգլիացի պետական գործիչ, պառլամենտում 1919թ-ին նոյեմբերի 5-ին ասել է հետևյալը)
«Անհրաժեշտություն չկա ուռճացնել այն դերը, որը խաղացել են հրեա-աթեիստները ռուսական հեղափոխուփյան մեջ և բոլշևիզմի ստեղծման գործում: Առավելևս, որ կարևոր ոգեշնչումը և շարժող ուժը գալիս է հրեա առաջնորդներից: Խորհրդային հիմնարկներում հրեաների գերակշռությունը ավելի քան զարմանալի է: Եվ ահաբեկչության հիմնական մասը, որը իրականացնում էր «ՉԿ»-ն հակահեղափոխության դեմ, կատարվել է հրեաների ձեռքով: Նմանատիպ սատանայական ճանաչման հասան հրեաները տեռորի մեջ, երբ Հունգարիայում իշխում էր Բելա Կունը»:

Վերցված է Կ. Վ. Կորչագինի
«Դատ ակադեմիկոսի նկատմամբ» գրքից,
3-րդ հրատարակչություն. Մոսկվա, «Վիտյազ»

Հ. Գ. – Համաշխարհային ամբողջ պատմությունը ցույց է տվել, որ ոչ մի հրեական համայնք, բացի վնասից՝ ավերից ու պղծումից, այդ երկրին այլ բան չի տվել… և դա վերաբերում է նաև Հայաստանին:
Արմեն Ավետիսյան՝
Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ

Միայն Մայր Հողի
կրծքից կերակրվելով և
մեր գլխավերևում գտնվող
 Հայր Երկնքի
 բազկի տակ ապրելով
Մենք կզորանանք՝
Բնության Օրենքներին
համապատասխան.
***   
հեռանալով Հայերից՝
հեռանում ենք մեր Ցեղի
Առաքելությունից,
իսկ հեռանալով
մեր Առաքելությունից,
Մենք Մեզ զրկում ենք
Հավերժանալու հնարավորությունից.
***
Ամենակատարյալն
ու Ամենաանկրկնելին
ԱՐԱՐԻՉՆ է, ՆԱ ՀԱՎԵՐԺ է.
Փա՜ռք ԱՐԱՐՉԻՆ…
և Հայության
Ամենագերագույն խնդիրը
Մեր Ցեղին
ՀԱՎԵՐԺԱՑՄԱՆ
ճանապարհով անշեղ տանելն է.
Փա՜ռք Ազգին.

Ցեղակրոնությունը,
Տոհմականությունը,
նաև ՀԱՅ ընտանիքների
անխախտ միությունն ու
համերաշխությունն են
նպաստելու ազգային որակների պահպանմանն ու ազնվացմանը.
***
Ազգի սրբությունների
 պահպանության խնդիրը
վերանձնական է,
իսկ                                             
Ազգի Առաքելության համար զոհվելն անմահություն է:
Փա՜ռք Անմահներին                          
  և նոր մարմնական ծնունդ՝           
  Նրանց հոգիներին.
***
Ազգարմատը,
(իմա՝ Տոհմածառը)                                 
 Տոհմի հայելին է,                              
   և պետք է ապրել այնպես,                   
    որ հայելու արտացոլանքը        
    մաքուր ու հաճելի լինի,
և նայողն իրեն                         
 ձևախեղված ու պղծված չտեսնի.

Այս գրառումը հրապարակվել է Հայ Արիներ, Տպագիր Մամուլ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։