Պատ­մութ­յան մութ ծալ­քե­րից՝ ա­ռանց գրաքն­նութ­յան

Ար­մե­նոի­դա­կան խաչ. ով է դար­ձել այս մշա­կույ­թի ժա­ռան­գոր­դը

 

Սկիզ­բը՝ թիվ 7-ում

Հա­ջոր­դը, ո­րին կանդ­րա­դառ­նանք, Չա­տալ Հյու­յուկ հնա­վայրն է, Հա­յոց Մի­ջա­գետ­քի ծի­սա­կան հա­մա­լիր­նե­րում ներ­կա­յաց­ված կյան­քի եւ մահ­վան գա­ղա­փա­րա­կան խնդի­րը այս հնա­վա­յրում ստա­նում է ո­րո­շա­­կի լու­ծում: Չա­տալ Հյու­յուկ հնա­վա­յում հայտ­նա­բեր­ված պատ­կեր­նե­րում մար­դու կյան­քը հստա­կո­րեն բա­ժա­նվել է եր­կու մա­սի՝ երկ­րա­յին կյան­քի եւ անդրկ­յան­քի, որ­պես եր­կու կյան­քե­րը ի­րար միաց­նող խորհր­դան­շան­նե­րի մեջ առ­կա է շրջա­նը, խա­­չը, անգ­ղը:

Չա­տալ Հյու­յուկ տա­րած­քում հայտ­նա­բե­րված պատ­կե­րը շա­րու­նա­կում է Պոր­տա­սա­րի անգ­ղի-խա­չի եւ ա­րե­ւի գա­ղա­փա­րը, ո­րն­ այ­ստեղ լրաց­վել է գոր­ծող ան­ձով: Նկա­րը հստակ ար­տա­հայ­տում է աստ­ծո եւ մար­դու, ինչ­պես նաեւ ա­րե­ւա­պաշ­տա­կան գլխա­վոր խորհր­դան­շան­նե­րի եւ գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան փոխ­հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը, պատ­կե­րը կա­րե­լի է բա­ժա­նել եր­կու մա­սի՝

1. Մար­դը իջ­նում է չո­րեք­թաթ, աս­տի­ճան­նե­րով ցած, աս­տի­ճան­նե­րը ա­վարտ­վում են հիմ­նաս­յան մոտ, ո­րի գա­գա­թին նստած են եր­կու անգ­ղեր՝ կի­սա­փակ թ­­ե­ւե­րով եւ հսկում են գո­գա­վո­րութ­յան մեջ դրված կլոր ա­ռար­կա­յին, հիմ­նաս­յու­նը զար­դար­ված է հա­վա­սա­րա­կողմ խա­չե­րով: Կոմ­պո­զի­ցիան ար­տա­հայ­տում է դա­վա­նա­բա­նա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան այն հատ­վա­ծը, երբ մարդ դեռ չի ճա­նա­չել Ա­րա­րող Ու­ժին:

2. Ա­րա­րո­ղը հո­վա­նա­վո­րում է մար­­դուն, մար­դն­ ուղղ­ա­հա­յաց դիր­քով է, գլու­խը բարձր պա­հած իջ­նում է աս­տի­ճան­նե­րից: Աս­տի­ճա­նը, ո­րից իջ­նում է մար­դը, կապ­ված է հիմ­նաս­յան հետ, ո­րի վրա պատ­կեր­ված են պար­զած թ­­ե­ւե­րով եր­կու անգ­ղեր: Նրանք նա­յում են  հիմ­նաս­յան գլխի գո­գա­վո­րութ­յան մեջ գլխի­վայր իջ­նող մար­դուն: Մար­դը իջ­նում է երկն­քից Ա­րա­րո­ղի հո­վա­նա­վո­րութ­յամբ, անգ­ղե­րի օգ­նութ­յամբ, խա­չա­կիր սյու­նը աս­տի­ճան­նե­րով երկ­ին­քը կա­պում է երկ­րի հետ, ո­րը մար­դուն տա­նում է դե­պի կյանք:

 

Չա­տալ Հյու­յուկ

7600 տա­րի մ.թ.ա­ռաջ

 

Պատ­կեր­ված խորհր­դան­շան­նե­րը Ար­մե­նոի­դա­կան աշ­խար­հա­շի­նա­կան եւ դա­վա­նա­բա­նա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յուն­նե­րի հիմ­նա­կան մասն են կազ­մել եւ այս­տե­ղից տա­րած­վում են բո­լոր ուղ­ղութ­յուն­նե­րով:

Այս­տե­ղից ան­ցում կա­տա­րենք Շու­մեր: «Հա­վա­սա­րա­կողմ խա­չ» գա­ղա­փա­րը լայ­նո­րեն է ներ­կա­յաց­ված շու­մե­րա­կան հար­թա­քան­դակ­նե­րի մեջ, խա­չը պատ­կեր­ված է շու­մե­րա­կան մշա­կու­թից հայտ­նի «Էա-Հա­յա» մար­դուն ստեղ­ծած Աստ­ծո հետ: Էա-Հա­յա Աս­տ­­վա­ծը պատ­կեր­ված է որ­պես ջրհե­ղե­ղի տի­րա­կալ, նա իր ձեռ­քում է պա­հում թրա­շու­շա­նի՝ «fleur-de-lys»-ի նա­խա­տի­պը:

Խա­չի ե­րե­ւույ­թը, որ­պես գա­ղա­փա­րա­խո­­սութ­յան գլխա­վոր խոր­հր­­դա­նիշ, ա­վան­դա­բա­նո­րեն կապ­ված է նաեւ Նո­յի թո­ղած ժա­ռան­գա­կա­ն­ ի­րա­վուն­քի, հետջր­հե­ղեղ­յան ա­ռա­ջին վե­րա­բա­ժան­ման հետ պար­տադր­ված Սե­մի կող­մից, ո­րը մեր ա­վան­դա­բա­նութ­յան մեջ հայտ­նի է որ­պես «Հայկ եւ Բե­լի» հա­կա­մար­տութ­յուն: Ակն­հայտ է, որ այս ճա­կա­տա­մար­տը ի­րար դեմ է հա­նել եւ խա­չել է եր­կու հզոր գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յուն­ներ:

«Հայկ եւ Բե­լ» ա­վան­դա­պատ­ման վեր­լու­ծութ­յան մեջ («Լու­սանցք» թիվ 143, ապ­րի­լի 2-8, 2010թ­.) մենք ա­ռա­վե­լա­գույնս հստակ ներ­կա­յաց­րել ենք Դու­մու­զի աստ­ծուն եւ նրա կա­տա­րա­ծը: Եվս ­մեկ ան­գամ շեշ­տենք, ար­եւ­ա­պաշ­տութ­յան մեջ ինք­նա­զո­հա­բե­րութ­յան գա­ղա­փա­րը կեն­տ­­րո­նա­կան է, այդ պատ­ճա­ռով Դու­­մու­զին ճա­կա­տա­մար­տում գնաց ինք­նա­զո­հա­բե­րութ­յան եւ զոհ­վեց եր­կու գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յուն­նե­րի կի­զա­կե­տում, այ­ս­­ինքն՝ խաչ­ման կե­տում: Հե­տա­գա­յում Դու­մու­զիին նվիր­ված խա­չը վերց­վել է շրջա­նագ­ծի մեջ՝ դրա­նով ա­ռանձ­նաց­նե­լով ա­ռա­ջին ինք­նա­զո­հութ­յան գնա­ցած աստ­ծուն:

 
Ժայ­ռա­պատ­կեր

Շու­մե­րա­կան ա­վան­դա­պա­տում­նե­րում խա­չի գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նը նույ­նաց­վում է նաեւ Նի­բու­րու ա­նու­նով հան­դես ե­կող աստ­ված մո­լո­րա­կի հետ, ո­րի ա­նու­նը բա­ցատր­վում է որ­պես «հա­տող, խաչ­վո­ղ»: Նրա վրա ա­պրում էր Ա (Ան, Ա­նու) աստ­վա­ծը իր կնոջ եւ զա­վակ­նե­րի հետ: Ա­վան­դա­պա­տում­նե­րն­ ա­սում են, որ մին­չեւ ջրհե­ղե­ղը նա հա­ճա­խա­կի այ­ցե­ր­ է կա­տա­րում դե­պի եր­կիր:

Շու­մե­րա­կան ա­վան­դա­պա­տում­նե­րում Նի­բու­րու մո­լո­րա­կի հա­ճա­խա­կի հան­դի­պող հո­­մա­նի­շը SAR տեր­մինն է, ո­րը մեկ­նա­բան­վում է որ­պես «բարձ­րա­գույն կա­ռա­վա­րիչ»: SAR տեր­մինն իր հեր­թին նույ­նաց­վում է Ան կամ Ա­նու բարձ­րա­գույն աստ­ծո հետ:

Նի­բու­րո­ւի թվա­­յին հա­մար­ժե­քը՝ 3600-ը խոր­հր­­դան­շում է «Հայկ եւ Բե­լ» դյու­ցազ­­նա­մար­տի տա­րե­թի­վը, իսկ նրա գրա­ֆի­կա­կան պատ­կե­րը՝ շրջա­նը, մատ­նան­շում է նաեւ ա­վար­տուն ցիկ­լի գա­ղա­փա­րը եւ տա­լիս է տիե­զե­րա­կան նոր սկզբի, այ­սինքն՝ «զրո»-ի կամ շրջա­նի գա­ղա­փա­րը, ո­րը դրված է Պոր­տա­սա­րի ծի­սա­կան կա­ռույց­նե­րից մե­կի հիմ­քում:

Այս­պի­սով, Հա­յոց աշ­խար­հում կերտ­ված խա­չի խորհր­դան­շա­նին վե­րա­բեր­ող ա­ռա­ջին գրա­վոր տե­ղե­կութ­յուն­նե­րը պատ­կե­րա­վոր ներ­կա­յաց­նում են եր­կու ու­ժե­րի՝ ի­րար խաչ­վե­լու փաս­տը: Խաչ­վում էին ի­րար հետ աշ­խար­հա­կա­ռու­ցո­ղա­կան, ա­րե­ւա­պաշ­տա­կան «Ա­ր­­ե­ւի» եւ կրա­կա­պաշ­տա­կան «Լուս­­նի» գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան կող­մ­­նա­կից­նե­րը, ո­րի մա­սին պատ­մում է բա­բե­լո­նա­կան «Է­նու­մա Է­լի­շ» ա­վան­դա­պա­տու­մը: Հա­յոց աշ­­խար­հում ա­ռա­ջին ան­գամ խաչ­վել են Նի­բու­րու եւ Տիա­մատ աստ­ված­նե­րը, ո­րի հու­շա­հա­մա­լի­րը, մեր կար­ծի­քով, Պոր­տա­սարն է:

Անդ­րա­դառ­նանք նաեւ շու­մե­րա­կան մշա­­կույ­թից հայ­տի Զիկ­կու­րատ կա­ռույ­ցին: Կա­ռույ­ցը կրկնում է Չա­տալ Հյու­յու­կի նկա­րում պատ­կեր­ված աշ­խար­հի դի­ցա­բա­նա­կան մո­դե­լը, ա­ռանց ո­րե­ւէ փո­փո­խութ­յուն­նե­րի, եւ կոչ­վեց Զիկ­կու­րատ, իսկ ա­վե­լի ճիշտ՝ «Ձիք կուռ ա­տ»:

 
Ձիք կուռ ատ

«Ձիք կուռ ա­տի» ճա­կա­տա­յին մա­սից աս­տի­ճան­նե­րը եր­կի­րը (գե­տի­նը) կա­պում են երկն­քի հետ (տա­ճա­րի վե­րե­ւի կե­տը), որ­տեղ գլխա­վոր քուր­մը (ար­ծի­վը) կա­տա­րում էր ծի­սա­կան ա­րա­րո­ղութ­յուն­նե­րը:

Աստ­ված­նե­րին, ո­րոնք կրում էին խաչ, կա­րե­լի է բա­ժա­նել պայ­մա­նա­կա­նո­րեն 4 խմբի:

1-ին խումբ՝ Ա­րա­րող աստ­ված­ներ: Պատ­կեր­վում է պա­րա­նո­ցին կախ­ված Խա­չով՝ կախ­ված կրծքա­վան­դա­կին: Խաչ կրե­լու նման ձ­­ե­ւը բարձ­րա­գույն քրմա­պե­տի մե­նաշ­նորհն էր:

 

2-րդ ­խումբ՝ աչ­քի ըն­կած եւ ա­ռանձ­նաց­ված աստ­ված­ներ: Խա­չը կրում էին գլխի վրա: Նրանք բո­լոր դի­ցա­րան­նե­րի հա­մար հա­մար­վում էին որ­պես խա­չա­կիր աստ­ված­ներ: Ե­գիպ­տա­կան բարձ­րա­գույն կին աստ­ված Ի­սի­դան՝ Օ­զի­րի­սի քույ­րը եւ կի­նը, Խո­րի մայ­րը, ո­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար հա­մար­վում էր արծ­վագ­լուխ աստ­ված­նե­րի մարմ­նա­վո­րու­մը՝ գլխի վրա կրում էր խաչ: Հել­լե­նիս­տա­կան շրջա­նի Բա­բե­լո­նում խա­չը հա­մար­վում էր Հու­նա­կան Բա­քոս աստ­ծո սրբա­զան խորհր­դա­նի­շը, նա պատ­կեր­ված է գլ­­խա­կա­պով, ո­րի վրա պատ­կեր­ված են խա­չեր:

 
Նիմ­րո­դը՝ խա­չի խորհր­դան­շան­նե­րով

 

Նկա­րում պատ­կեր­ված վե­ցա­թեւ աստ­ղը ար­տա­հայ­տում է ի­գա­կա­նի նկատ­մա­մբ ­սի­րո գա­ղա­փար: Ուղղ­ված է կնո­ջը եւ բարձ­րա­գույն աս­տվա­ծու­հուն, տվյալ դեպ­քում՝ լուս­նի աստ­վա­ծու­հուն: Ի­րար մի­ջով անց­կաց­րած եր­կու ե­ռանկ­յու­նի­նե­րը ամ­փո­փում են երկ­րա­յին եւ երկ­նա­յին սի­րո ան­բա­ժա­նե­լիութ­յան գա­ղա­փա­րը: Ե­ռանկ­յու­նին, գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյան մեջ եւ առ­հա­սա­րակ, ի­գա­կան սե­ռի գա­ղա­փա­րա­գիրն է:

3-րդ ­խումբ՝ Ե­գիպ­տա­կան աստ­ված­ներ, ո­րոնք խա­չը հիմ­նա­կա­նում պա­հում էին ձեռ­քի մեջ:

 

Օ­սի­րիս

Ե­գիպ­տա­կան ա­վան­դա­պա­տում­նե­րում խա­չը գո­յութ­յուն ու­նի օ­ղա­կի հետ միա­սին: «Անխ»՝ «խաչ բռնա­կո­վ»՝ ի­րար միաց­ված են եր­կու խորհր­դան­շան­ներ, խա­­չը որ­պես կյան­քի, իսկ շրջա­նը՝ որ­պես հա­վեր­ժութ­յան նշան: Եր­կու­սը միա­սին խորհր­դան­շում են ան­մա­հութ­յուն եւ կոչ­վում էր «Crux Ansata» կամ՝ «Կյան­քի նշա­ն»: Ե­գիպ­տո­սում խա­չը իր ձեռ­քում կրում է նաեւ ճշմար­տութ­յան Աստ­­վա­ծու­հի Մաա­տը: Խա­չի խորհր­դան­շա­նով կա­րե­լի էր բա­ցել մահ­վան դռնե­րը:

Ա­րե­ւա­պաշ­տա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նը Ե­գիպ­տո­սում մշա­կեց իր կո­դեք­սը, քա­նի որ ե­գիպ­տա­կան աստ­ված­նե­րը կա­յուն չէին եւ կա­րող էին շատ ա­րագ կեր­պով հայտն­վել հա­կա­ռակ գա­ղա­փա­րա­կան դաշ­տում, այդ պատ­ճա­ռով Խա­չը հայտն­վեց ե­գիպ­տա­կան աստ­ված­նե­րի եւ կա­ռա­վա­րիչ­նե­րի ձեռ­քին բռ­­նա­կով, ին­չը հաս­տա­տում էր խա­չից օգտ­վե­լու նրանց ժա­մա­նա­կա­վոր ի­րա­վուն­քը:

4-րդ ­խումբ՝ ա­րե­ւա­պաշ­տա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան մեջ խա­չը ու­սին կրե­լը մարտն­չող­նե­րի եւ պայ­քա­րող­նե­րի բարձ­րա­գույն խորհր­դան­շանն էր: Ա­լեք­սանդր Մա­կե­դո­նա­ցու դեմ Հայ-Ա­րիք հա­մա­դաշ­նութ­յան բա­նա­կի հիմ­նա­կան տար­բե­րան­շան­նե­րից մե­կը հա­մար­վում էր աջ ու­­սի խա­չը: Հա­յաս­տա­նում Մար­զ­­պա­նի խորհր­դան­շա­նը հա­­մար­վում էր «խա­չը՝ կլոր շր­­ջա­նի մե­ջ»: Խա­չը աջ ու­սին՝ որ­պես ռազ­մի եւ հա­վեր­ժութ­յան, ինչ­պես նա­եւ ճշմար­տութ­յան ա­վան­դա­կան եւ ծի­սա­կան խորհր­դա­նիշ կրե­լը պահ­պան­վել է «Սա­սուն­ցի Դա­վի­թ» է­պո­սի մեջ:

 

Դու­մու­զիի աստ­վա­ծը՝ խա­չը ու­սին

 

Շու­մե­րա­կան դի­­­ցա­րա­նում ա­րե­ւը պատ­կեր­ված է գծա­գ­­րո­րեն խա­չի տես­քով, հե­տա­գա­յում սե­պա­գիր խա­չը դար­­ձավ

ա­րե­ւի նշա­նը: Ա­րե­ւի նշա­նը սե­պագ­րից տե­ղա­փոխ­վեց տա­ռա­յին հա­մա­կարգ եւ նույ­նագ­վեց «tav» տա­ռի հետ: «Tay»-ը հա­­մար­­վել է Ա­րա­րի­չի խորհր­դան­շա­նը եւ կոչ­վում էր «կյան­քի նշա­ն», եւ այն կրում էին կրծքի վրա: Ըստ մեր ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­նե­րի՝ Ա­րե­ւա­պաշ­տութ­յան մեջ խա­չը եւ ու­թա­կողմ աստ­ղը կրե­լու ձ­­ե­ւը եւ տե­սա­կը կա­նո­նա­կագ­ված էր, խա­չը կամ ու­թա­կողմ աստղ կրե­լը ցու­ցադ­րում էր կրո­ղի զբա­ղեց­րած դիր­քը հա­սա­րա­կութ­յան մեջ: Այս եր­կու խոր­հր­­դան­շան­նե­րը զրկված են սկզբ­­նա­­կան էթ­նի­կա­կան պատ­կա­նե­լութ­յու­նից, նրանք իշ­խա­նա­կան են եւ ար­տա­հայ­տում են ա­րե­ւա­պաշ­տա­­կան ճյու­ղի տա­րած հաղ­թա­նա­կը:

Ութ ճա­ռա­գայ­թա­նի աստ­ղե­րի ներ­կա­յութ­յու­նը հնա­գույն հար­թա­քան­դակ­նե­րի վրա, մեր կար­­ծի­քով, ներ­կա­յաց­նում է ար­եւ­ա­պաշ­տա­կան ճյու­ղի բա­նա­խոս եւ լու­սա­վո­րութ­յուն տա­րա­ծող ար­քա­նե­րին: Ա­րե­ւա­պաշ­տա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան մեջ ու­թա­կողմ աստ­ղի խորհր­դա­նի­շը մատ­նան­շում է ծնունդ եւ զար­­գա­ցում:

Մի­ջա­գետ­քի եւ Փոքր Ա­սիա­յի տա­րած­քում հայտ­նա­բեր­ված վաղ պղնձե­դար­ի հար­թա­քան­դակ­նե­րում պատ­կեր­ված խա­չի եւ ու­թա­կողմ աստ­ղի կրե­լու ե­րե­ւույ­թը հիմ­նա­կա­նում կա­րե­լի է բա­ժա­նել եր­կու խմբի՝ հա­մա­ձայն հրա­պաշ­տա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան, ա­րե­ւա­պաշ­տա­կան «հուր­ի­նե­ր» եւ «ա­րի­նե­ր» ճյու­ղե­րի, որ­տեղ «հու­ր­­ի­նե­րի» լու­սա­վո­րա­կան գա­­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան տա­րա­ծու­մը հիմն­ված էր բա­նա­խո­սութ­յան վրա, ո­րի խոր­հր­­դա­նիշն էր «ու­­թա­կողմ աստ­ղը»: Հայ­կա­կան ար­քու­նի­քը 4-րդ ­հար­յու­րամ­յա­կում դա­դա­րեց հան­դես գալ որ­պես այդ խորհր­դան­շա­նի բա­ցա­ռիկ պա­հա­պան եւ տեր:

Բա­բե­լո­նա­կան մշա­կույ­թի մեջ խա­­չի խոր­հուր­դը պատ­կա­նում է երկն­քի «Ա­նո­ւ» աստ­ծուն: Մ.թ. 2000 տա­րի ա­ռաջ Ա­սո­րի­քում շրջա­նագ­ծի մեջ նե­րառ­ված խա­չը խորհր­դան­շում էր ա­րե­ւը՝ Ա­սու­րին, նրա տակ պատ­կե­ր­­վում էր կի­սա­լու­սի­նը, այն խորհր­դան­շում էր Ա­սո­րի­քի դի­ցա­րա­նի գլ­­խա­­վոր աստ­ծուն՝ Մար­դու­կին: Նի­ն­­­վեում խա­չը հա­մար­վել է Ա­րե­ւի խորհր­դան­շան:

Մ.թ.ա­. 15-րդ ­դա­րում ամ­բողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նում խա­չը հա­մա­տա­­րած ե­րե­ւույթ էր:

Ա­սո­րա­կան թա­գա­վոր­նե­րի հու­շար­ձան­նե­րը հաս­տա­տում են, որ նրանք կրել են շղթա­յա­կախ խա­չեր ի­րենց վզ­­ին՝ կրկնօ­րի­նա­կե­լով ե­գիպ­տա­ցի­նե­րի դեմ պա­տե­րազ­մող հիք­սոս­նե­րին: Ա­սո­րա­կան ա­վան­դա­պա­տում­նե­րում ա­րե­ւի խա­չը ի­րա­վունք ու­ներ կրե­լու միայն վեր­նա­խա­վը:

Մ.թ.ա­. 8-րդ ­դա­րի ու­րար­տա­կան ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի ար­ձա­նագ­րութ­յուն­նե­րից մե­կը ար­ված է խաչ­քա­րի վրա:

Խաչ­քա­րը գտնվում է Է­րե­բու­նի թան­գա­րա­նում:

Այս խաչ­քա­րը հաս­տա­տում է, որ ու­րար­տա­կան շրջա­նում խաչ­­­­քա­րը ար­դեն կի­րա­ռե­լի էր: Ու­րար­տա­կան ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի խաչ­քա­րը հստա­կո­րեն կա­րող ենք հա­մա­րել քրիս­տո­նեա­կան «խաչ­քար մշա­կույ­թի» հայր:

Այս խաչ­քա­րը քիչ է ու­սում­նա­սիր­ված եւ մատն­ված է ա­նու­շադ­րութ­յան:

Գոր­ծող միակ վար­կա­ծն­ այն է, որ խա­չը փո­րագր­վել է պա­տա­հա­կա­նո­րեն ու­րար­տա­կան ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նից հան­գա­մանք­նե­րի բե­րու­մով հայ­տն­­ված սե­պագր­ված քա­րի հա­կա­ռակ կող­մում:

Ի­հար­կե, մենք այս մո­տե­ցու­մը մեր­ժում ենք հիմ­նո­վին:

 

Շու­մե­րա­կան հար­թա­քան­դակ­ներ մ.թ.ա. 2300թ., Սուզ

Շրջա­նագ­ծով նշված է ու­թա­թեւ աստղ նա­խա­տի­պը

 

Հա­վա­սա­րա­թեւ, քա­ռա­կողմ խա­չը հա­մար­վում էր ա­րե­ւի աստ­ված «UTU», իսկ հա­յե­րեն՝ «Ութ Ու – այ­սինքն՝ ութ ե­ւ»:

Ութ ճա­ռա­գայ­թա­նի աստ­ղը կրել են հիմ­նա­կա­նում այն աստ­ված­նե­րը եւ ար­քա­նե­րը, ո­վքեր ագ­րե­սիվ չէին (Աստ­ղիկ, Իշ­տար…): Աստ­ղա­կիր աստ­ված­նե­րը եւ ար­քա­նե­րը հնդեվ­րո­պա­կան մշա­կույ­թում կա­րե­լի է հաշ­վել մատ­նե­րի վրա: Այդ պատ­ճա­ռով մտ­­քի եւ գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան փայ­լա­­տա­կում­նե­րը, ո­գե­ղե­նի դրս­­ե­ւո­րում­նե­րը բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րի գա­ղա­փա­րա­խո­սա­կան պատ­կե­րագ­րութ­յու­նում ներ­կա­յաց­վել է մեկ աստ­ղի գա­ղա­փա­րագ­րութ­յամբ՝ Բու­դա, Տիգ­րան Եր­վանդ­յան, Տիգ­րան Մեծ…

 

Տիգ­րան Եր­վանդ­յա­նի եւ Տիգ­րան Մե­ծի ութ ճա­ռա­գայ­թա­նի աս­տ­­ղը

 

Ա­րե­ւա­պաշ­տա­կան հա­մա­կար­գի մեջ ու­թա­կողմ աստ­ղը ա­ռաջ­նա­յին էր եւ դրա­նով հան­դես գա­լը բա­ցար­ձա­կութ­յան նշան էր: Սա չէր նշա­նա­կում, որ հա­վա­սա­րա­կող խա­չը, աստ­ղի խորհր­դի հետ հա­մե­մա­տած, ցածր հե­ղի­նա­կութ­յուն ու­ներ:

Նրանք ար­ժե­քա­յին հա­մա­կար­գում հա­վա­սար տեղ էին զբա­ղեց­նում, սա­կայն ու­թա­կողմ աստ­ղը մատ­նան­շում էր կրո­­ղի բա­ցար­ձա­կութ­յու­նը՝ լու­սա­վո­րութ­յու­նը տա­րա­ծե­լու սկզբուն­քը բա­նա­խոս­նե­րի մի­ջո­ցով, իսկ խա­չա­կիր­նե­րը՝ նաեւ ու­ժի մի­ջո­ցով:

Խա­չը, որ­պես բարձ­րա­գույն խոր­հուրդ, զար­դա­րում էր նա­խաք­րիս­տո­նեա­կան Ա­լեք­սանդ­րիա քա­ղա­քի­ Սե­րա­փիս տա­ճա­րի գա­գա­թը:

Հա­յաս­տա­նում քրիս­տո­նեութ­յան մուտ­քից հե­տո տե­ղի ու­նե­ցած վե­րար­ժե­քա­վո­րում­նե­րի շնոր­հիվ «արծ­վի թե­ւե­րով ա­րե­ւի սկա­վա­ռա­կի» խորհր­դան­շա­նին պատ­կա­նող կյան­քի եւ լու­սա­վո­րա­կան խոր­հուրդ­նե­րը մաս­նա­կիո­րեն տե­ղա­փոխ­վե­ցին խա­չի խորհր­դան­շա­նի վրա՝ դարձ­նե­լով խա­չին ան­պարտ:

Խա­չը, այս ե­զա­կի էութ­յամբ, մ.թ. 4-րդ ­դա­րից սկս­­ած դար­ձավ քրիս­տո­նեա­կան խոր­հր­­դան­շան:

 

Շա­րու­նա­կե­լի

 

Ա­րամ Մկրտչյան

Գեր­մա­նիա, հա­տուկ «Լու­սանցք»-ի հա­մար

 

* Նկարները նայել PDF տարբերակում

 

«Լու­սանցք» թիվ 8 (229), 2011թ.

Կար­դա­ցեք «Լու­սանցք»-ի PDF տար­բե­րակ­նե­րը www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում

This entry was posted in Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ. Bookmark the permalink.