Ա­նիվն ու ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը՝ Ար­մե­նոի­դա­կան մշա­կույ­թի չբա­ցա­հայտ­ված է­ջե­րից – 1-ին

 

Եվ­րա­սիա­կան հսկա­յա­կան աշ­խար­հագ­րա­կան տա­րածք­նե­րում հայտ­նա­բեր­ված ա­նի­վի եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հիմ­քա­յին նյու­թե­րը այդ փո­խադ­րա­մի­­ջո­ցի ստ­­եղ­ծ­­ման կենտ­րո­նի կամ կենտ­ոն­նե­րի եւ տա­րած­ման ու­ղի­նե­րի ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­նե­րի հա­մար ա­ռաջ­նա­յին տեղ ու­նեն: Այս կամ այն մո­տե­ցում­նե­րը, ո­րոնք վե­րա­բե­րում են ա­նի­վի եւ ան­վա­վոր փո­խա­դրա­մի­ջո­ցի ծագ­մա­նը եւ նրա տե­ղայ­նա­­ց­­մա­նը, սեր­տո­րեն առնչ­վում են այս­պես կո­չված հն­­դեվ­րո­պա­ցի­նե­րի, իսկ ա­վե­լի ճիշտ, Ար­մե­նոի­դի ա­ռա­ջին հայ­րե­նի­քի վեր­ջ­­նա­կան հաս­տատ­ման խնդրի հետ, որն, իր հեր­թին, ո­րո­շա­կիո­րեն կապ­ված է Ար­մե­նո­իդ մար­դա­բա­նա­կան տե­սա­կի հիմ­նա­կան նս­­տա­վայ­րի հետ, որն է Հայ­կա­կան Բարձ­րա­վան­դա­կը՝ նե­րառ­յալ Հա­յոց Մի­ջա­գետ­քը:

Հա­մա­ձայն ըն­դուն­ված վար­կա­ծի, ա­նի­վը եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը ստեղծ­վել են տար­բեր մշա­կու­թա­յին կենտ­րոն­նե­րում՝ միմ­յան­ցից ան­կախ:

Ան­մի­ջա­պես շեշ­տենք, որ այս մո­տե­ցու­մը վստա­հե­լի չէ, քա­նի որ հնա­րա­վոր է մի­այն հա­վա­քել ա­նի­վի եւ ան­վա­վոր փո­խա­դրա­մի­ջո­ցին ա­ռն­չ­վող նյու­թեր, ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հնա­րա­վոր ստեղծ­ման օ­ջախ­նե­րի ա­մ­­րագ­րու­մը ուղ­ղա­կիո­րեն չի առնչ­վում ա­նի­վի ստեղծ­ման խնդրի հետ:

Ա­նի­վի եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցին վե­րա­բե­րող նյու­թե­րի հա­վա­քագ­րու­մը հի­մ­­նա­կա­նում առնչ­վում է ժա­մա­նա­կա­յին եւ տա­րած­քա­յին խնդիր­նե­րի հետ՝ ա) տար­բեր տա­րածք­նե­րում հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րը գտնվում են ի­րա­րից բա­վա­կա­նա­չափ հե­ռու, բ) ժա­մա­նա­կա­յին չա­փը կազ­մում է 300-400 տա­րի, այդ պատ­ճա­ռով հնա­րա­վոր չէ մատ­նան­շել ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի ստ­­եղծ­ման վայ­րը:

Նշված հա­կա­սութ­յուն­նե­րը կա­րող են լուծ­վել միայն այն դեպ­քում, երբ ա­նի­վը եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րը կդիտ­վեն որ­պես քա­ղա­քակր­թա­կան զար­գա­ցում­նե­րի գլխա­վոր ե­րե­ւույթ՝ ի­րենց հա­տուկ բա­ղա­դրիչ­նե­րով, ո­րոնք կապ­ված են այս­պես կոչ­ված հնդեվ­րո­պա­ցի­նե­րի ա­ռա­ջին հայ­րե­­նի­քի վերջ­նա­կան հաս­տատ­ման խնդրի՝ Ար­­­­մե­նոիդ մար­դա­բա­նա­կան տե­սա­կի հիմ­նա­կան նստա­վայ­րի եւ Ար­մե­նոիդ մար­դա­բա­նա­կան տե­սա­կի գոր­ծու­նեութ­յան այն­պի­սի ո­լորտ­նե­րի հետ, ո­րոնք են մե­տա­ղա­գոր­­ծութ­յու­նը, ա­նաս­նա­պա­հութ­յու­նը, հո­ղա­գոր­ծութ­յու­նը: Այս թե­զիս­ներն ինձ հա­մար  հիմ­նա­կան ու­ղե­նիշ­ներ են, քա­նի որ Ար­մե­նո­ի­դա­կան ընդ­հան­րութ­յան թո­ղած մշա­կույ­թը Հա­յոց Աշ­խար­հում ար­դեն 12 հա­զար տա­րե­կան է, ուս­տի եւ հար­կա­վոր է կար­ծել, որ ա­նի­վը եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը Հա­յոց Աշ­խար­հում պետք է ար­տա­ցոլ­վեր այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նից սկսված:

Հա­կիրճ՝ այս­պի­սին են ա­նի­վի եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի բա­ցա­հայ­տում­նե­րի ժա­մա­նա­կագ­րա­կան հեր­թա­կա­նութ­յու­նը եւ հիմ­նա­կան մո­տե­ցում­նե­րը:

Անց­յալ դա­րի 20-30թթ. Ուր, Կիշ քա­ղաք­նե­րի տա­րածք­նե­րից հայտ­նա­բեր­վե­ցին ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցին վե­րա­բեր­վող նյու­թեր, ո­րոնք վե­րագր­վում են մ.թ.ա­ռաջ III ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին (մ.թ.ա. 25-24 դա­րեր՝ հա­մա­ձայն «մի­ջին խրո­նո­լո­գիա­յի»): Հա­ման­ման հնա­գի­տա­կան նյու­թեր հայտ­նա­բեր­­վել են Է­լա­մում, Հա­րապ­պում, ո­րոնք վե­րա­բե­րում են նույն ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին: Վեր­ջի­նիս հայ­տ­­նա­բե­րու­մը կաս­կա­ծի տակ է դնում Մի­ջա­գետ­քին՝ որ­պես ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի կենտ­րո­նի:

1935-36թթ. Ե. Մակ­կեի կող­մից Չան­հու-Դա­րո, Մո­հե­ջո-Դա­րո եւ Հա­րա­պ­­պա­յի տա­րածք­նե­րում ու­սու­մ­­նա­սի­րութ­յուն­նե­րի ժա­մա­նակ հայտ­նա­բե­րվել են միայն սայ­լի եւ ա­նի­վի տար­բեր պա­տ­­կեր­ներ, ին­չը հաս­տա­­տում է այն փաս­տը, որ Շու­մե­րի եւ Հա­րապ­պա­յի մեջ ե­ղել է ո­րո­շա­կի կապ: 1943թ. հրա­պա­րա­կած ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նում Մակ­կե­յը նշում է, թե դժվար է ա­սել՝ որ­տե­ղից է հայտն­վել սայ­լը, սա­կայն ակն­հայտ է, որ ի­րենց տես­քով շու­մե­րա­կան սայ­լի պատ­կեր­ներն ա­վե­լի բարդ են:

Ա­րե­ւել­յան Եվ­րո­պան նույն­պես մտավ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի տա­րած­ման գո­տու մեջ, երբ ժա­մա­նա­կա­կից Կալ­մի­կիա­յում 1948թ. կա­տար­վեց ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հետ կապ­ված հայտ­նա­գոր­ծու­թ­­յու­նը: Լճա­շե­նի հայտ­նա­գոր­ծութ­յա­նը կա­ն­դ­րա­դառ­նանք ա­ռան­ձին՝ սույն հրա­պա­րակ­ման 2-րդ ­մա­սում:

Գի­տա­կան գրա­կա­նութ­յան մեջ ա­նի­վի եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի ծագ­ման վե­րա­բեր­յալ ըն­դուն­ված են մի քա­նի տե­սա­կետ­ներ: Դրան­ցից ա­մե­նաըն­դուն­վա­ծը Չայ­դլի տե­սա­կետն է (1951-1954թթ.), որ ա­նի­վը եւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցը ստեղ­ծ­­վել են մեկ կենտ­րո­նում եւ հե­տա­գա­յում  տա­րած­վել են:

1951-1954թթ. Չայլ­դը ա­ռա­ջի­նը ընդ­հան­­­րա­ց­­րեց եւ կա­նո­նա­կա­գեց ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հետ կապ­ված նյու­թե­րը, հան­­գեց այն եզ­րա­կա­ցութ­յան, որ ա­նի­վը հայտ­նա­բեր­վել է Շու­մե­րում՝ Ու­րու­կի ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում մ.թ. 3500 տա­րի ա­ռաջ (Չայլդ, 1951թ., էջ, 178), որ­տե­ղից այն տա­րա­ծվեց Կով­կաս, ա­պա ա­րե­ւել­յան, իսկ հե­տա­­գա­յում ա­րեւմտ­յան Եվ­րո­պա: Հա­մա­ձայն Չայլ­դի տե­սութ­յան, Մի­ջա­գետք­յան սայ­լը 2000 տա­րով մեծ էր եվ­րո­պա­կա­նից: Այս թե­զի­սը աս­տի­ճա­նա­բար վի­ճար­կ­­վեց (Բո­նի – 1960թ., Կա­լի­ցի-1976թ., Պի­գո­տ­­տի-1968թ., Սու­լի­միրս­կա­յա­յի-1968թ., Կու­զմի­նի-1974թ., Կո­ժի­նի-1985թ. կող­մից), ու դա կապ­ված էր բա­դեն­յան մշա­կույ­թի հայ­տ­­նա­բեր­ման հետ, սա­կայն այդ մշա­կույ­թի հետ կապ­ված թվե­րի տա­տա­նում­նե­րը հնա­րա­վո­րութ­յուն չէին տա­լիս վերջ­նա­կա­նա­պես վի­ճար­կել մի­ջա­գետք­յան թե­զի­սը:

1974թ. Կուզ­մի­նան հրա­պա­րա­կեց մի աշ­խա­տութ­յուն, ո­րը զար­գաց­նում եւ պաշտ­պա­նում էր այն թե­զի­սը, թե հնդեվ­րո­պա­ցի­նե­րի նա­խա­հայ­րե­նի­քը կա­րող էր գտնվել պոն­տո-կասպ­յան տա­փաս­տան­նե­րում, քա­նի որ այդ տա­րածք­նե­րում հայտ­նա­բե­րված սայ­լե­րը պատ­կա­նում էին մ.թ. 3000 տա­րի ա­ռաջ ըն­կած ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին: Մի­ջա­գետ­քի եւ Հա­րապ­պա­յի ան­վա­վոր փո­­խադ­րա­մի­ջո­ցի օգ­տա­գործ­ման ժա­մա­նա­կաշր­ջան­նե­րը մոտ են ի­րար: Եր­կու տա­րա­­ծա­­շր­­ջան­նե­րի մի­ջեւ ե­ղած հա­րա­բե­րու­թյու­նն­ ակն­հայտ է, սա­կայն վերջ­նա­կա­նո­րեն հնա­րա­վոր չէ եր­կու տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րից ա­ռանձ­նաց­նել ո­րե­ւէ մե­կին՝ որ­պես ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի ստեղծ­ման կենտ­րո­նի: Ի­րա­նի տա­րած­քի ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րը՝ հայտ­նա­բեր­ված Շահ-թե­փեում, սինխ­րո­նի­զաց­վում են Սի­րա­լիկ IV-ի հետ, ո­րը հա­մընկ­նում է (ըստ Բի­կեր­մա­նի մ.թ.ա. 2750-2615թթ.): Հա­րա­պ­­պա­յի քա­ղա­քակր­թութ­յու­նը դա­դա­րեց­նում է իր գո­յութ­յու­նը մ.թ.ա. 1700թ., ան­կու­մը կապ­ված է ա­րի­նե­րի (ա­վե­լի ճիշտ ա­րիա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան գե­րա­կա­­յութ­յան խնդրի հետ – Ա.Մ.) մուտ­քի հետ (Բրեյ, Տրումպ, 1979թ.):

1982թ. Ա. Հոյս­լե­րը իր «Ա­նի­վի եւ սայ­լի հնա­գույն պատ­մութ­յու­նը հյու­սիս-պոն­տա­կան տա­րածք­նե­րում» հոդ­վա­ծում տա­լիս է Ու­րա­լից մին­չեւ Հո­լան­դիա, Կով­կա­սից մին­չեւ Ալ­պեր ըն­կած տա­րա­ծաշր­ջա­նում հայ­տ­­նա­բեր­ված հնա­գույն ան­վա­վոր փո­խա­դ­­րա­մի­ջոց­նե­րի ցան­կը եւ հան­գում է այն եզ­րա­կա­ցութ­յան, որ ա­րեւմ­տաեվ­րո­պա­կան ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րը չեն ա­ռա­ջա­­ցել հյու­սիս-պոն­տա­կան, Ա­ռա­ջա­վոր Ա­սիա­յի կամ անդր­կով­կաս­յան տա­րա­ծաշր­ջա­նից, ինչ­պես նաեւ Անդր­կով­կա­սից: Այս տե­սա­կե­տին մենք, բնա­կա­նա­բար, հա­մա­ձայն չենք: Միեւ­նույն ժա­մա­նակ, նա հաս­տա­­տում է Չայլ­դի այն կար­ծի­քը, որ հստակ կապ կա մե­տա­ղա­գոր­ծութ­յան եւ ա­նի­վի ստ­­եղ­ծման մի­ջեւ:

Հա­րապ­պա­յում հայտ­նա­բեր­ված սայ­լե­րի ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նը Չայլ­դին հան­գեց­րին այն եզ­րա­կա­ցութ­յան, որ Հնդկա­կան հար­թա­վայ­րից դե­պի Տիգ­րիս եւ Եփ­րա­տի հո­վիտ տե­ղա­շարժ չի ե­ղել:

Չայլ­դը մեր­ժեց Եվ­րո­պա­յում ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի ստեղծ­ման վար­կա­ծը հե­տեւ­յալ կերպ. «Ֆան­տաս­տիկ է, որ դա­նե­րը կամ հյու­սի­սա­յին մշա­կույ­թի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը ի վի­ճա­կի էին ի­րենց քա­րե կա­ցին­նե­րով պատ­րաս­տել նույ­նիսկ քար­շակ՝ ցու­լե­րին օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար: Էլ չենք խո­սում մար­տա­կառ­քի մա­սին….»» (Չայլդ, 1950թ.):

Ըստ Չայլ­դի՝ Հին Ա­րե­ւել­քը հնա­րա­վոր այն տա­րա­ծաշր­ջանն է, որ­տեղ կա­րող էր ստ­­եղծ­վել ա­նի­վը, այն կապ­ված է քա­ղա­քա­կր­­թա­կան այն­պի­սի ե­րե­ւույթ­նե­րի հետ, ինչ­պի­սին է մե­տա­ղա­գոր­ծութ­յու­նը: Չայլ­դը շատ կու­րա­խա­նար, ե­թե ի­մա­նար, որ Ա­րեւ­մտ­­յան Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քում կա­տար­ված նոր հայտ­նա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը հաս­տա­տում են իր վար­կա­ծը: Ա­րեւմտ­յան Հա­յա­­ստա­նի տա­րած­քում հայտ­նա­բեր­ված մշա­կույթ­նե­րը նա­խոր­դում են մեզ հայտ­նի բո­լոր մշա­կույթ­նե­րին մի քա­նի հա­զար տա­րի: Չայլ­դը մեծ նշա­նա­կութ­յուն էր տա­լիս ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րի եւ նրա լրա­ցու­ցիչ բա­ղադ­րիչ­նե­րի հայտ­նա­գործ­ման փաս­տին: Ժա­մա­նա­կա­կից հե­տա­զո­տ­­ու­­թյուն­նե­րը ա­վե­լի են ո­րո­շա­կիա­ցնում ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի հնա­րա­վոր ստ­­եղ­ծ­­ման տա­րա­ծաշր­ջա­նը, ո­րը վեր­ջին բա­ցա­հայ­տում­նե­րի լույ­սի տակ կա­րող է հա­մար­վել Հա­յոց աշ­խար­հը, ժա­մա­նա­կա­կից ըն­կա­լում­նե­րում՝ Փոքր Ա­սիան: Հա­յոց աշ­խար­հի մշա­կույ­թը առն­վազն 6000 տա­րով հին է մեզ հայտ­նի եվ­րա­սիա­կան մշա­կու­յթ­­նե­րից: Ըստ Վ. Ա. Սաֆ­րո­նո­վի, «մի­ա­ս­­նա­կան հնդեվ­րո­պա­կան նա­խա­հայ­րե­նի­քի վերջ­նա­կան բա­ժան­ման տա­րե­թի­վը» կամ վեր­ջին սահ­մա­նը մ.թ.ա­. 30-28 դա­րերն են, այս ժա­մա­նա­կա­հա­տվա­ծին են վե­րա­բե­րում Եվ­րո­պա­յի տա­րա­ծ­­քում հայտ­նա­բեր­ված ան­վա­վոր փո­խա­դ­­րա­մի­ջո­ցին վե­րա­բե­րող նյու­թե­րը: Ա­նի­վի եւ սայ­լի հիմ­նա­կան հնա­գի­տա­կան նյու­թե­րը, ինչ­պես նաեւ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ց­­նե­րի մո­դել­նե­րը, պա­տ­­կեր­նե­րը, ռե­լիե­ֆա­յին պատ­կեր­նե­րը, դրոշ­մնե­րը եւ այլն խո­սում են այն մա­սին, որ ան­վա­վոր փո­խա­դրա­մի­ջո­ցնե­րը հայտ­նի էին մ.թ.ա­ռաջ 3000-ից սկսված:

Ըստ Վ. Ա. Սաֆ­րո­նո­վի՝ ան­վա­վոր փո­խա­­­դրա­մի­ջո­ցի հետ կապ­ված լեզ­վա­կան տվ­­յալ­նե­րը մատ­նան­շում են մ.թ.ա­ռաջ IV-րդ ­հա­զա­րամ­յա­կը, իսկ հնէա­բա­նա­կան նյու­թե­րը՝ մ.թ. ա­ռաջ III հա­զա­րամ­յա­կի երկ­րորդ քա­ռոր­դը: Այս­պի­սով, մ.թ 4000 տա­րի ա­ռաջ ա­նի­վի հա­մընդ­հա­նուր կի­րա­ռու­մը ձե­ւա­վո­րում էր տնտե­սամ­շա­կու­թա­յին նոր հա­րա­բե­րութ­յուն­ներ եվ­րա­սիա­կան տա­րա­ծա­շրջա­նում:

Ըստ Ի­վա­նով-Գամկ­րե­լա­ձե հնդեվ­րո­պա­կան տե­սութ­յան՝ նա­խա­լեզ­վի մեջ կա եր­կու հիմք՝ ա­նիվ- *ki[h]0el եւ սայլ- *rot[h]0 (Ի­վա­նով եւ Գամ­կրե­լա­ձե, 1984թ., էջ. 718-779), իսկ տո­հա­րա­կան եւ ա­նա­տո­լիա­կան լե­զու­նե­րի մեջ կա մեկ ու­րիշ հիմք նույն ի­մաստ­նե­րով *Hцer-t[h], *Hцer-g[h]: Ա­նիվ եւ սայլ տեր­մին­նե­րի բա­յա­կան հիմ­քը մատ­նա­նշում է շար­ժում, ո­րը ուղ­ղա­գիծ չէ, այլ պտ­տ­­վող է: Այս­պի­սով՝ նա­խա­լեզ­վի մեջ ա­նիվ եւ սայլ բա­ռե­րի հիմ­քում դրված է շարժ­ման ոչ ուղ­ղա­ձիգ գա­ղա­փա­րը:

Բեր­ված հիմ­քե­րը կա­րող են մատ­նա­նշել ինչ­պես մի քա­նի կենտ­րոն­նե­րի գո­յու­թ­­յու­նը, այն­պես էլ ա­նի­վի եւ ան­վա­վոր փո­խա­դրա­մի­ջո­ցի փու­լա­յին զար­գա­ցու­մը:

Այ­սօր եվ­րո­պա­կան տա­րա­ծաշր­ջա­նում հնա­գույն մշա­կույ­թը հա­մար­վում է Լեն­դե­լի եւ Վին­չի մշա­կույ­թը, ո­րոնց հետ է կապ­վում վա­րո­վի-մշա­կո­վի հո­ղա­գոր­ծութ­յան մուտ­քը Եվ­րո­պա: Ըստ մի շարք ու­սում­նա­սի­րող­նե­րի՝ ան­վա­վոր փո­խադ­րա­մի­ջո­ցի ստեղծ­ման հա­վա­նա­կան վայ­րե­րից մե­կը տե­սա­կա­նո­րեն կա­րող է հան­դի­սա­նալ Վին­չի մշա­կույ­թը: Ըստ Վին­չի մշա­կույ­թը ու­սում­նա­սի­րող Ն. Վլաս­սի, ա­նի­վը շրջա­նի մեջ պատ­կեր­ված խաչն է կամ Տէր տէր, սա­կայն ե­ղած տե­ղե­կութ­յուն­նե­րը բա­վա­րար չեն հի­պո­թե­զը փաստ դարձ­նե­լու հա­մար: Սերբ հնէա­բան Մ. Վա­սի­չը ա­պա­ցու­ցել է, որ Վին­չի մշա­կույ­թը գե­նե­տի­կո­րեն կապ­ված է Փոքր Ա­սիա­կան մշա­կույ­թի (Չա­թալ Հյու­յու­կի մշա­կույթ) հետ:

 

Շա­րու­նա­կե­լի

 

Ա­րամ Մկրտչյան, Գեր­մա­նիա

 

«Լու­սանցք» թիվ 13 (234), 2011թ.

Կար­դա­ցեք «Լու­սանցք»-ի PDF տար­բե­րակ­նե­րը www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում

 

Այս գրառումը հրապարակվել է Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։