Ազ­գայ­նա­կա­նութ­յու­նը՝ պե­տութ­յան ան­հող­դողդ պատ­վար

Սրա­նով սկզբուն­քո­րեն պետք է շա­հագրգռ­ված լի­նեն եւ՛ Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը, եւ՛ ընդ­­­դի­մու­թյուն­նե­րը, եւ՛ սփյուռ­քա­հայ հա­տ­­վա­ծը, մի խոս­քով՝ հա­մայն հա­յութ­յու­նը (ի­րեն հայ հա­մա­րող յու­րա­քանչ­յուր մարդ՝ ան­կախ քա­ղա­քա­կան ու կրո­նա­կան պատ­կա­նե­լու­թյու­նից, սո­ցիա­լա­կան կար­գա­վի­ճա­կից, այս կամ այն պե­տու­­թյան հպա­տա­կը լի­նե­լուց): Բն­­ա­կան Հա­յաս­տան – Հո­գե­ւոր Հա­­յաս­տան կե­­­ցա­կան եւ հո­գե­ւոր (ի­մա՝ մարմ­նա­­­կան ու հո­գե­ւոր) հա­­մա­կար­գը պի­տի լի­նի հա­մա­հայ­կա­կան շա­հե­րից բխող մեր ռա­զ­­մա­վա­րութ­յու­նը…

Ազ­գայ­նա­կան ու­ժե­րը, ո­րոնք ա­ռա­վել շա­հագր­գիռ են հա­յութ­յան հիմ­նախն­դիր­նե­րի եւ միաս­նա­կան հո­գե­ւոր-հա­վա­տամ­քա­յին, գա­ղա­փա­րա­խո­սա­կան սկզբունք­նե­րի պահ­պան­մա­մբ, կա­րող են նա­խա­ձեռ­նել այս հույժ կա­րե­ւոր ու վե­րա­­նո­րոգ­չա­կան, ազ­գա­պահ­պան գոր­ծը: Ազ­գայ­նա­կան հա­յերն ի­րա­կան հնա­րա­վո­րութ­յուն ու­նեն (խոր ար­մատ­ներ ու­նե­նա­լով ազ­գում) ազ­նիվ քա­ղա­քա­կա­նութ­յամբ ա­ռաջ­նորդ­վե­լու՝ հստակ ուղղ­վա­ծութ­յամբ եւ ա­ռանց այ­լե­ւա­յլութ­յուն­նե­րի շատ ար­ագ հզոր հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան ուժ դառ­նա­լու հա­մար: Թե­րեւս կարճ ժա­մա­նակ է պետք, որ­պես­զի հաղ­թա­հար­վի հա­սա­րա­կութ­յան մեջ սպր­­դած ա­պազ­գա­յին ան­լիար­ժե­քութ­յան (թե­րար­ժե­քութ­յան) բար­դույ­թը, ինչ­պես նաեւ հար­յու­րամ­յակ­ներ շա­րու­նակ պե­տա­կա­նութ­յուն չու­նե­նա­լու հո­գե­բա­նա­կան հան­գա­ման­քը, որ­պես­զի վերջ­նա­կա­նա­պես վե­րա­կանգն­վի մեր խե­ղաթ­յուր­ված ազ­գա­յին-բա­րո­յա­կան նկա­րա­գիրն ու ար­ժա­նա­պատ­­վութ­յու­նը…

Հայ Ա­րիա­կան Միա­բա­նութ­յու­նը մեկ ան­գամ չէ, որ նա­խա­ձեռ­նել է ազ­գայ­նա­կան ու­ժե­րի հա­­մա­գոր­ծակ­ցութ­յու­ն­ եւ այ­սօր էլ Հայ Ազ­գայ­նա­կան­նե­րի հա­մա­խմ­բ­ման հետ որ­դեգ­րել է մի քա­ղա­քա­կա­նութ­յու­ն, որն ինչ­պես ար­տա­քին, այն­պես էլ ներ­քին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րում հեն­ված է պատ­մա-քա­­ղա­քա­կան, հո­գե­ւոր-հա­վա­տամ­­քա­յին, գե­նե­տիկ-ծի­նա­բա­նա­­կան ա­ռաջ­նա­հեր­թութ­յուն­նե­րի վրա եւ­ պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նութ­յան դեպ­քում կնպաս­տի ազ­գա­յին էութ­յան եւ ինք­նութ­յան՝ ին­ք­­նա­գի­տակ­ցութ­յան վե­րա­հաս­տա­տ­­մա­նը, հա­յե­ցի ար­ժա­նա­պատ­վութ­յան ու մտա­ծո­ղութ­յան վե­­րա­կանգն­մա­նը, հայ­րե­նի­քի ամ­­բող­ջա­կա­նութ­յան (ներ­կա­յումս՝ Ար­ցա­խի հետ վե­րա­միա­վոր­­մամբ, հե­տա­գա­յում՝ նաեւ Ջա­վախ­քի, Նա­խի­ջե­ւա­նի եւ Ա­րեւմտ­յան Հա­յաս­տա­նի) գա­ղա­փար­նե­րի կա­րե­ւոր­մա­նը, որն էլ կամ­րա­գրի հայ ազ­գայ­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նութ­յան հիմ­նա­կան ա­ռա­քե­լութ­յու­նը՝ Հայ Ցե­ղի եւ Հա­յոց Բն­­օր­­րա­նի ա­րար­չաս­տեղ­ծա­կան գա­­ղա­փա­րա­բա­նութ­յու­նը:

Ինչ­պես նախ­կի­նում, այն­պես էլ հի­մա ան­հեր­քե­լի է, որ հզոր հա­յոց պե­տութ­յան վե­րա­կանգն­ման ու հայ ազ­գի բար­գա­վաճ­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ է վա­րել ան­կախ քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն եւ ստեղ­ծել զար­գա­ցած տնտե­սութ­յուն, սա­կայն, անժխ­տե­լի է նաեւ, որ դրան հաս­նե­լու նա­խա­պայ­մա­նը սե­փա­կան ա­կունք­
նե­րից սն­­վելն ու ազ­գա­յին գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յամբ, հա­վա­տով եւ կա­ցու­թա­ձե­ւով ա­ռաջ­նորդ­վելն է:

Այս ա­ռու­մով ան­հե­ռան­կար է ինչ­պես իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի, այն­պես էլ ե­կե­ղե­ցու որ­դեգ­րած հար­մար­վո­ղա­կան գոր­ծե­լաո­ճը: Ան­հե­ռան­կար է հատ­կա­պես Բնա­կան Հա­յաս­տան – Հո­գե­ւոր Հա­յաս­տան հա­մա­կար­գի են­թա­գի­տակ­ցա­կան, այ­դու­հետ՝ գի­տակ­ցա­կան եւ կի­րա­ռա­կան հաս­տատ­ման հա­մար: Օ­տա­րա­շունչ հան­րա­յին օ­րե­նք­­ներն ու ապ­րե­լա­կեր­պը եւ օ­տա­րա­դա­վան կրո­նա­-գա­ղա­փա­րա­խո­սա­կան ուղղ­վա­ծութ­յու­նը, լեզ­վակր­թա­կան-մշա­կու­թա­յին ու բա­րո­յա-հո­գե­բա­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը եւ այլ օ­տա­րա­սի­րա­կան դրսե­ւո­րում­ներ պատ­ճառ են դառ­նում օ­տա­րա­ծին ու օ­տա­րա­հաճ մտա­ծե­լա­կեր­պի ձե­ւա­վոր­ման, ազ­գի մաս­նատ­ման, նե­րազ­գա­յին, հատ­կա­պես՝ հա­վա­տամ­քա­յին հա­կա­մար­տութ­յուն­նե­րի դր­­սե­ւոր­մա­ն, այ­լոց հա­յա­կուլ քա­ղա­քա­կա­նութ­յան ամ­րա­պնդման հա­մար:

Կա­րե­լի է, ի­հար­կե, որ­դեգ­րել ա­­­պազ­գա­յին գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թ­­յուն, կրոն (ինչ­պես այժմ) եւ մաս կազ­մել ինչ-որ «մի­ջազ­գա­յին հան­­­րութ­յան» կամ ո­րե­ւէ կայս­րութ­յան, դրա բազ­մա­քա­նակ ու ան­­դեմ ժո­ղո­վուրդ-զանգ­վա­ծի եւ այդ­պես ե­րե­ւալ «հզոր», դառ­նալ մի «մեծ» կրո­նի կամ անբ­նա­կան եւ «ան­գե­րա­զան­ցե­լի» գա­ղա­փա­րի հե­տեւ­որդ: Սա­կայն, մի օր ար­հես­տա­կան գո­յակ­ցութ­յան ու դրա «կա­ռու­ցած» ա­նի­րա­կան քա­ղա­քա­­կա­նու­թ­­յան ան­խու­սա­փե­լի փլու­­­զու­մից հե­տո այդ ա­մե­նը կար­ժեզրկ­վի, եւ «ձեռք­բե­րու­մը» վերս­տին կլի­նի լքյա­լի, ա­նօգ­նա­կա­նի կար­գա­վի­ճա­­կը: Մենք մի դա­­ռը փորձ ու­նենք՝ Խորհր­դա­յին Միութ­յան «սո­վե­տա­կան հզոր ժո­ղո­վուրդ» կոչ­մանն ար­ժա­նա­նա­լով… Ի­հար­կե ա­վե­լի տխ­­ուր օ­րի­նակ էլ կա, երբ մեր քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րը, մին­չեւ ցա­վա­լի 1915-ը, հա­յութ­յա­նը փոր­ձում էին ե­րիտ­թուր­քե­րի հետ դար­ձ­­նել Օս­մա­ն­­յան կայ­ս­­րութ­յան հա­վա­սար ու մի­ա­դեմ քա­­ղա­քա­ցի­ներ…

Ազ­գայ­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թ­­յան խնդիրն է նաեւ վեր­լու­ծել ինչ­պես քա­ղա­քա­-տնտե­սա­կան, այն­պես էլ գա­ղա­փա­րա-ի­մաս­տա­սի­րա­կան, հո­գե­ւոր-կրո­նա­կան, լեզ­վա-մշա­կու­թա­յին ի­րա­վի­ճա­կը, ա­մ­­րագ­րել պատ­մա­կան եւ ծի­նա­բա­­նա­կան ազ­գա­յին ա­կունք­նե­րը, ո­րոնց վրա կա­րե­լի է կա­ռու­ցել ի­րա­կան, մնա­յուն ու փրկա­րար ազ­գա­յին գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նը, հա­վա­տը, դրան­ցից բխող ար­տա­քին ու ներ­քին քա­ղա­քա­կա­նութ­յու­նը եւ տնտե­սա­կան հա­մա­կար­գը, որն էլ Բնա­կան Հա­յաս­տան – Հո­գե­­ւ­­որ Հա­յաս­տան հա­մա­կար­գի ա­ռանց­քը կդառ­նա:

Ակն­հայտ է, որ այ­սօր էլ Հա­յա­ս­­տա­նում ամ­բող­ջա­կան (հաս­կա­նալ՝ բո­լո­րի կող­մից ըն­դու­նե­լի), հա­­յութ­յան հա­մա­պար­փակ շա­հե­րը նե­րա­ռող միաս­նա­կան ազ­գա­յին կրոն-հա­վատք, գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յուն եւ դրանք ի­րաց­նող քա­­ղա­քա­կա­նութ­յուն ձե­ւա­վոր­ված չէ (չնա­յած քրիս­տո­նեութ­յու­նը պե­­­տա­կան կրոն է հա­մար­վում, իսկ ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յու­նը՝ քա­ղա­քա­կան ար­ժեք): Բայց հայն ի բնե ա­րիա­դա­վան է՝ հե­թա­նոս, ինչ­պես կո­չում են այ­լա­դա­վան­նե­րը, եւ ազ­գա­յին է ըստ էութ­յան՝ ժո­­ղովր­դա­վա­րա­կան սան­ձար­ձա­կութ­յուն­նե­րին հա­կա­միտ­ված: Այ­սինքն՝ հա­յն­ ու­նի ազ­գա­յին հա­վատ ու գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յուն ի սկզբա­նե եւ միայն դար­ձի պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն է պետք կի­րա­ռել, ու­րիշ ո­չինչ:

Բայց մի­ջազ­գա­յին պար­տադ­րան­ք­­նե­րից բխող բա­ցա­ռութ­յուն­ներ են լի­նում, ինչն էլ, ինք­նըս­տ­­ին­ք­­յան, խթա­նում է օ­տա­րա­ծին, փո­խա­ռած եւ այդ ըն­թաց­քում էլ կր­­կին խե­ղաթ­յուր­ված գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յուն­նե­րի, կրո­նա­հա­վատ­քա­­յին եւ այլ բա­րո­յա­խո­սութ­յուն­նե­րի ներ­խու­ժումն ու տա­րա­ծու­մը: Այն ա­վե­լի կա­տա­ղի բնույթ է ստա­նում՝ ա­մե­նա­տար­բեր կրո­նա­կան ա­ղանդ­նե­րի, միա­սե­ռա­կան փոք­րա­մաս­նութ­յուն­նե­րի ու մո­լա­գա­րա­կան այլ խմբա­վո­րում­նե­րի ձե­ւա­վոր­մամբ, ո­րը կա­տար­վում է «քա­ղա­քա­կիրթ պե­տութ­յուն­նե­րի» վա­րա­կիչ օ­րի­նա­կի կապ­կան­մա­նա­կու­թյամբ…

Հար­յու­րամ­յակ­ներ շա­րու­նակ հատ­կա­պես քրիս­տո­նեութ­յունն են փոր­ձում ներ­կա­յաց­նել որ­պես ա­զ­­գա­յին կրոն, ան­գամ՝ գա­ղա­փա­­րա­խո­սութ­յուն (ա­վե­լի ստույգ՝ հու­դա-քրիս­տո­նեութ­յու­նը). էլ ի՞նչ ­հայ ես, ե­թե քրիս­տոն­յա չես. գրե­թե համ­լետ­յան «լի­նե՞լ, թե՞ չլի­նել»: Սա­կայն, քրիս­տո­նեու­թյան շուրջ 1700-ամ­յա ժա­մա­նա­կաշր­ջա­­նը չկա­րո­ղա­ցավ ջնջել բա­զում հա­զա­րամ­յակ­նե­րի պատ­մութ­յուն ու­նե­ցող հա­յոց նա­խաք­րիս­տո­նե­ա­կան ու, հա­տուկ ընդգ­ծում եմ, նա­եւ նա­խա­հե­թա­նո­­սա­կան՝ հայ-ա­րիա­կան փա­ռա­հեղ անց­յա­լը:

Ներ­կա կրոնն այն ա­կուն­քը չէ (կապ ու­նի միայն այլ ազ­գի ծա­գու­մ­­ն ա­բա­նութ­յան եւ ընտր­յա­լութ­յան ու մեզ խորթ մի «հայ­րե­նի» տա­­րած­քի հետ, ան­գամ մար­գա­րե­­ներն ու սրբե­րը, մին­չեւ Աստ­ված ու Աստ­ծո որ­դի զո­րութ­յուն­նե­րը, ոչ մի ձե­ւով չեն առնչ­վում հա­յի առ­քե­լութ­յա­նը…), ո­րից պետք է սն­­վեն ար­դի հա­յոց ազ­գա­յին հա­վա­տը եւ գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նը:

Շատ­հա­զա­րամ­յա հա­յոց պատ­­մութ­յունն ան­քակ­տե­լի է եւ, խա­խ­­տե­լով դա­րե­րի օր­գա­նա­կան կա­­պը (անց­յալ-ներ­կա-ա­պա­գա), մենք կտրա­տում ենք մեր նախ­նա­­կան-ար­ար­չա­ծին «մար­­­մի­­նը» եւ «հո­գին»:

Մեր անց­յա­լի մի մա­սն­ են ինչ­պես 1700-ամ­յա քրիս­տո­նեութ­յու­նը, այն­պես էլ մոտ 70-ամ­յա հա­մայ­նա­վա­րա­կան ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նը: Բայց ան­տե­սել չենք կա­րող հայ տե­սա­կի (Աստ­ված­ներ, աստ­վա­ծա­մար­դիկ եւ մար­դիկ) ա­րար­ման պա­հից սկսած բո­լոր ժա­մա­նա­կաշր­ջան­նե­րից եւ ոչ մե­կը, դրանք բո­լորն էլ կապ ու­նեն մեր ին­ք­­նութ­յան հետ եւ հետք են թո­ղել մեր ա­ռա­քե­լութ­յան ճա­նա­պար­հին ու նաեւ մեր հա­վեր­ժե­լու նա­խա­պայ­մանն են…

Ազ­գայ­նա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նը պետք է հեն­վի ոչ թե հա­­յոց պատ­մութ­յան մի հատ­վա­ծի, այն էլ՝ պար­տադ­րան­քով լե­ցուն մի ա­րա­րի, այլ պետք է սնվի ամ­բողջ պատ­մութ­յան ամ­բող­ջա­կան ըն­թաց­քում ձեռք բե­րած ի­մա­ս­­տութ­յամբ, ար­ժեք­նե­րով, ա­վան­դույթ­նե­րով՝ կա­րե­ւո­րե­լով Ազ­գա­տե­­սակ եւ Հայ­րե­նիք-Բնօր­րան հա­ս­­կա­ցութ­յուն­նե­րը, դրանք վեր­հառ­նե­լու եւ վե­րա­տի­րե­լու գա­ղա­փա­րա­բա­նու­թ­­յու­նը:

Ար­մեն Ա­վե­տիս­յան

Հայ Ա­րիա­կան Միա­բա­նութ­յան ա­ռաջ­նորդ

«Լու­սանցք» թիվ 20 (241), 2012թ.

Կար­դա­ցեք «Լու­սանցք»-ի PDF տար­բե­րակ­նե­րը www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում