Հայ-թուր­քա­կան հա­րե­ւա­նութ­յուն ձե­ւա­կեր­պումն ան­գամ չի ըն­կալ­վում

ԱՄՆ պետ­քար­տու­ղա­րի այ­ցին հե­տե­ւեց  ԵԱՀԿ-ի գոր­ծող նա­խա­գահ, Իռ­լան­դիա­յի փոխ­վար­չա­պետ եւ արտ­գործ­նա­խա­րար Էյ­մոն Գիլ­մո­րի այ­ցը Հա­յաս­տան, Վրաս­տան եւ Ադր­բե­ջան: Քննար­կվե­լ­ են նաեւ Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի հա­կա­մար­տութ­յան կար­գա­վոր­ման գոր­ծըն­թա­ցին վե­րա­բե­րող հար­ցեր եւ, կար­ծում ենք, հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի հար­ցը եւս շո­շափ­վել է:

Ե­թե Եվ­րո­պան հնա­րա­վո­րինս հստակ է ար­տա­հայտ­վում հայ-թուր­քա­կան եւ ար­ցախ­յան հար­ցե­րի ա­ռու­մով, ա­պա ա­մե­րիկ­յան կեց­ված­քը հիմ­նա­կա­նում խա­ղար­կա­յին է եւ հա­վատ չի ներշն­չում: Ժա­մա­նա­կին այդ խա­ղը տա­նում էր ԵԱՀԿ ՄԽ­ ա­մե­րի­կա­ցի նախ­կին հա­մա­նա­խա­գահ Մեթ­յու Բրայ­զան, ով այժմ էլ հա­ճախ է հայ­տա­րա­րութ­յուն­ներ ա­նում հայ-թուր­քա­կան եւ հայ-ադր­բե­ջա­նա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի մա­սով, իսկ այժմ Հի­լա­րի Քլին­թոնն է ընտ­րել բո­լո­րին հա­վա­սա­րա­պես մե­ղադ­րո­ղի մի ան­հաս­կա­նա­լի կեց­վածք եւ բո­լոր կող­մե­րին նույն դա­սերն է տա­լիս՝ ան­կախ գոր­ծած կամ չգոր­ծած մեղ­քե­րի… Սա պար­բե­րա­­բար խառ­նաշ­փոթ է ա­ռա­ջա­ց­­նում նշյալ խնդիր­նե­րի կար­գա­վոր­մանն ուղղ­ված, ին­չը կամ խն­­դիր­ներն ի­րա­պես լու­ծե­լու նպա­­տակ չի հե­տապն­դում, որ­պե­ս­­զի բո­լո­րի նկատ­մամբ էլ ազ­դե­ցութ­յու­նը պահ­պան­վի, կամ՝ հե­տա­գա ծրագ­րեր կան տա­րա­ծա­շր­­ջա­նում, ին­չի մա­սին դեռ չի բար­ձ­­րա­ձայն­վում…

­Վե­րո­հիշ­յալ տխրահռ­չակ Բր­­այ­­զան նաեւ ԱՄՆ-ի չհա­ջող­ված դես­պանն է Ադր­բե­ջա­նում, ով շատ էր ձգտում մնալ դես­պան եւ ադր­բե­ջան­ցի եղ­բայր­նե­րի փո­ղե­րով բա­զում ծա­ռա­յութ­յուն­ներ մա­տու­ցել սրանց: Բայց չստաց­վեց ու ե­րե­ւի թրքու­հի կնոջ խորհր­դով նա  դար­ձավ թուր­քա­կան մի ըն­կե­րու­թ­­յան տնօ­րեն­նե­րի խորհր­դի ան­դամ եւ մնաց տա­րա­ծաշր­ջա­նի ինչ-որ մի ո­լոր­տում, որ­պես­զի իր թուր­քա­սի­րութ­յան եւ ադր­բե­ջա­նա­սի­րութ­յան մա­սին հա­յե­րը չմո­ռա­նան…

Բայց Բրայ­զան դեռ կար­տա­հայտ­վի ար­ցախ­յան հար­ցե­րով եւ, ինչ­պես նախ­կի­նում, դրանք կլի­նեն հա­կա­հայ­կա­կան: Հե­տո պա­շ­­տո­նա­կան Վա­շինգ­տո­նը կա­սի, որ դա ի­րենց տե­սա­կե­տը չէ, բայց բրայ­զա­նե­րի բե­րա­նով է, որ այս կամ այն հար­ցե­րը շո­շափ­վում են մի­ջազ­գա­յին աս­պա­րե­զում՝ մին­չեւ ո­րո­շում­նե­րի կա­յա­ցու­մը:

Թուր­քե­րը ի­րենց հա­րա­զատ ա­մե­րի­կա­ցուն նո­րից գոր­ծա­ծե­լուց զատ, ո­րո­շել են սփյուռ­քում գոր­ծել ա­մե­րի­կա­հա­յե­րի պես: Վա­շինգ­տո­նում կա­յա­ցել է թուրք-ա­մե­րիկ­յան 32-րդ ­հա­մա­գու­մա­րը, ո­րի նպա­տա­կը ա­մե­րի­կաբ­նակ թուր­քե­րի ձայնն ա­վե­լի լսե­լի, իսկ մաս­նակ­ցութ­յու­նը քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րին՝ ա­վե­լի ազ­դե­ցիկ դարձ­նելն է: Հա­մա­գու­մա­րը կազ­մա­կեր­պել են թուրք-ա­մե­րիկ­յան միութ­յուն­նե­րի ֆե­դե­րա­ցիան, թուրք-ա­մե­րիկ­յան միութ­յուն­նե­րի ա­սամբ­լեան եւ թուրք-ա­մե­րիկ­յան հա­մայն­քա­յին կենտ­րո­նը: Այդ հա­մա­գու­մա­րում թուր­քե­րից մե­կը նշել է. «Թեեւ թուր­քե­րը չեն ող­ջու­նում քա­ղա­քա­կա­նութ­յան մեջ փո­ղի գա­ղա­փա­րը, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ԱՄՆ-ում փողն ազ­դե­ցիկ գոր­ծիք է քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րում: Պապս ինձ մի պատ­գամ էր ա­վան­դել այն մա­սին, որ ար­դար լի­նե­լը դեռ բա­վա­րար չէ, պետք է նաեւ հա­մո­զիչ լի­նել: Եվ ա­հա մենք էլ, որ­պես ԱՄՆ-ում թուր­քա­կան հա­մայնք, մեր աշ­խա­տանք­նե­րով ու մեր լոբ­բիս­տա­կան գոր­ծու­նեութ­յամբ պետք է հա­մո­զիչ ե­րե­ւանք մեր պաշտ­պա­նած հար­ցե­րում»: Մեկ­նա­բա­նութ­յունն ա­վե­լորդ է:

Հա­մա­գու­մա­րի մյուս ե­լույթ­նե­րում անդ­րա­դարձ է ե­ղել հայ­կա­կան թե­մա­յին ու, մաս­նա­վո­րա­պես, ա­մե­րի­կա­հա­յութ­յան գոր­ծե­լաո­ճին: Բա­նա­խոս­նե­րից մեկն ընգ­ծել է, որ, օ­րի­նակ, մի շրջա­նում ապ­րող ըն­դա­մե­նը մեկ հա­յի ձայ­­նը կա­րող է շատ ա­վե­լի լսե­լի լի­նել եւ ազ­դել քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րի վրա, քան մի քա­նի հո­գու ձայ­նը: Հե­տե­ւա­բար, թուր­քե­րը եւս պետք է կա­րե­ւո­րեն ոչ թե մար­դա­քա­նա­կը, այլ ի­րենց ձայ­նը լսե­լի դարձ­նե­լու կա­րո­ղութ­յու­նը: Իսկ թուրք-ա­մե­րիկ­յան ի­րա­վա­պաշտ­պան հիմ­նադ­րա­մի գլխա­վոր խոր­հր­­դա­կանն ու­շադ­րութ­յուն է հրա­­­վի­րել այն ի­րո­ղութ­յա­նը, որ ԱՄՆ-ում քիչ են այն գիտ­նա­կան­նե­րը, ով­­քեր հա­մար­ձակ­վում են հա­կա­ռակ­վել 1915թ. դեպ­քե­րի վե­րա­բեր­­յալ հայ­կա­կան տե­սա­կե­տին, բայց ԱՄՆ-ի թուր­քա­կան հա­մայն­քը պետք է ա­վե­լի մեծ ա­ջակ­ցութ­յուն ցու­ցա­բե­րի նման գիտ­նա­կան­նե­րին:

Հի­շեց­նենք, որ մի քա­նի տա­րի է ինչ պաշ­տո­նա­կան Բա­քուն Իլ­համ Ա­լիե­ւի գլխա­վո­րութ­յամբ փոր­ձում է ադր­բե­ջա­նա­կան սփ­­յուռ­քը հա­մախմ­բել, որ­պես­զի գոր­­­ծեն այն­­պես, ինչ­պես հայ­կա­կան սփ­­յուռ­քը, բայց Ադր­բե­ջա­նի նա­խա­գա­հի մե­նաշ­նոր­հա­յին քա­ղա­քա­կան գի­ծը գրե­թե տա­պա­լել է այդ ծրա­գի­րը: Հայ­կա­կան սփ­­յուռ­քը բազ­մաճ­յուղ է եւ բազ­մա­կար­ծիք, ինչն ա­վե­լի է հարս­տաց­նում հա­մա­հայ­կա­կան ծրագ­րե­րը: Կա­րե­ւորն այն է, որ բո­լոր կար­ծիք­ներն ու նպա­տակ­նե­րը բխեց­վում են հա­մա­հայ­կա­կան շա­­հե­րից ու գեր­ն­­պա­տակ­նե­րից: Այս գոր­­ծե­լաո­ճը հո­տա­յին մտա­ծո­ղութ­յամբ թյուր­քա­կան տար­րին դժվար հա­ջո­ղ­­վի յու­րաց­նել: Ինչ­պես շա­տերն են նշում, թե­րեւս մի­այն հրե­­ա­կան ու հայ­կա­կան սփ­­յուռք­երն են, որ ազ­գա­մետ եւ հայ­րե­նա­կենտ­րոն մղում­ներ ու­նեն հիմ­նա­կա­նում:

Այս ա­մե­նին զու­գա­հեռ Թուր­քիա­յում ուժգ­նա­նում է հա­կա­հայ քա­ղա­քա­կա­նութ­յու­նը: Սրան ա­ռա­վե­լա­պես նպաս­տում է Ադր­բե­ջա­նը: Ա­միս­ներ ա­ռաջ Ստամ­բու­լի «Թաք­սիմ» հրա­պա­րա­կում Բաք­վից ե­կած փո­ղե­րով Խո­ջա­լո­ւին նվիր­ված հան­րա­հա­վա­ք ­տե­ղի ու­նե­ցավ, ինչն ա­վե­լի խո­րաց­րեց այս խնդի­րը: Հան­րա­հա­վաք­նե­րի ու ցույ­ցե­րի ժա­մա­նակ եւս շա­տա­ցել են հա­կա­հայ բա­ցա­կան­չութ­յուն­նե­­րը, չնա­յած դրանց պաշ­տո­նա­կան ձե­ւա­կեր­պում­ներ չեն տր­­վում, ան­գամ հա­յա­սի­րա­կան քա­ղա­քա­կա­նութ­յան շղարշ է քաշ­վում վե­րեւ­նե­րից:

Թուր­քիա­յի մի քա­ղա­քա­ցի` Ե­վա Աք­­սո­յը, իր այ­գում ա­միս­ներ ա­ռաջ մի գլխարկ է տես­նում, ո­րի վրա գրված էր. «Հա­յե­րի ստին ան­­­տար­բեր մի մնա» գրութ­յու­նը: Նա ան­մի­ջա­պես դի­մել է ոս­տի­կա­նութ­յուն եւ նշել, որ իր տան առ­ջեւ տե­ղադր­ված տե­սախ­ցիկն ար­ձա­նագ­րել է, որ գլխարկ նե­տող ան­ձը իր հա­րե­ւանն է: Նա իր ցու­ց­­մուն­քում նշել է, որ այ­գում գլ­­խարկ նե­տե­լուց բա­ցի այդ հա­րե­ւա­նը ի­րեն բազ­միցս սպառ­նա­ցել ու ա­հա­բե­կել է նման բո­վան­դա­կու­թ­­յամբ է­լեկտ­րո­նա­յին նա­մակ­նե­րով. «Իմ եր­կի­րը քեզ հա­մար չէ, դու գնա Ե­րե­ւա­ն», «Քո վեր­ջը կա­խա­ղանն է» եւ այլն: Սա­կայն դա­տա­խա­­զութ­յու­նը ո­րո­շում է ըն­դու­նել դա­տա­վա­րութ­յուն չս­կ­սել՝ պատ­ճա­ռա­բա­նե­լով, որ չկան դրա հա­մար բա­վա­րար հի­մքեր ու ա­պա­­ցույց­ներ: Աք­սո­յի փաս­տա­բա­նը հայտ­նել է, որ փաս­տո­րեն ան­տես­վել է դա­տա­խա­զին հանձն­ված տե­սագ­րութ­յու­նը եւ փորձ է ար­­վում կոծ­կել այդ դա­տը: Դա­տա­խա­զի վճռում ոչ մի հի­շա­տա­կում չկա տե­սագ­րութ­յուն­նե­րի մա­սին:

Իսկ այ­սօ­րի­նակ դեպ­քե­րը հա­ս­­տատ հի­շեց­նում են ոչ այն­քան հե­ռա­վոր 1915-ը……

Ս­տամ­բու­լի հայ­կա­կան դպրո­ցը եւս փակ­ման վտան­գի ա­ռաջ է. Թոփ­քա­փը թա­ղա­մա­սի 200-ամ­յա պատ­մութ­յուն ու­նե­ցող հայ­կա­կան մաս­նա­վոր Լե­ւոն Վար­թուհ­­յան՝  ան­մարդ­կա­յին պայ­ման­նե­­րում մի կերպ գո­յա­տե­ւող տար­րա­կան դպ­­րոցն ու­նի 100 ա­շա­կերտ, ֆի­նան­սա­կան խնդիր­ներ, ա­պա­հո­վված չէ սննդով, հա­գուս­տով:

Խնդիր­ներ միշտ ե­ղել են նաեւ հո­գե­ւոր-մշա­կու­թա­յին ո­լոր­տում, նաեւ նո­րերն են ա­վե­լա­նում: Ժա­մա­նա­կին Կոս­տանդ­նու­պոլ­սի հա­յոց պատ­րիար­քա­րա­նը հայց է ներ­­կա­յաց­րել Ան­կա­րա­յի դա­տա­րան՝ Էրզ­րու­մի (Կա­րին) պատ­մա­կան Սան­սար­յան վար­ժա­րա­նի շեն­քը վե­րա­դարձ­նե­լու ակն­կա­լի­քով: Նշենք, որ այս շեն­քում 1919թ. Մուս­տա­ֆա Քե­մալ Ա­թա­թուր­քի գլխա­վո­րութ­յամբ տե­ղի է ու­նե­ցել Օս­ման­յան կայս­րութ­յան 6 ա­րե­ւել­յան վի­լա­յեթ­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի կոնգ­րե­սը, ո­րը հիմք դրեց ժա­մա­նա­կա­կից Թուր­քիա­յի հան­րա­պե­տութ­յա­ն ­ձե­ւա­վոր­մա­նը:

Պատ­րիար­քութ­յու­նը պա­հան­ջել է վե­րա­դարձ­նել նաեւ Սը­վա­սի (Սե­բաս­տիա) նա­հան­գում գտ­ն­վող մի քա­նի շի­նութ­յուն­ներ եւ մտա­դիր չէ սահ­մա­նա­փակ­վել պա­­տ­­մա­կան ար­ժեք ներ­կա­յաց­նող շի­նութ­յուն­նե­րի վե­րա­դար­ձով, պատ­րաստ­վում են փոխ­հա­տու­ցում պա­հան­ջել Հիմ­նադ­րամ­նե­րի գլխա­վոր տնօ­րի­նութ­յու­նից՝ 1936-ից ի վեր պատ­րիար­քա­րա­նի կր­­ած բո­լոր նյու­թա­կան կո­րուստ­նե­րի դի­մա­ց: Թուր­քիա­յի հան­րա­պե­տութ­յան հիմ­նադր­ման ա­ռա­ջին տա­րի­նե­րին ազ­գա­յին փոք­րա­մաս­նութ­յուն­նե­րի ան­շարժ գույ­քի մեծ մա­սը բռնի պե­տա­կա­նաց­վել է: Մի մասն էլ այս տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում վա­ճառ­վել է եր­րորդ ան­ձանց, ին­չը հա­կա­սում է բո­լոր մի­ջազ­գա­յին ի­րա­վա­կան նոր­մե­րին, այդ թվում՝ Լո­զա­նի պայ­մա­նագ­րին (1922թ. հու­լի­սի 23-ի Լո­զա­նի պայ­­­մա­նա­գի­րը Թու­քիա­յի հան­րա­պե­տութ­յան եւ Ան­տան­տի մի­ջեւ, ո­րով ա­պա­հով­վում էր Թուր­քիա­յի կրո­նա­կան փոք­րա­մաս­նութ­յուն­նե­րի գույ­քա­յին եւ այլ ի­րա­վունք­նե­րը): Թուր­քի­ա­յի հայ­կա­կան հա­մայն­քը, Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նից ի վեր, ա­ռա­ջին ան­գամ Ա­րեւմտ­յան Հա­յա­ս­­տա­նի տա­րած­քում ակն­կա­լում է հայ­կա­կան գույ­քի վե­րա­դարձ­ը հա­­­ջո­ղել: Հի­շեց­նենք, որ Թուր­քի­ա­յի կա­ռա­վա­րութ­յան 2011թ. օ­գո­ս­­տո­սի 27-ի ո­րոշ­մամբ, ազ­գա­յին եւ կրո­նա­կան փոք­րա­մաս­նութ­յուն­­նե­րը կա­րող են վե­րա­դարձ­նել հան­րա­պե­տութ­յան հիմ­նադր­ման տա­րի­նե­րին բռնագ­րավ­ված գույ­քը:

Եվ­րա­բութ հան­րույթ

Իսկ Ստամ­բու­լում բաց­վել է «Սպա­սու­մից վեր.­ պատ­մութ­­յուն­­ներ հայ-թուր­քա­կան սահ­մա­նի­ց» խո­րա­գի­րը կրող լու­սան­կար­նե­րի ցու­ցա­հան­դես: Սա Հրանտ Դին­քի ան­վան հիմ­նադ­րա­­մի, Գա­լա­թա­յի լու­սան­կար­չա­տան, «Free Press Unlimited»-ի եւ Գյում­րու «Ե­րի­տա­սար­դա­կան նա­խա­ձեռ­նութ­յուն­նե­րի կենտ­րո­նի» հա­մա­տեղ նա­խա­ձեռ­նութ­յունն է: Ցու­ցադր­վող 5 վա­­վե­րագ­րա­կան ֆիլ­մե­րը ստ­­եղծ­վել են Ստամ­բու­լում Հո­լան­դի­ա­յի գլ­­խա­­վոր հյու­պա­տո­սութ­յան եւ Մեծ Բրի­տա­նիա­յի դես­պա­նա­տան ա­ջակ­ցութ­յամբ (դե սր­­անց ինչ­քա՜ն ­բա­ցատ­րես, որ մի­լիո­նա­վոր զո­հե­րը եւ հայ­կա­կան հո­ղե­րը ֆիլ­մե­րի ցու­ցադր­ման հետ հա­մար­ժեք չեն…): Կա մի եվ­րա­բութ հանր­ույթ, ո­րի ու­ղեղն իս­կա­պես դար­վի­նիզ­մի տե­սութ­յան հե­տե­ւանք է:

Ռա­քել Դին­քն­ էլ դստեր հետ հյու­րըն­կալ­վել է Գյում­րիում. «Գյու­մ­­րի բաց քա­ղա­ք» խո­րագ­րի ներ­քո մի­ջո­ցա­ռում­ներ են ի­րա­կա­նաց­վում: Նպա­տա­կը եւ ի­­մաս­տը, ըստ Շի­րա­կի մարզ­պե­տա­րա­նի,  Գյում­րի ու Կարս քա­ղա­ք­­­­նե­րի մի­մ­­յանց այդ­քան մոտ ու այդ­քան հե­ռու գտնվե­լու եւ պե­տու­­թ­­յուն­նե­րի ու քա­ղաք­նե­րի մի­ջեւ վա­ղուց գո­յա­ցած անջր­պե­տը հո­գե­ւոր մշ­­ա­կու­թա­յին կա­պե­րով վե­րա­կանգ­նե­լու, հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թ­­յան նոր եզ­րեր փնտրե­լու մի փորձ է ըն­դ­­ա­մե­նը: Իսկ ընտր­վել է Գյում­րին, քա­նի որ բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րի հա­մար Գյում­րին ե­ղել է եւ կմնա եր­կ­­խո­սութ­յուն­նե­րի ա­մե­նա­հար­մար խաչ­մե­րուկ:

Հա՜, չմո­ռա­նանք ա­սել, որ Գյու­մ­­րիում, դե նախ­կին Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լում էր, որ թուր­քե­րին 1918-ա­կան­նե­րին ա­ղու­հա­ցով ըն­դու­նե­ցին ու հե­տո բռնա­բար­վե­ցին ու կո­­­տոր­վե­ցին… Վեր­ջերս Թուր­քիա­յի վար­չա­պետ Էր­դո­ղա­նը Կար­­սից հա­նել տվեց հայ-թուր­քա­կան բա­րե­կա­մութ­յու­նը (այս բա­րի բառն ան­գամ հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րում նզով­յալ է հնչում…) խորհր­դան­շող կո­թո­ղը, եւ հաս­կա­նա­լի է, որ ինչ-ինչ մի­ջազ­գա­յին դրա­մաշ­նորհ­նե­րով հի­մա էլ հայ­կա­կան կող­մից «բա­րե­կա­մութ­յան» կո­թող­ներ կտե­ղա­դր­­վեն…

Իսկ Գյում­րիի մի­ջո­ցառ­ման հր­­ա­­վե­րը ըն­դու­նել եւ մաս­նակ­ցել են ՀՀ­-ում Ար­գեն­տի­նա­յի, Գեր­մա­նի­­ա­յի, Շվե­ցա­րիա­յի դես­պան­նե­րը, Գյում­րիում ՌԴ Գլ­խա­վոր հյու­պա­­տո­սը, մար­զա­յին եւ քա­ղա­քա­յին իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի, հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յուն­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ եւ լրագ­րող­ներ: Տես­նում եք, թե ինչ­քա՜ն «բա­­­րե­կա­մա­սեր» են գյում­րե­ցի­նե­րը… Միայն թե 1915-ի կամ 1918-ի դա­սե­րը չմո­ռա­նան՝ ար­յու­նոտ­ված ա­ղու­հա­ցի:

Եվ ի­հար­կե, հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի կար­գա­վոր­մա­նը չէր կա­րող չանդ­րա­դառ­նալ մի­ջո­ցառ­մա­նը հրա­վիր­ված Ստ­­ամ­բու­լի «Ա­կոս» թեր­թի նախ­կին խմբա­գիր թուրք ազ­գայ­նա­մոլ­նե­րի դա­վադ­րութ­յան զոհ դար­ձած Հր­­անտ Դին­քի այ­րին՝ Ռա­քել Դին­քը: Երբ «Լու­­սանցք»-ը գրում էր, որ Հրանտ Դին­քը սպան­վեց, որ­պես­զի հա­­կաթր­քա­կան մի­ջազ­գա­յին խն­­դիր­նե­րը ար­դիա­կա­նաց­վեն, շա­տերն էին ա­սում, թե դա այդ­պես չէ: Հայտ­նի հա­յազ­գի մտա­վո­րա­կանն իս­կա­պես հա­յա­սեր էր եւ կա­տա­րում էր ազ­գօ­գուտ գործ, բայց նա մին­չեւ իր մա­հը հայ­տա­րա­րել է, թե Թուր­քիան պետք է դառ­նա Թուր­քիա­յում բնակ­վող բո­­լոր ժո­ղո­վուրդ­նե­րի տու­նը, եւ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան Թուր­քիան կլի­նի այդ­պի­սին: Այ­սինքն, եր­բեք հար­ցը չի դրվել այն­պես, որ Ա­րեւ­­մտ­­յան Հա­յաս­տա­նը հա­յե­րը կոր­ց­­րել են Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յու­­ն­­ից հե­տո, եւ այն պետք է վե­րա­­դարձ­վի պա­հան­ջա­տեր հա­յե­րին: Այ­սինքն՝ սպան­վեց մի հայ, ով հա­ն­­րա­հայտ էր, բայց շատ չա­փա­վոր էր ազ­գա­յին նկրտում­նե­րում, ու կա­­րող էր մի­ջազ­գա­յին ժո­ղո­վր­­դա­վա­րա­կան տե­սութ­յան մեջ պա­­շտ­­պան­վել… Սա ա­սել ենք ու հա­մոզ­վում ենք վերս­տին: Իսկ «ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան Թուր­քիան բո­լոր ժո­ղո­վուրդ­նե­րի տուն» ցան­կու­թ­­յու­նը քմծի­ծաղ է ա­ռա­ջաց­նում: Հայ­կա­կան հո­ղե­րի վրա ստեղծ­ված պե­տութ­յան հետ ար­դեն հաշտ­վե՞լ­ ենք, որ դեռ մի բան էլ դրա ժո­ղովր­դա­վա­րաց­ման մա­սին ենք մտա­ծում:

Իսկ վե­րոնշ­յալ մի­ջո­ցառ­ման ե­լույթ­նե­րի ա­վար­տից հե­տո մաս­նա­կից­նե­րը դի­տել են ա­մե­րի­կա­հայ կի­նո­ռե­ժի­սոր Է­րիկ Նա­զար­յա­նի «Պո­լի­ս» ֆիլ­մը, ո­րը պատ­մում էր 1915թ. Թուր­քիա­յից մա­զա­պուրծ ե­ղած ու­դա­գործ Հով­հան­նես Մու­րադ­յա­նի մա­սին, ում թո­ռը պա­տա­հա­կան գա­լիս է Պո­լիս եւ գտնում այն տու­նը, որ­տեղ ապ­րել է իր պա­պը ու այն ար­հես­տա­նո­ցը, որ­տեղ իր պա­պը պատ­րաս­տել է ուդ: Ռա­քել Դինքն իր ձեռ­քով տնկել է Հրանտ Դին­քի հի­շա­տա­կի ծա­ռ­:

Եվ այս ա­մե­նը, ու հա­ջոր­դիվ «դրա­մաշ­նորհ­վող» այս­օ­րի­նակ տխուր ու տաղ­տկա­լի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը «մի­ջազ­գա­յին հա­ն­­րութ­յուն» կոչ­վա­ծը կհա­­մա­րի հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի նո­րո­վի զար­գա­ցում:

 
Մա­հա­բեր վա­րան­մունք՝ ա­նու­ղեղ­նե­րի հա­մար

Իսկ Ե­րե­ւա­նում «Քաղցր վա­րան­մունք՝ քաղցր վաթ­սու­նա­կան­ներ» ձե­ւա­կերպ­մամբ մի նա­խա­գիծ է ի­րա­կա­նաց­վել հու­նի­սի 11-13-ը, որ­տեղ հայ եւ թուրք (ինչ­պես նաեւ՝ հույն ու ռուս) մաս­նա­գետ­նե­­րը ներ­կա­յաց­րել են 1960-ա­կան­­նե­րի հայ­կա­կան եւ թուր­քա­կան կի­նոն: Թուրք Ահ­մետ Գյու­րա­թան նշել է, որ նման կոն­ֆե­րան­սե­րի անց­կա­ցու­մը հնա­րա­վո­րութ­յուն կտա «հայտ­նա­գոր­ծել նոր մշա­­կու­թա­յին տա­րածք, նաեւ՝ ա­կա­դե­միա­կան ու սո­ցիա­լա­կան հա­­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի սկզբնա­վոր­ման նա­խա­ձեռ­նութ­յուն է»: «Նման նա­խա­գիծ ի­րա­կա­նաց­նե­լու գա­ղա­­փա­րը ծնվեց հե­տաքրք­րութ­յու­նից: Մին­չեւ քննար­կում էինք եր­կու երկր­նե­րի 60-ա­կան թվա­կան­նե­րի կի­նե­մա­տոգ­րա­ֆիա­յի նմա­նութ­յուն­ներն ու տար­բե­րութ­յու­նե­րը, ե­կանք «վա­րան­մուն­ք»-ի գա­ղա­փա­րին: 1960-ա­կան­նե­րին վա­րան­մուն­քի պահ ու­նե­ցանք, բայց այ­սօր միմ­յանց մա­սին պատ­կե­րա­­ցում­նե­րը շատ կարծ­րա­ցած են, մի­գու­ցե ո­րով­հե­տեւ պա­կա­սում է վա­րան­մուն­քը: Կար­ծում ենք՝ ինք­ներս մեզ ճա­նա­չում ենք, գի­տենք խնդիր­նե­րի բնույ­թի մա­սին, մինչ­դեռ հսկա­յա­կան տա­րա­ծութ­յուն կա, ո­րը պետք է բա­ցա­հայ­տել նաեւ նմա­նա­տիպ կոն­ֆե­րաս­նե­րի մի­ջո­ցո­վ»,- ա­սել է թուր­քա­կան կող­մի հա­մա­կար­գող Օվգ­յու Գյոկ­չեն, ով թվար­կել է նաեւ հա­յե­րի ու թուր­քե­րի մի շարք նմա­նութ­յուն­ներ: (Սա էր պա­կաս, հի­մա էլ պետք է մեզ ցե­ղաս­պա­նո­ղի հետ նմա­նութ­յուն­ներ ու ընդ­հա­ն­­րութ­յուն­ներ հրամց­նեն…): Եվ ին­չու չէ, թուր­քե­րը նաեւ կի­սա­մե­ղադ­րա­կան են խո­սել. «Թուրք հա­սա­րա­կութ­յու­նը այն­քան էլ շատ բան չգի­տի պատ­մութ­յան մա­սին. նրանք կրթվել են պատ­մութ­յան նվազ գի­տակց­մամբ: Ե­թե ճա­նա­պար­հին կանգ­նեց­նենք ու հարց­նենք, թե ին­չու են սահ­ման­նե­րը փակ, չեմ կար­ծում, որ հստակ պա­­տաս­խան կա­րող ենք ակն­կա­լել: Սա նույն­պես ա­վան­դա­կան քա­­ղա­քա­կա­նութ­յան մա­սին է խո­սու­մ»:

Չենք կար­ծում, թե նշյալ թուր­քե­րը պատ­րաստ­վում են սե­փա­կան ժո­ղովր­դին պատ­մել, որ սահ­ման­նե­րը փակ են, քա­նի որ ի­ր­­ենք հա­յե­րի հո­ղի վրա նրանց ցե­ղա­սպա­նել ու տի­րել են հա­յե­րի հայ­­րե­նի­քին…

Սա ուղ­ղա­կի պար­զու­նակ «հա­ղոր­դագ­րութ­յուն» է, որ հար­կա­վոր է ա­վան­դա­կան մո­տե­ցում­նե­րից ձեր­բա­զատ­վել, ին­չը նաեւ հա­յե­րիս է վե­րա­բե­րում: Այ­սինքն՝ ա­վան­դա­կան հա­յը վտան­­գա­վոր է, եւ ան­հրա­ժեշտ ժո­ղովր­դա­վար Հա­յաս­տան ու Թուր­­քիա ստեղ­ծել, մո­ռա­նալ անց­յա­լը (ի­հար­կե՝ հիմ­նա­կա­նում հա­յե­րը մո­ռա­նան, քան­զի մենք ենք հայ­­րե­նի­քի զգա­լի մա­սը կորց­րել ու ցե­ղաս­պան­վել) եւ տես­նել մի­այն «հա­յե­րի ու թուր­քե­րի նմա­նութ­յուն­նե­րը»: Այն­քան ստոր մո­տե­ցում է, որ ան­գամ ծի­ծա­ղե­լի չէ:

Ա­րամ Ա­վետ­յան

«Լու­սանցք» թիվ 22 (243), 2012թ.

Կար­դա­ցեք «Լու­սանցք»-ի PDF տար­բե­րակ­նե­րը www.hayary.org -ի «Մամուլ» բաժնում www.pressinfo.am -ի «Բեռնում» բաժնում