Որքա՞ն է մեր զոհերի թիվը Արեւմտյան ու Արեւելյան Հայաստան-ներում – Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի օրը մեր զոհերի հոգիները մեզ կարեւոր դաս են հիշեցնում…

Հայ ժողովրդի հանդեպ թուրքական պետության՝ օսմանյան, երիտթուրքական, քեմալական, 1893թ. եւ դրանից էլ վաղ, մինչեւ 1923թ. եւ դրանից էլ հետո ծրագրված կատարել է հայերի զանգվածային կոտորածներ, անասելի բռնություններ, դավանափոխություններ: Այս ամենի հետեւանքով Արեւմտյան Հայաստանում եւ թուրքական իշխանությունների տիրապետության տակ գտնվող այլ տարածքներում 1,5 մլն-ից շատ ավելի հայերի կոտորած է եղել: Տասնյակ հազարավոր երեխաների, կանանց մահվան սպառնալիքով թրքացրել են: Արեւմտյան Հայաստանի եւ Թուրքիային ենթակա տարածքների 4 մլն հայերից տեղում մնացել է ընդամենը 200 հազար հայ:

Օգտվելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի թոհ ու բոհից՝ թուրքերը հարմար պահ գտան բնիկ ժողովրդին բնավեր անելու: Թուրքական իշխանություննեը հաշվեհարդար տեսան նաեւ Արեւելյան Հայաստանի (այս թեմայի շուրջ հեղինակի հրապարարակումը տպագրել ենք,- խմբ.) եւ Անդրկովկասի հայ բնակչության հանդեպ: Այս տարածքներում էլ զանգվածային կոտորածների, բռնությունների, տեղահանությունների հետեւանքով կոտորվեց 1 մլն հայ:

Այսօր Հայոց ցեղասպանության՝ Մեծ եղեռնի 100-րդ տարելիցն է: Հանրապետության նախագահ Սերժ Սարգսյանը առիթով ասել էր, թե՝ Մեծ եղեռնը եւ՛ հավաքական եւ՛ անհատական ողբերգություն է: Սա շատ ճիշտ եւ տեղին բնութագրում է: Քանզի իրողությունն այդպես է: Բայց իրողություն չէ մեր զոհերի այսօրվա հայտարարված թիվը՝ 1,5 միլիոնը: 100-րդ տարելիցով ոչինչ չի վերջանում: Դեռ նոր-նոր է սկսվում. նկատի ունեմ եւ մեր պահանջատիրության հարցը, մանավանդ երբ համահայկական հռչակագիրն արդեն արեց նախաքայլը այդ ուղղությամբ, եւ մեր դատը եւ շատ ուրիշ այլ հարցեր: Եվ այսօրվանից մենք պիտի սկսենք մեր քայլերը՝ ուղղված մեր մեծ իղձի իրականացմանը: Ու որպեսզի ճիշտ հիմքը գցենք մեր մեծ նպատակի ու գործի, նախ պիտի ստույգ փաստերով ներկայացնենք, թե որտեղ, երբ եւ քանի հայ է բնաջնջվել:   

1990թ. ապրիլի 24-ին հայ ժողովրդին ուղղված ուղերձում Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինը հայտարարեց, որ Արեւմտյան Հայաստանում թուրքական իշխանությունների կողմից 1915-1923թթ. 2 մլն հայ է ցեղասպանվել:

Կոստանդնուպոլսի հայոց թեմի պատրիարք Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանն իր «Հայոց եկեղեցի» աշխատությունում հայոց կոտորածների թիվը տալիս է ըստ եկեղեցական թեմերի: Ինչ խոսք, սա ճշմարտության ամենամոտավոր հավանականն է: Նա բերում է Թուրքիայի ենթակայության տարբեր տարածքներում հայ բնակչության թիվը մինչեւ եղեռնը, ապա՝ եղեռնից հետո:

Այսպես. Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսություն. բնակվել է 318.200 հայ, Ախթամարում՝ 95.500, Երուսաղեմի հայ բնակչության թիվը եղել է 7.500, Կոստանդնուպոլսում՝ 1.967.550: Ասենք, որ այդ հաշվարկները Օրմանյանը կատարել է 1910թ. տվյալներով: Բայց 1910-15թթ. հայերն ունեցել են բնական աճ: Բացի այդ՝ Թուրքիայում նոր սահմանադրության ընդունումը, որը իբր պետք է հայերի սոցիալական, քաղաքական վիճակը բարելավեր, արտերկրում գտնվող շատ հայերի վերադարձրեց հայրենի օջախներ, ընտանիքներ: Ահա այս հաշվարկներով Օրմանյանը գրում է, որ 1915թ. Թուրքիայում հայ բնակչության թիվը եղել է ոչ պակաս 2 մլն 458 հազար մարդուց: Քահանա Տեր Սիմոնյանցը իր մի հոդվածում՝ «Որքան է Եղեռնի զոհերուն հավանական թիվը», գրում է, որ Օրմանյանի նշված թվաքանակից պետք է հանել 200 հազար թվաքանակն այն հայերու, ովքեր կարողացել են այս կամ այլ կերպ խուսափել բռնի  արտագաղթից եւ մնալ իրենց բնօրրանում: Թուրքիայում 1915թ. բնակվող 2 մլն 458 հազար հայ բնակչության թվաքանակից պետք է դուրս գա նաեւ Կովկաս հասած, թուրքերի յաթաղանից մազապուրծ 250 հազ հայերի թիվը, նաեւ 200 հազար այն հայեր թիվը, ովքեր փրկվեցին կոտորածներից՝ հասնելով որոշ արաբական երկրներ: Այսպիսով, 2 մլն 458 հազարից պետք է դուրս գա 650 հազարը: Բայց եթե հավելենք նաեւ չկոտորվածներին ու փախած, բայց ամայի ճամփեքին բռնություններից, սովից, ցրտից եւ տարափոխիկ հիվանդություններից մահացածներին, ապա ցեղասպանության հետեւանքով մահացածների թիվը 2 միլիոնից էլ է անցնում:

Այս թիվն է հաստատում նաեւ թուրք հասարակական, քաղաքական գործիչ, գրող Ռաքըֆ Զարաքօղլուն իր «Հայոց ցեղասպանությունն Օսմանյան Թուրքիայում. վերապրողների վկայությունները» գրքում: Զարաքօղլուն գրում է, թե ինչ կլիներ, եթե թուրքերը կոտորած ու տեղահան արած չլինեին հայերին: «Այսօր,- գրում է նա,-տարածքում 8-10 մլն հայ բնակչություն պիտի ունենայինք»: Ապա նա ավելացնում է. «Ցեղասպանությունը միայն ապրող բնակչության բնաջնջումը չէ, այլ նաեւ ապագա սերունդների, արվեստի վերացումն է»…

Թուրքերը չբավարարվեցին, այդ անասունները շարունակեցին կոտորածը: 1918-20թթ. թուրքական զորքերը ներխուժեցին Արեւելյան Հայաստանի տարածք եւ կրկին դաժանությամբ ու վայրագությամբ կոտորեցին 1 մլն հայերի: (Թուրքիան հայերի իսպառ ոչնչացման ծրագիրը հիմա էլ ունի, եւ դա բացահայտ էլ ասվում է ու չի թաքցվում): Ինչու չենք միջազգային ատյաններում բարձրաձայնում, որ 1915-23թթ. թուրքական իշխանությունների՝ հայերի դեմ կազմակերպած ցեղասպանությանը զոհ գնացին ավելի քան 3 միլիոն հայեր:

Ինչու չենք բարձրաձայնում, թե ինչքան կլիներ հայերի թիվը այսօր, եթե ցեղասպանություն չլիներ:

Հայտնի է, որ սերնդափոխությունը կատարվում է 30 տարին մեկ (երբ բնակչության աճի հաշվարկ է կատարվում): Բնակչությունն աճում է երկրաչափական աճով: Պարզ թվաբանական հաշվարկ անենք: Եթե 1915թ. 3 մլն հայեր չցեղասպանվեին, ապա 30 տարի անց՝ 1945թ. այդ թիվը կլիներ 6 մլն (3 X 2), 1975թ.՝ 12 մլն, 2005թ.՝ 24 մլն, 2015թ. կավելանար եւս 8 մլն: Եթե այդ կոտորածները չլինեին, ապա միայն 3 մլն հայերը ամենանվազ հաշվարկներով կկազմեին 32 մլն…

Այսօր, 100-րդ տարելիցի օրը մեր զոհերի հոգիները մեզ կարեւոր դաս են հիշեցնում՝ 1. պատմությունը կրկնվում է այն ժողովուրդների հանդեպ, որոնց հիշողությունը կարճ է, 2. թուրքը մնում է թուրք, 3. պետք չէ հուսալ օտարի օգնությունը, որովհետեւ պատերազմի դեպքում ոչ մի «բարեկամական» պայմանագրեր չեն գործելու:

Թուրքերից զգուշանալ եւ պատրաստ լինել պետք է միշտ, քանի դեռ դրանց չենք վտարել մեր բնատուր հայրենիքից դեպի իրենց տափաստանները:

Սերգեյ Ավագյան

«Լուսանցք» թիվ 14 (360), 2015թ.

Կարդացեք «Լուսանցք»-ի PDF տարբերակները www.hayary.org-ի «Մամուլ» բաժնում

Այս գրառումը հրապարակվել է Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։