Երրորդ հազարամյակում եկեղեցի կառուցելը ճչացող տգիտություն է.- (մաս 1-ին) Մեր հյուրն է Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի նախագահի ժամանակավոր պաշտոնակատար, հասարակական գործիչ Սամվել Կարապետյանը…

Հարցազրույցի կամ զրույցի ժանրերում փորձում եմ քիչ աշխատել եւ փորձում եմ այս ժանրերը երբեք չվերածել աշխատանքի նորմի՝ սովորույթի իմաստով: Այս ժանրերում իմ հերոսներին շատ երկար մտածելուց հետո եմ ընտրում՝ նրանց գործունեությանը պարբերաբար հետեւելով:

Նրանց հանդիպելուց առաջ արդեն մի քանի անգամ մտովի հարցեր եմ տալիս, պատասխաններ լսում, վիճաբանում անգամ: Իմ բոլոր հերոսների հետ թաքուն վեճ ունեմ՝ երկիրը ավելի լավ դարձնելու ուղիների վեճը……

«Լուսանցք»-ը նոր խորագիր է սկսում՝ «Առանց արարողակարգի»: Եվ մեր առաջին հյուրը Սամվել Կարապետյանն է: Ի դեպ, շատ քիչ դեպքեր են լինում, երբ ես, որպես լրագրող ու խմբագիր, չեմ ուզում կրճատել նյութը: Սա այդ դեպքերից է: Երկրորդ մասը կտպագրվի հաջորդիվ:

* * *

- Այս պահին ո՞ր ոլորտում եք կենտրոնացրել Ձեր ուժերը:

– «Ադրբեջանը՝ քաղաքակրթության թշնամի». այսպիսի մի աշխատության վրա եմ հիմա աշխատում, որ նման է նախորդ հատորին, որ կոչվում էր «Եղեռն՝ եղեռնից հետո» եւ վերաբերում էր Արեւմտյան Հայաստանի տարածքում պահպանված հուշարձանների ներկա վիճակին: Ներկայիս աշխատությունը նույն՝ հուշարձանների վիճակին է վերաբերում Ադրբեջանի տարածքում:

- Դուք սիրում եք ամեն խոսքի տակ լուսանկար դնել: Այս դեպքում ինչպե՞ս եք դա անելու:  

– Նյութի հիմնական մասը խորհրդային տարիներին կատարածս լուսանկարներն են: Նոր լուսանկարները շատ քիչ են, եւ ձեռքբերվածները պատահական են: Մի երկու օտարազգի ճանապարհորդներ, ուսումնասիրողներ են այցելել: Նրանցից մեկը 2005թ. հենց մեր կազմակերպության օժանդակությամբ մտավ այնտեղ, 2 շաբաթվա վիզա ուներ, 3 օրից վռնդեցին, քանզի հասկացան՝ ուր է գնում եւ ինչ է իրեն հետաքրքրում, ինչ է նկարում: 2007թ. բելգիացի մի լուսանկարիչ հյուսիսային Արցախին՝ Գանձակին հարող մի շարք գյուղեր կարողացավ այցելել: Նրա տրամադրած լուսանկարներն են: Գուցե դրանք հին են արդեն, որովհետեւ ավերումները շարունակվում են: Եվ, բացի այդ, թուրքերն էլ թե ավերում են, թե լուսանկարում են եւ թե տեղադրում են տարբեր կայքերում, «Գուգլ» որոնողական համակարգում: Օգտվում եմ հենց թուրքերի ու ադրբեջանցիների լուսանկարներից եւ, իհարկե, մի մասն էլ տիեզերքից կատարված լուսանկարների հիման վրա են: Խորհրդային տարիների ռազմական քարտեզները բավականին մանրամասն են, եւ ամեն մի եկեղեցի ճիշտ տեղում նշված է: Բոլոր հնարավոր ձեւերով նյութերը համադրում եմ եւ փորձում եմ հակամշակույթ այդ պետության իրական դեմքը աշխարհի առաջ պարզել: Որպեսզի մերոնք՝ ԱԳՆ-ն, կառավարության տարբեր օղակներ, ԱԺ-ն, երբ հաճախ ստիպված են լինում Ադրբեջանի հետ բնակցությունների նույն սեղանի շուրջ նստել աշխարհի ուժեղների պարտադրանքով, կարողանան նույն այդ ուժերին ցույց տալ Ադրբեջանի կողմից արված ավերումները: Իսկ այդ ավերումներն ի ցույց դնելը լուրջ զենք է: Պիտի կարողանանք հասկացնել, որ, օրինակ, եթե ազատագրված տարածքների մասին է խոսքը, ապա Դադիվանքը պիտի լիներ Ջուղայի գերեզմանոց կամ Ծիծեռնավանքը պիտի լիներ Ջուղային գերեզմանոց: Բայց փրկվել է, կա ու փրկվել է շնորհիվ հայ ազատամարտիկի առաքելության: Այդ հուշարձանը, ճիշտ է, մեր պապերն են կառուցել, եւ առաջին շահագրգռված կողմը մենք եք, որ դրանք հարատեւեն՝ թյուրքի ձեռքը չանցնեն: Բայց մեր այս գործունեության համար ժամանակը կգա, եւ քաղաքակիրթ աշխարհը մեզ շնորհակալություն կհայտնի, որովհետեւ այդ հուշարձանները հենց մարդկության համար են փրկվում: Երեւակայեք, որ Պալմիրան հողին  հավասարեցվեր, ինչ կլիներ, դա միայն Սիրիա պետության կորուստը չէ, ողջ աշխարհն է աղքատանում: Հին Ջուղայի աշխարհահռչակ գերեզմանոցը երբ խճազանգվածի վերածեցին, աշխահն աղքատացավ: Ճիշտ է, առաջին ցավը մերն է, առաջին հարվածը մեզ վրա էր, բայց աշխարհը կորուստ կրեց: Իսկ մենք մեր առաքելությամբ նպաստում ենք, որ աշխարհը չաղքատանա:

- Չգիտեմ, թե այս  գլոբալացված աշխարհին ինչքանով են պետք մեր հուշարձանները:

– Կոլիզեյը աշխարհին պե՞տք է, եգիպտական բուրգերը պե՞տք են:

- Գուցե շատ քիչ մասին՝ այո:

– Խոսքս էլ հենց այդ շատ քչի, հասկացողի մասին է: Հասկացող մասն է որոշում աշխարհի ճակատագիրը, բայց իրենց տեղեկատվություն է պետք: Ադրբեջանցին չի ներկայացնելու, թե ինքն ինչ ավերումներ է արել: Նրա գործը կոծկելն է, մեր պարտականությունը՝ բացահայտելը: Մենք, մեր գրասենյակի ուժերով, ստեղծում ենք աշխատություն, որը կարող է օգուտ չտալ, եթե իբրեւ զենք չընկալվի մեր պետական այրերի կողմից: Բայց եթե ընկալվի եւ աշխատեցվի քարոզչական նպատակներով եւ առհասարակ, ապա արդյունք կլինի: Ասենք՝ ամեն մի բանակցությունների ժամանակ տանեն բաժանեն, տրամադրեն այն մարդկանց, որոնց խոսքը որոշիչ է… Եվրոպացիները մշակույթի լեզուն հասկանում են, մենք այդ լեզվով կարող ենք խոսել նրանց հետ, մե՛նք՝ որպես մշակույթ ստեղծած, մշակութակիր, հին մշակույթ ստեղծած մի ժողովուրդ: Մերոնք կարող են դա անընդհատ ներկայացնել, կոպիտ ասած՝ մատի փաթաթան սարքել: Մենք, որտեղ դա կանցնի, պետք է այդ զենքով կռվենք:

- Որ թյուրքն անում է, պարզ է՝ ինչու: Իսկ մե՞նք ինչ ենք անում հիմա մեր հուշարձանների հետ մեր հայրենիքի այս փոքրիկ հատվածում:

– Ինչ վերաբերում է այժմ հայ պետականության ներքո գտնվող տարածքին՝ Հայաստանի Հանրապետությանը եւ Արցախին, ապա, բնականաբար, ձեր ասածը կախված է հասարակության ընդհանուր գիտակցական մակարդակից, հայրենաճանաչության մակարդակից, որովհետեւ հայրենասիրութունը հիմնված է հայրենասիրության վրա, չես ճանաչում՝ չես սիրում: Ինչ չափով մեր հասարակությունը հայրենաճանաչ է, այդ չափով էլ մեր նախնիներից ավանդված ժառանգության տերն ու պահապանն ենք: Տգիտությունը մի չարիք է, որ ամբողջ աշխարհում կա, որի դրսեւորումներից մեկը գանձախուզությունն է, որին զոհ են գնում ամբողջ աշխարհում տարբեր հուշարձաններ: Հայաստանում էլ հայ գանձախույզները վնասներ են պատճառում մեր հուշարձաններին, թուրքի գործ են անում իրականում: Բայց իրենք այդ վնասը հասցնում են, որովհետեւ մեր հանրակրթական կառույցը, հայրենաճանաչության իմաստով, տարրական գիտելիքներ չի փոխանցում: Նույնիսկ բուհի արվեստաբանական ֆակուլտետը ավարտած ուսանողը… Ապշելու մի բան պատմեմ: Վանաձորից մի ուսանող, որ եկել էր մեզ մոտ աշխատանքի ակնկալությամբ, հարցրի, ի՞նչ կուզեիր տեսնել, ո՞ր հուշարձանը, ասաց. «Էյֆելյան աշտարակը»: Մտածեցի՝ վանաձորից է, գուցե իրենց մարզի հուշարձաններից հարցնեմ, ասացի. «Որ հուշարձաններով ես տպավորված»: Ձայն չկա: Հարցնում եմ. «Սանահինը, Հաղպատը, վստահաբար, տեսել ես չէ՞»: Դարձյալ ձայն չկա: Գլուխը կախել էր: 10 տարի դպրոցում սովորել է ու, պատկերացնում եք, ուսուցիչները աշակերտներին նույնիսկ չեն ծանոթացրել իրենց մարզի հուշարձաններին: Հետո բուհ է ընդունվել՝ արվեստաբանական, ինչպես ասաց, եւ բուհի այն բաժինը, որտեղ մասնագիտորեն առչնվել է խնդրո առարկային, ավարտել է եւ աշխատանք է ուզում՝ բանից անտեղյակ: Բուհն էլ չի անդադարձել մեր հուշարձաններին: Փտած վիճակ է, եւ այդ վիճակը բանականաբար, պիտի անդրադառնա մեր հուշարձաների պահպանության վրա: Եթե այդքան անտարբեր ենք, ապա ինչպե՜ս կարող են փայլել մեր հուշարձանները:

- Ինչպե՞ս կարող են փայլել մեր հուշարձանները, երբ ոլորտի պատկան մարմինը՝ մշակույթի նախարարությունը, ի դեմս նախարարի, անտեսում է դրանք: Վստահաբար տեղյակ եք, թե ինչ են արել Գառնիի կիրճի կարծեմ 13-րդ դարի կամրջի հետ: Վերականգնելու փոխարեն եվրավերանորոգում են արել:

– Մշակույթի նախարարը որեւէ մեղք իրականում չունի: Ինքը մասնագիտական սխալներ պարտավոր չէ նկատել: Նախարարը կազմակերպիչ է:

- Նախարարը քաղաքական պաշտոն է, եւ նա պարտավոր է ոլորտի քաղաքականությունը արդյունավետ վարել: Պետք չէ մասնագետ լինել՝ տեսնելու համար նշածս կամրջի ավերումը: Այնքան ակնհայտ է դա:

– Հասկանալի է, որ գուցե իրեն էլ դուր չի գալիս: Չգիտեմ՝ կոնկրետ այս թեմայով նախարարի հետ չեմ խոսել: Խոսել եմ փոխնախարարի հետ, ով ճարտարապետ է: Այն, ինչ նկատել եմ ու ներկայացրել, ընդունել է, բայց արդեն ուշ էր:

- Կամրջի հետվերականգնում հնարավոր չէ՞:

– Ամեն ինչ էլ հնարավոր է: Շատ ափսոս է, որ փող ծախսվեց փչացնելու համար: Ինչեւէ, եթե հետվերականգնման մասին խոսենք, կարեւոր մի բան ասեմ, մենք հուշարձաններ ունենք, որ հոգուն վրա է հասել. եթե այս տարի չփլվի, եկող տարի փլվելու է: Մնացել են կոնստրուկցիաները, եթե դրանք էլ ընկնեն, ապա կամարաքարերը ուղղակի փշրվելու են, եւ եթե մի օր վերականգնման խնդիր դրվի, քարերի մեծ մասը նոր տաշուշար պիտի արվի: Կան շենքեր, որ կարելի է ամրակայել, եթե ոչ վերականգնել, այսինքն՝ օգնել, որպեսզի շենքը գոնե մի 10-20 տարի էլ գոյատեւի:

- Մասնավորը ամեն օր եկեղեցի է կառուցում, մեր երկիրը եկեղեցիներով են լցրել: Ճիշտ չի՞ լինի մասնավորին համոզել՝ գումարը ի սպաս դնել եղածի վերականգնմանը կամ ամրակայմանը:

– Ո՞վ  համոզի:

- Պետությունը, պատկան մարմինը, ընդամենը պետք է ճիշտ աշխատանք տանել մասնավորի հետ: Երբ ուզում է՝ կարողանում է, օրինակները լիքն են:

– Ես այն տպավորությունն եմ ստացել, որ անկախ պետականության ստեղծումից ի վեր, 1991 թվականից ի վեր մենք խրախուսել ենք խավարը, տգիտությունը, արժեւորել ենք այն: Ներքեւ ենք գլորել մեր հասարակությանը իր գիտակցական մակարդակով: Որովհետեւ երրորդ հազարամյակում եկեղեցի կառուցելը ճչացող տգիտություն է: Ճչացող: Ո՞վ է կառուցում: կառուցող կա, որ իր հալալ քրտինքն է: Գնացել են ռուսաստաններ, գումար աշխատել, ուզում են իրենց գյուղի համար մի լավ բան անել ու մտքներով հենց եկեղեցին է անցնում: Ու՞մ համար են կառուցում: Չեն նայում, որ պտույտ է անընդհատ: Տարիներ առաջ իրենք գնացին, որովհետեւ աշխատանք չկար: Ու հիմա նույն պատճառով իրենց որդիներն են գնում: Ոսկեպարում մի հարգարժան մարդ կա, իր գյուղը սիրում է, մնացել է այնտեղ, որդիներ ունի, ոչ մեկը մոտը չեն, մի բան է արել գյուղի համար՝ եկեղեցի է կառուցել: Վերջերս հանդիպեցի, էստեղ ռեստորան թե հյուրանոց ունի, ասաց՝ կամաց-կամաց վաճառում եմ, գնամ, էրեխեքս չեն գալու, թոռներիս հետ ստիպված ռուսերեն եմ խոսում, հայերեն չգիտեն… Ես այդ մարդուն շատ բաց տեքստով ասացի, թե՝ էն, որ ձեր որդիները ռուսաստաններում են եւ թոռներն էլ հայերեն չգիտեն, մեղավորը դուք եք: Որովհետեւ Ոսկեպարի պես տեղում, որ այդքան հողեր ունի, վերեւում նախկին թուրքի գյուղն էլ ազատագրված է, անասնապահություն զարգացնելու փոխարեն, եկեղեցի են կառուցում: Բայց ի՜նչ հանդեր, արոտավայրեր ունի Ոսկեպարը: Կարող էր չէ՞ անասնապահական մի ամբողջ համալիր կառուցել: Եկեղեցու փոխարեն դա աներ: Եվ ոչ միայն նրա տղերքը չէին գնա, այլեւ գյուղի շատ երիտասարդներ: Մեր տունը քանդում ենք եկեղեցի սարքելով: Չմոռանանք շատ կարեւոր մի փաստ. մեր պատմության ընթացքում որեւէ բուռն եկեղեցաշինության շրջանին անմիջապես պետականության կորոստն է հաջորդել: Սա եղել է թե Բագրատունյաց թագավարության շրջանում, թե Զաքարյան իշխանապետության շրջանում: Բուռն եկեղեցաշինությանը հետեւեցին մոնղոլական արշավանքները: Ընդ որում, մոնղոլները միանգամից չեկան: Նրանք հետախուզական ջոկատներով էին գալիս: Իսկ մենք նույնիսկ այդ ջոկատներին չենք դիմադրել: Ամբողջ ազգը աղոթում էր: Աղոթում էր չարիքից փրկվելու համար: Զենքը երկու տեսակի է՝ լույսն էլ է զենք, խավարն էլ: Խնդիրն այն է, թե մենք որ զենքին ենք նախապատվություն տալիս: 1991թ. մենք, իբրեւ զենք, նախապատվությունը տվեցինք խավարին: Եվ հիմա անդունդի հատակին ենք:

- Մեր հոգեւորականներից մեկն ասում է՝ եկեղեցի չեք ուզում, կազինո կառուցեք: Տեսեք՝ ինչ են ներարկում՝ կամ եկեղեցի կամ կազինո, արանքում ոչինչ չկա: Տնտեսություն չկա, արտադրություն չկա, երկրի շենացման ցանկություն չկա, վատի ու վատագույնի ընտրության առաջ են մեզ դրել:

– Նախկին խորհրդային Հայաստանի պիոներ պալատները հիմա հայորդաց տներ են: Խորհրդային Հայաստանում պիոներ պալատներում երեխաները կրթվում էին, զանազան խմբակներ հաճախում: Այսօր հայորդաց տներում սովորեցնում են աղոթել, ամենաշատը հոգեւոր երգեր երգել: Այսինքն՝ խորհրդային տարիներին ասում էին՝ սովորիր, որ մարդ դառնաս, հիմա ասում են՝ աղոթիր, որ մարդ դառնաս: Բայց դարերի ընթացքում համոզվեցինք, որ աղոթելով մարդ չենք դարձել:

- Բացի այդ՝ մենք մե՛ր աստծուն չենք աղոթում, աղոթում ենք ուրիշի աստծուն: Իսկ սա նշանակում է, որ մեր աղոթածը տեղ չի հասնում, տիեզերական բումերանգի օրենքը չի գործում: Մենք աղոթում ենք աստծու, որի ընտրյալը մենք չենք:

– Ես դեռ այդտեղ չեմ հասել (ժպտում է,-Ա.Մ.): Ճիշտն ասած՝ ինձ համար աստված ասածը հայրենիքն է, եւ եթե աղոթքներիդ հասցեատերը հայրենիքը չէ, դատապարտված ես: Ես իհարկե, կողմնակից եմ, որ հայրենիքի համար չաղոթենք, այլ՝ գործենք:

- Հայարիականության կենսադրույթներում աղոթք ասվածը չկա, կա ձոնը, ձոն՝ առ Ռազմի աստված, ձոն առ Սիրո աստվածուհի, ձոն առ Հայրենիք, ձոն առ հաղթություն, առ Արարիչ, առ բնություն: Ու մենք անպարտ էինք:

– Ճիշտ եք, 1915թ. մեզնից շատ աղոթող չի եղել, բայց կոտորվել ենք: Կոտորվում է ավելի շատ աղոթողը, ով ավելի բթացած է, ով ավելի վերջացած է: Աղոթողը իր անելիքը չի իմանում, շեղվել է ապրեցնող ճանապարհից, բռնել է գերեզմանատան ճանապարհը…

Շարունակելի

Արմենուհի Մելքոնյան

(Սամվել Կարապետյանի լուսանկարը՝ ֆ/բ էջից)

«Լուսանցք» թիվ 20 (410), 2016թ.

«Լուսանցք»-ի թողարկումները PDF ձեւաչափով կարող եք կարդալ www.hayary.org կայքի «Մամուլ» բաժնում, pressinfo.am պորտալում՝ հայկական եւ արտասահմանյան տպագիր մամուլի առցանց գրադարանում եւ pressa.ru-ում:

Այս գրառումը հրապարակվել է Արվեստ, Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։