Թիվ 11 – դեկտեմբեր 2002

ՀԱՅ-ԱՐԻՆԵՐ

Թիվ 11 – դեկտեմբեր 2002

Ո՞ՐՆ Է Ի ՎԵՐՋՈ ԵՐՐՈՐԴ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
(հատված «Բաց նամակ Հայոց աշխարհի հոգևոր և աշխարհիկ իշխանություններին» գործից)

          Գարեգին Նժդեհն ու իր կյանքի գլխավոր գործն անհրաժեշտում են սրբագրել Հայոց պատմագիտության և քաղաքական աշխարհագրության արդի մատյանները՝ առաջին հերթին ճշտելով մեր նորագույն պատմության պարբերացումը. երկնարքայության արժան Նժդեհի առաջնորդած զանգեզուրյան դյուցազնամարտի օրինական երկրածնունդն էր Հայոց Հարավային Պետությունը՝ ճշմարիտ Երրորդ Հանրապետությունը (յուր սահմանադրությամբ խորհրդարանով, կառավարությամբ, օրհներգով, զինանշանով…1), որ, ցավոք, անգամ մեզանում «չճանաչված» է մնում՝ իրական շրջափակման, ու բազմաբազում ներքին, թե արտաքին թշնամական կողմերի դեմ ճակատելու անհրաժեշտության պայմաններում ունենալով ամբողջ 200 օրվա կյանք, թող որ տարանուն շրջափուլերով, (1920թ. դեկտեմբերի 25-ից՝ Ինքնավար Սյունիք, 1921թ. ապրիլի 26-ից՝ Լեռնահայաստան, 1921թ. հունիսի 1-ից մինչև հուլիսի կեսերը՝ ուղղակի Հայաստան): Ընդ որում՝ սա սոսկ հերթական հանրապետություն չէր՝ ակունքված դեռ Առաջին Հանրապետության (1918թ. մայիսի 28 1920թ. դեկտեմբերի 2) ընդերք-ընկերքում, այլ բացառիկ ռազմավարական նշանակություն ունեցող աշխարհագրական ու աշխարհաքաղաքական կապօղակ, Հայոց անցյալի ու գալիքի բազմաթռիչք կամուրջ, երաշխավոր՝ Հայոց պետականության պահպանման, այն է՝ Երկրորդ Հանրապետության (Հայկական ԽՍՀ-ի) գոյատևման (1920թ. դեկտեմբերի 2 1991թ. սեպտեմբերի 23) և ներկայիս վերանկախ Հանրապետության հնարավորման, ավելին՝ գործոն նախապայման Նախիջևանի ինքնավարության և Լեռնային Արցախի ինքնավարության (ԼՂԻՄ, որն իր կարգին սերեց մեր ազգային պետականության ներկայիս արցախյան բաղադրիչը2 ), առավել ավելին՝ Հայ Դատի ցկատարած հետապնդման և Հայկական հարցի բաղձալի վերջնալուծման, Հայոց պատմական բնօրրանում՝ Հայկական բարձրավանդակում, Հայոց իսկ պետականության վերահաստատման…

1  ՀՀ կառավարության շենքի գլխավոր դահլիճի պատը նորերս հարազարդվել է Հայաստանի «բոլոր հանրապետությունների, բոլոր վարչապետների», հուսանք՝ իրոք անվե՜րջ շարունակելի լուսանկարանիով: Սակայն, մի անթույլատրելի բացթողում արդեն իսկ թույլ է տրված. չկա Գարեգին Նժդեհի, որպես Երրորդ Հանրապետության առաջին վարչապետի, արևաճանանչ դիմապատկերը: Առավել ևս, որ նախարարապետ Նժդեհը համաշխարհային պատմության մեջ եզակի պետական գործիչ մնալով, համատեղել է միաժամանակ տվյալ երկրի (Լեռնահայաստանի) նաև արտաքին գործերի նախարարի ու զինվորական նախարարի պաշտոնները (կառավարության կազմի ճիշտ 30%-ը): Իսկ Նժդեհի այդժամյա ոչ ձևական գերդերի մասին ահա թե ինչպես է վկայել Հայաստանի Առաջին և Երրորդ Հանրապետությունների վարչապետ Սիմոն Վրացյանը. «Զանգեզուրն ապրում է կատարելապես անկախ կյանքով: Երկրի գերագույն իշխանությունը փաստորեն հանդիսանում է սպարապետ Նժդեհը: Նժդեհի անձնական հատկությունները և նրա արտակարգ ազդեցությունը ժողովրդի վրա. ստվերի մեջ են թողնում կառավարությունը»: Պատմական պահեր են եղել, երբ Երրորդ Հանրապետության կազմի մեջ փաստացի մտել են Արցախի մի ամբողջ հույլ պատմական հողամասունքներ (Դիզակը, Վարանդան և այլն): Իսկ այս գանձամարզում, հիրավի, անգերագնահատելի է Նժդեհի օգնական-զինակից, Արցախյան աշխարհի բոլոր ժամանակավ հերոսագույն զավակներից մեկի՝ Թևան Ստեփանյանի (1892-1942), երախտիք հանգանակը, ում ծննդյան 110-ամյակի հոբելյանն էլ առաջարկում եմ տոնանշել այս տարի, արժանավայել՝ պետական մակարդակով:                          
 2 Հասկանալի պայմանականությամբ, կարելի է նույնիսկ ամրագրել, որ այժմ ունենք, Երկրորդ և Երրորդ Հանրապետությունների պես, ժամանակի և այլ փաստական չափումների մեջ զուգընթացող հանրապետություններ: Իբրև հայահատուկ դրսևորույթներ նորօրյա, բայց արդեն պատմակշիռ հարըմբռնման, երբ, կարծեք «նժդեհյան հենց օրենքի» տառին ու ոգուն հարազատվելով (ըստ որի՝ քաղաքականությունը ոչ թե, կարծրակերպված խղճուկ թևատախոսքով՝ հնարավորի արվեստ է, այլ՝ անհնար թվացողը հնարավոր դարձնելու գեղարվեստ ու…գերարվեստ), զավակը մորից… շուտ է ծնվել. Զավակ՝ ԼՂՀ-ն՝ Չորրորդ Հանրապետությունը (1991թ. սեպտեմբերի 2-ից), Մայր ՀՀ-ն՝ Հինգերորդ Հանրապետությունը (1991թ. սեպտեմբերի 23-ից)…

Ա  Ր  Ի  Ա  Կ  Ա  Ն      Ա  Ռ  Ա  Ք  Ի  Ն  ՈՒ  Թ  Յ  ՈՒ  Ն
սկիզբը՝ թիվ 10-ում.
ՄԵՌՆՈՂ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
 ԱՌՆՈՂ ԱՍՏԾՈ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔԸ 

       Սեմական ցեղերի հոգեւոր-աշխարհընկալումային պատկերացումները նախապես ձեւավորվեցին Արաբական թերակղզու եւ Սիրիայի անապատներում ցրված օազիսներում, որտեղից դուրս հորդալով, սեմական ցեղերը մ.թ.ա. III հազարամյակի երկրորդ կեսին Միջագետքի հյուսիսային մասում ստեղծեցին աշխարհում առաջին բռնապետությունը՝  Աքքադը: Հետագայում իշխեցին Բաբելոնում ու Աշշուրում: Շրջապատի բնակլիմայական  պայմանները նրանց ստիպեցին ի դեմս գիշերային լուսատուի՝ լուսնի, տեսնել իրենց հովանավոր զօրությանը: Իսկ ցերեկը ամենին վառող ու չորացնող արեւին հիմնականում վերագրվեց չար ու թշնամական էություն: Երբ ցերեկն արեւն ու լուսինը միաժամանակ էին երեւում երկնակամարի վրա, ենթադրվում էր, թե երկնքում առաջնությունը տիրելու պայքար են մղում: Ընդ որում, քանի որ լուսինը կարողանում է մտնել արեւի տիրույթից ներս (երեւալ ցերեկը), իսկ արեւը՝ ոչ, լուսնին առավել զօրություն է վերագրվում ու նա է հռչակվում վերջնական հաղթող: Լուսնի այդօրինակ էությունը մտավ սեմական հոգեւոր-աշխարհընկալումային համակարգ եւ որպես ժառանգություն հասավ իսլամին:
      Լուսնի սկավառակը, որ ամեն ամիս նվազում է եւ մեռնում, ապա վերակենդանանում ու վերստին աճում, հզորանում՝ մեռնելուց հետո հարություն առնելու բնական ու ցայտուն նախատիպն է: Եւ պատահական չէ, որ բուն մեռնող-հարություն առնող աստծո առասպելները սեմական ծագում ունեն: Այդպիսիք են Բալուն (հակառակորդը՝ Մուտու), Ադոն =Ադոնայը (հելլենիստական աշխարհում Ադոնիս, հակառակորդը՝ Ապոլլոն), Իյեվո, Մելկարտ եւ այլն:
   Արիական հոգեւոր-աշխարհընկալումային համակար  գում մեռածին հարություն տալը համարվում էր մեծ հանցանք՝ Օրենքի ու աշխարհակարգի խախտում (օրինակ՝ Զեւսը մեռածներին կեդանություն տալու համար սպանում է բժշկության աստված Ասկլեպիոսին):
    Մեռնող-հարություն առնող աստծո առասպելի համա ձայն, աշխարհին տիրելու համար բարի ու չար աստվածների պայքարի սկզբում չարը հաղթում, սպանում է բարուն ու տիրում աշխարհին: Որոշ ժամանակ անց բարին հարություն է առնում ու սպանելով չարին՝ իրեն է վերադարձնում աշխարհի իշխանությունը: Չար ու բարի աստվածները պարբերաբար աշխարհին տիրելով, տեր են դառնում նաեւ մարդկանց հոգիներին ու ճակատագրերին: Սեմական հոգեւոր-աշխարհընկալումային միջավայրում ձեւավորված մարդը պասիվ է աստվածային չար ու բարի ուժերի պայքարին մասնակցելու առումով, ի զօրու չէ խախտել իր հոգու եւ բարոյականության «առ ու ծախը» չարի ու բարու միջեւ  եւ դառնում է հարմարվող: Այս երեւույթների ցայտուն դրսեւորումներից է այն փաստը, որ սեմական հոգեւոր-մշակութային աշխարհը չծնեց էպիկական գրականություն, աստվածազարմ ու առաքինի հերոսների կերպարներ:
       Շատ դեպքերում սեմական հոգեւոր-մշակութային ազդեցության արդյունքում ծագումով ոչ սեմական աստվածների պաշտամունքները, որոնք իրենց նախնական միջավայրում կապված էին պտղաբերության, կյանքի հարատեւման կամ անդրշիրիմյան աշխարհի հետ, ձեւափոխվում են մեռնող-հարություն առնող աստծո պաշտամունքի: Նման օրինակներից են շումերական Դումուզին եւ եգիպտական Օսիրիսը: Ինաննան իր ամուսնուն՝ աստված-հովիվ Դումուզիին իր փոխարեն ուղարկում է Ստորերկրյա Աշխարհ, որտեղից նա հետո վերադառնում է: Շումերական առասպելներում ոչ մի խոսք չկա Դումուզիի մեռնելու եւ հարության մասին: Աքքադացիների միջոցով նրա պաշտամունքը տարածվում է սիրիո-պաղեստինյան աշխարհում, վերածվելով տիպիկ մեռնողհարություն առնող աստծո պաշտամունքի (աքքադական Դուուզի, արամեական եւ հրեական Թամմուզ):
        Եգիպտական Օսիրիսը եւ արեգակնային էություն ունեցող Սեթը Երկնքի եւ Երկրի որդիներն են, որոնց  հակամարտության գրավոր հիշատակումը գալիս մ.թ.ա. III հազարամյակի սկզբից: Արարչական բնույթ կրող նրանց հակամարտությունն, իր մանրամասներով հանդերձ, ավելի շատ հիշեցնում է արիական միջավայրի ծնունդ հանդիսացող երկվորյակների առասպելը: Սեմական աստիճանական ազդեցության հետեւանքով մ.թ.ա. I հազարամյակի սկզբներին ձեւավորվում է Օսիրիսի ու Սեթի հակամարտության մի այլ տարբերակ, որում նախկին արեգակնային, բարի Սեթը ներկայացվում է որպես դաժանության, ֆիզիկական ու բարոյական չարի մարմնավորում , որպես Օսիրիսին սպանող:

ՔՐԻՍՏՈՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

      Քրիստոնեությունը ձեւավորվեց Պաղեստինում՝ սեմական եւ արիական քաղաքակրթությունների բազմադարյա համատեղ ազդեցության միջավայրում եւ անխուսափելիորեն իր մեջ առավ այդ երկու աշխարհընկալումների գաղափարները: Դրանք սինթեզեց համապատասխան այն էթնո-հոգեւոր իրականության, որում ինքը ծնվեց ու ձեւավորվեց: Քրիստոնեական հավատի գաղափարա-աստվածաբանական հիմքում դրվեցին արիական պատկերացումները:Դրանցից  առանձնանում են հատկապես աստվածաբանական առանցքային գաղափարները՝ միաստվածություն, երրորդություն, աստծո մարդեղացում եւ Օծյալ Փրկչի գալուստ, որոնցով էլ քրիստոնեությունը հիմնականում տարբերվում է սեմական ծագումնաբանական հիմք ունեցող հուդաիզմից ու իսլամից:
    Միաստվածություն Քրիստոնեական Աստվածը, ինչ   պես արիական Արարիչը, Միակն է եւ չունի հակառակորդ, առավել եւս զօրությամբ իրեն հավասար: Այսինքն արմատապես տարբեր է սեմական մեռնող-հարություն առնող աստծուց: Մովսեսի աստվածը Հին Կտակարանում ցանկանում եւ իրեն հայտարարում է հրեաների միակ աստված եւ չի ժխտում այլ աստվածների գոյությունը. «Բացի ինձանից ուրիշ աստուածներ չ՛ունենաս» (Ելից, Ի, 3); «ուրիշ  աստուծոյ երկրպագություն պիտի չ՛անես. նորա համար, որ Եհովայի անունը Նախանձոտ է, նախանձոտ Աստուած է նա» (Ելից, ԼԴ, 14) եւ այլն: Ինչպես արիական Արարիչը, քրիստոնեական Աստվածը եւս բացարձակ Բարիություն, բացարձակ Առաքինություն, բացարձակ Գիտություն, բացարձակ Զօրություն է:
    Երրորդություն Աշխարհի եռամիասնական եւ եռա   ֆունկցիոնալ կառուցվածքի գաղափարը արիական հնագույն միջավայրի ծնունդ է: Երրորդության գաղափարի հնագույն դիցական արտահայտումներից են հնդարիական Ագնիի եւ հայոց Վահագնի կերպարները: Դիցարանում գերագույն իշխանությունը ներկայացնող եւ տիեզերական աշխարհակարգի հիմք հանդիսացող երրորդության ցայտուն օրինակներ են հնդարիական Բրահմա, Վիշնու, Շիվա (տրիմուրտի), հին կելտական Եզուս, Տարանիս, Տեվտար, հունական Զեւս, Պոսեյդոն, Հադես, հռոմեական Յուպիտեր, Նեպտուն, Պլուտոն եռյակները եւ այլն:
        Հին Կտակարանում առկա է երկրորդություն հասկացությունը (Աստված եւ Աստծո Հոգի): Այս հարցում եւս քրիստոնեությունը հավատարիմ մնաց իր ծագումնաբանական ակունքին եւ տիեզերական աշխարհակարգի հիմքում դրեց Սուրբ Երրորդությունը՝ Աստված Հայր, Աստված Որդի, Սուրբ Հոգի:
      Աստծո մարդեղացում Քրիստոնեական հավատի համաձայն, Քրիստոսը Աստծո մարդեղացումն է Երկրի վրա: Հին Կտակարանում Մովսեսի աստվածը չի մարմնավորվում մարդուն տեսանելի եւ շոշափելի ձեւի մեջ. «Դու իմ երեսը չես կարող տեսնել. որովհետեւ մարդ չէ կարող ինձ տեսնել եւ ապրել» (Ելից, Լ, 20):
        Արիական հոգեւոր-մշակութային աշխարհում բազմաթիվ են աստծո մարդեղացման օրինակները (հնդարիական Ռաման, Քրիշնան, Բուդդան՝ որպես Վիշնուի ավատարաներ; հունական բազմաթիվ առասպելներում Զեւսը եւ մյուս աստվածները հաճախ են ներկայանում այս կամ այն հերոսի կերպարով եւ այլն): Այս առումով առավել բնորոշ օրինակ է այն փաստը, որ արիական միջավայրում որպես հավատի քարոզիչ հանդես է գալիս մարդեղացած աստվածը (Արիսթեւս, Աբարիս Ապոլլոնի մարդեղացումներ, Քրիշնա, Բուդդա Վիշնուի մարդեղացումներ եւ այլն), իսկ սեմական միջավայրում՝ աստծո մարգարե հռչակված մահկանացուն (Մովսես, Մուհամեդ):
          Քրիստոնեական եկեղեցու հայրերը (IV-VIIդդ) Քրիստոսի էության այս սկզբունքային հարցի վերաբերյալ տարբեր կարծիքներ են հայտնել: Առավել կողմնակիցներ ու հետեւորդներ ունեցավ Քրիստոսի էության երկաբնակության գաղափարը (անմահ աստվածային եւ մահկանացու մարդկային), ինչը փաստորեն արիա-սեմական աշխարհընկալումների սինթեզ էր: Այս սկզբունքային հարցում Հայաստանյաց առաքելական եկեղեցին հնարավորին չափ հավատարիմ մնաց նախնյաց ազգային հավատքի հիմքերին եւ Քրիստոսին վերագրեց միաբնակ էություն (աստվածայինն ու մարդկայինը միավորված անխառն ու անբաժան կերպով):
        Օծյալ Փրկչի գալուստ Քրիստոսի էության այս ասպ եկտը մեծ ի մասամբ նույնանում է ճշմարիտ աստվածապաշտությունը ոտնակոխ արված ու առաքինազուրկ աշխարհից հեռացած արիական աստծո վերադարձի հետ: Հեռացած աստծո վերադարձի արիական պատկերացումներն իրենց հետագա զարգացման միջավայրերում էական փոփոխություններ են կրել: Օրինակ՝ հնդարիական Վիշնուն իր փրկչական 10-րդ ավատարայի ժամանակ Երկիր կիջնի սպիտակ ձիու վրա եւ կայծակող թուրը ձեռքին, որպեսզի ոչնչացնի չարագործներին, աշխարհում վերականգնի Օրենքն ու Առաքինությունը եւ ապահովի աշխարհի հոգեւոր-բարոյական զարթոնքը: Հայ-արիական Աստվածը (Փոքր Մհեր) կվերադառնա երբ դարձի եկած մարդիկ հոգեւոր-բարոյական ինքնամաքրման ճանապարհով հող նախապատրաստեն Աստծո վերադարձի համար: Ճշմարիտ Աստծո էությունն ընկալողը գիտակցում է, որ իր հոգում, իր տանն ու հասարակության մեջ կուտակված աղբը մաքրելը ոչ թե Աստծո գործն է, այլ   իր անմիջական պարտականությունը եւ նա Աստծուն Տաճար վերադարձնելու համար վկայակոչում է իր անեղծ հոգին, սիրո, հարգանքի ու պատասխանատվության վրա հիմնված ընտանիքը, արդար օրենքներով կառավարվող հասարակությունը: Այս ամենի մեջ նպատակացույցի դեր էր խաղում անընդհատ ու հավերժ որակական վերընթաց ապրող անձնական կյանքի շարունակականությունն ապահովելու ձգտումը: Դա առաքինի պայքարող մարդն է՝ ով պայքարում է չարի ու ախտի ցանկացած դրսեւորման դեմ, դա լինի իր ներսում, թե՝ իրենից դուրս:
        Հետեւաբար, հայ-արիական պատկերացումներում վերադարձող աստվածը չունի փրկչական առաքելություն: Նա գալիս է մարդու նախապատրաստած միջավայրում աստվածային Օրենքը վերահաստատելու համար: Այստեղ մարդու փրկիչն ինքը մարդն է, որն իրեն փրկում է Աստծո համար:
        Մարգարեները Հին Կտակարանի աստծո ապագա գալստյան պահի կործանարար պատկեր են նկարագրում. «բոլոր երկիրը աւերելու համար», «իբրեւ զօրավոր աւերում գալիս է», «որ երկիրն աւերակ անէ» (Եսայիա, Ժ) եւ այլն: Այս հարցում քրիստոնեական գաղափարներն ավելի մերձենում են հնդարիական եւ մասամբ Հին Կտակարանի պատկերացումներին:
          Քրիստոսի էության մեջ արիական հեռացող-վերադարձող աստծո էության հետ սինթեզվել է սեմական հոգեւոր-աշխարհընկալումային պատկերացումների մեռնող-հարություն առնող աստծո կերպարը (խաչված Քրիստոսը հարություն է առնում ու հեռանում, խոստանալով վերադառնալ եւ ոչնչացնել չարն ու անարդարը): Որպես մեռնող-հարություն առնող աստված, Երկրից հեռացող Քրիստոսը աշխարհի իշխանությունը ժամանակավորապես հանձնում է չարը մարմնավորող հակառակորդին՝ «իշխան աշխարհի» (Հովհ. ԺԲ, 31), «այս աշխարհիս աստւածը» (բ Կորնթ., Դ, 4):
     Աստծո էության, աստվածընկալման, մարդ-աստված       հոգեւոր փոխհարաբերության եւ այլ գլոբալ աստվածաբանական հարցերում (հոգեւոր-աշխարհընկալումային) քրիստոնեական պատկերացումների ակունքը արիականությունն է: Խնդիրները, որոնցում դրսեւորվում են մարդկային փոխհարաբերությունների հոգեւոր-բարոյական կողմերը, որքան դառնում են երկրային, կենցաղային ու գործնական, նույնքան ցայտուն են ուրվագծվում սեմական ազդեցության հետքերը:
         Հեռացած արիական աստվածը վերադառնում է առաքինի ու արդարամիտ մարդկանց միջավայրը: Այնինչ, հարություն առած սեմական բարի աստվածը վերադառնում է չարի իշխանության տակ գտնվող աշխարհը՝ այն կործանելու եւ իրենը հաստատելու համար: Քրիստոսը եւս եկել էր մեղքի միջավայր՝ «մեղաւորներին ապաշխարութեան կանչելու» (Մատթէոս, Թ, 12; Մարկոս, Բ, 17): Նույն միտքն է արտահայտված Քրիստոսի կողմից հայոց Աբգար թագավորին հղված թղթում:
          Բոլոր նրանց, ովքեր երկրային կյանքում  հալածվել ու անարդարության զոհ են դարձել, քրիստոնեությունը խոստանում է փոխհատուցել երկնային կյանքում (Մատթէոս, Ե, 1-12): Նոր Կտակարանում բազմաթիվ անգամներ կրկնվող այս մտքերի անպաճույճ մեկնաբանությունը հանգեցնում է երկրային կյանքի (որպես ժամանակավոր երեւույթի) ընթացքում զրկանքների մղող, բարեկեցիկ ապրելակերպ ապահովող աշխատանքը եւ արդարության համար պայքարը մերժող մտքի:
       Տերունական աղոթքի մեջ ասվում է. «փրկեա զմեզ ի չարէն»: Եւ քանի որ, ըստ մեռնող-հարություն առնող աստծո պաշտամունքի էության, չարին սպանելը միմիայն աստծո զօրության գործ է, ապա նա քարոզում է, թե «Չարին հակառակ մի կենաք, այլ ով որ ապտակ տայ քո աջ երեսին, միւսն էլ նորան դարձրու, … Սիրեք ձեր թշնամիներին, օրհնեցեք ձեզ անիծողներին, բարի արեք ձեզ ատողներին, աղօթք արեք ձեզ չարչարողների եւ ձեզ հալածողների համար. Որ որդիք լինիք ձեր Հորն, որ երկնքումն է. որովհետեւ նա իր արեգակը ծագեցնում է չարերի եւ բարիների վերայ» (Մատթէոս, Ե, 39-45): Նույն ոգին է առկա «Մի դատեք, որ չ՛դատուիք» (Մատթէոս, Է, 1) կամ «եթե դուք մարդկանց իրանց յանցանքները թողէք, ձեր երկնաւոր Հայրն էլ ձեզ կթողէ» (Մատթէոս, Զ, 14-15)  եւ նման բազմաթիվ արտահայտությունների մեջ: 
          Արիական աշխարհընկալումը մերժում է չարի ու անարդարության ցանկացած դրսեւորում հանդուրժելու կամ նրան հարմարվելու գաղափարը, քանզի վստահ է իր կրթած առաքինի անհաղթ մարտիկի զօրության ու արդարամտության վրա:
ԿԱՆՉ  ԱՌԱՔԻՆՈՒԹՅԱՆ

          Սա է տարածա-ժամանակային չափազանց կարճառոտ նկարագիրը հոգեւոր-աշխարհընկալումային այն միջավայրի, որում մենք ապրել ենք ու շարունակում ենք ապրել:
       Կործանարար ցնցումներից ժամացույցները կանգ առան, արձանագրեցին Սպիտակի երկրաշարժի պահը ու դարձան այդ պահի խորհրդանշանը: Ժամանակին, նույն կերպ, ազգային հոգեւոր-աշխարհընկալումային համակարգը ինքն իր մեջ անմիջապես արձանագրեց ազգի հոգեւոր-բարոյական անկման սկզբի ազդանշանը: Այդ արձանագրության խորհրդաբանված տարբերակներից մեկը գրանցվեց ազգային էպոսի մեջ:
     Սասնա Դավիթը Առաքինության դաշտում մի անգամ սայթաքեց. նա երդմնազանց եղավ: Մոխրացավ ու անհետացավ Սասնա դյուցազունների զօրության կարեւորագույն հիմքը՝ Խաչ Պատերազմին: Խաչ Պատերազմին ազգի ու նրա առաջնորդների առաքինության խորհուրդն է: Խաչը խորհրդանշում է «առաքինություն» հասկացության հոգեւոր-բարոյական իմաստները (ճշմարիտ աստվածապաշտության հետնորդ, բարեպաշտ, մաքուր հոգով, արդարամիտ, ազնիվ եւ այլն), իսկ Պատերազմին՝ հոգեւոր-ֆիզիկական զօրությունը (արիական, արիասիրտ, քաջ, ընտիր, զօրավոր, պայքարող, լավ կռվող եւ այլն): Խաչ Պատերազմի = Առաքինությունը անխոցելի էր դարձնում Սասնա հերոսներին (Դնես վեր քո աջ թեւին, որ դարբ չառնի):
          Սասնա դյուցազունների զօրության մյուս հիմքը Քուռկիկ Ջալալին ու Թուր Կեծակին են: Դրանց ընձեռնած զօրությամբ աստվածազարմ հերոսները կարողանում էին ընդգրկել ողջ կարգավորված Տիեզերքը՝ Երկնքից մինչեւ Ստորերկրյա Աշխարհ (արեւից մինչեւ սեւ ջուր) եւ այնտեղ հաստատել ու պահպանել արարչածին աշխարհակարգը: Այլ կերպ ասած, Քուռկիկ Ջալալին ու Թուր Կեծակին Տիեզերքի բոլոր անկյուններում կարգավորվածություն հաստատող աստվածային Օրենքի խորհուրդն են: Քանի դեռ Օրենքը Առաքինության ձեռքում էր (Խաչ Պատերազմի նշանով քաջի աջ բազուկն էր ճոճում Թուր Կեծակին), Սասնա Խոյերն անհաղթ աստվածներ էին:
           Դավթի երդմնազանցությամբ սասանվեցին առաքինության հիմքերը: Դավիթը դարձավ խոցելի ու զոհվեց աղջնակի նետից: Հայոց աշխարհում առաքինի ապրելակերպը բռնեց անկումի ճանապարհ:
          Եթե հետեւենք Պատմահայր Խորենացու  նկարագրությանն ու  ժամանակագրությանը, ապա Հայոց աշխարհը եւ նրա արքա Երվանդյան Տիգրանը դեռ առաքինի էին, օրինապաշտ ու հաղթող: Տիգրանի մասին Խորենացին գրում է. «Եւ ո՞ր իսկական մարդը, որ սիրում է արիական բարքը եւ խոհականությունը, չի ուրախանա սրա հիշատակությամբ եւ չի ձգտի նրա նման մարդ լինել: Նա տղամարդկանց գլուխ կանգնեց եւ ցույց տալով քաջություն՝ մեր ազգը բարձրացրեց, եւ մեզ, որ լծի տակ էինք, դարձրեց շատերին լուծ դնողներ եւ հարկապահանջներ …: Հետեւակ կռվողները ձիավոր դարձան, պարսերով կռվողներն հաջող աղեղնավորներ, լախտերով կռվողները զինվեցին սրերով ու տեգավոր նիզակներով, մերկերը պատվեցին վահաններով եւ երկաթե զգեստներով: …Նա խաղաղություն եւ շենություն գցեց, բոլորին լիացրեց յուղով ու մեղրով:
       Այս եւ այսպիսի ուրիշ շատ բաներ բերեց մեր երկրին   այս խարտյաշ եւ մազերի ծայրը գանգուր Երվանդյան Տիգրանը, գունեղ երեսով, քաղցր նայվածքով, ուժեղ սրունքներով, գեղեցիկ ոտներով, վայելչակազմ եւ թիկնավետ, կերակուրների եւ ըմպելիքների մեջ պարկեշտ, ուրախությունների մեջ օրինավոր, որի մասին մեր հները, որոնք փանդիռներով երգում էին, ասում էին, թե մարմնի ցանկությունների մեջ էլ չափավոր է եղել, մեծիմաստ եւ պերճախոս եւ լի բոլոր հատկություններով, որ պիտանի են մարդուն: …Նա ամեն բանի մեջ արդարադատ եւ հավասարասեր կշեռք ունենալով ամեն մեկի կյանքը կշռում էր իր մտքի լծակով, չէր նախանձում լավագույններին, չէր արհամարհում նվաստներին, այլ աշխատում էր ընդհանրապես ամենքի վրա տարածել իր խնամքի զգեստը»:
      Խորենացին իր «Պատմությունն» ավարտում է հանրահայտ «Ողբ»-ով, որը սկսում է հետեւյալ տողերով. «Ողբում եմ քեզ, հայոց աշխարհ, ողբում եմ քեզ, բոլոր հյուսիսային ազգերի մեջ վեհագույնդ, որովհետեւ վերացան թագավորդ ու քահանադ, խորհրդականդ եւ ուսուցանողդ, վրդովվեց խաղաղությունը, արմատացավ անկարգությունը, խախտվեց ուղղափառությունը, հիմնավորվեց տգիտությամբ չարափառությունը»: Նա իր «Ողբն» ավարտում է հետեւյալ խոսքերով. «Աստվածապաշտությունը մոռացված է եւ կա դժոխքի ակնկալություն»:
       Ահա այս ժամանակահատվածում է, որ Խաչ Պատե   րազմի հովանուց զրկված Մհերը համոզվելով իր անմեղության մեջ, Քուռկիկ Ջալալու եւ Թուր Կեծակի հետ հեռանում է մեղքերի մեջ թաղված աշխարհից՝ հետեւելով հոր գերեզմանից իրեն հասած խոսքին.
                            Քո տեղ Ագռավու քարն է,
                            Աշխարք  ավերի, մեկ էլ շինվի,
                            Որ գետին քո ձիու առջեւ դիմանա
                            Աշխարք քոնն է:
         Աստվածը հեռացել է եւ սպասում է մեր կանչին, որովհետեւ աշխարհն ավերողն ու շինողը մենք ենք եւ մինչ Աստծուն կանչելը պիտի կարողանանք աշխարհն այնպես շինել, որ այն դառնա Աստծո Տաճար: Մհերը վերադառնալու է Օրենքի (Քուռկիկ Ջալալի եւ Թուր Կեծակի) հետ, իսկ մինչ այդ մենք պիտի կարողանանք մեր հոգիներում կառուցել Օրենքի անսասան պատվանդանը՝ առաքինանալ, զի արդար Օրենքի ծանրությունը չի զգում միայն առաքինի մարդը:
      Ժամն է ազատվելու հոգեւոր-ֆիզիկական ինքնաոչնչացման մղձավանջից:
         Ժամն է առաքինանալու:

      Համլետ Մարտիրոսյան
Ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտաշխատող

ԵՎՍ  ՄԵԿ
Դ Ի Մ Ա Կ Ա Զ Ե Ր Ծ ՈՒ Մ

(Հատվածներ՝ «Հրահանգ ՍՍՀՄ հրեաներին» ուղեցույցից, հրատարակված 1956թ., Թել-Ավիվում)
սկիզբը՝ թիվ 10-ում.
        …Ժողովուրդն առանց պատմության նույնն է, ինչ երեխան առանց ծնողների: Նա ամեն ինչ պետք է սկսի սկզբից և այդ խմորից կարելի է թխել ինչ որ անհրաժեշտ է: Այդ երեխային կարելի է ներկայացնել մեր աշխարհընկալումը, մեր մտածելակերպը: Զրկեք նրանց անցյալից, ազգային ոգուց: Բացահայտորեն մի քանդեք նրանց պատմական հուշարձանները, բայց և մի վերանորոգեք, թողեք որ ժամանակը քանդի դրանք, իսկ խուլիգաններն ու հնության սիրահարները քարը քարի վրա չեն թողնի: Այսպես կարելի է դիմազրկել ամբողջ ժողովուրդների: Սկզբում դրանք զրկվում են պատմությունից ու ավանդույթներից, ապա մենք դրանք ձևավորում ենք մեր ցանկացածով, մեզ ձեռնտու կերպով: Հեռանկարային ու ազդեցիկ գոյերին պահեք ձեր արթուն հսկողության տակ: Մի թողեք, որ նրանք միանան ու առանձնանան: Մի թույլ տվեք, որ դրանք անմիջական, ուղիղ կապերի մեջ մտնեն: Դրանք իրար հետ պետք է հաղորդակցվեն մեր միջոցով և մեզ հետ: Այս գործելակերպը մեզ միշտ քաջատեղյակ է պահում և դարձնում է ազդեցիկ: Մի թույլ տվեք, որ նրանք որևէ հարց քննարկեն առանց մեզ: Այնտեղ, ուր երկու գոյ կա, պետք է լինի գոնե մեկ հրեա, եղեք ամենուր և ամենատես: Եթե հնարավոր չէ շրջափակել և մեկուսացնել երիտասարդ ու հեռանկարային գոյին, ուրեմն նրան կարելի է դարձնել կառավարելի: Հրապուրեք նրան ձեր շրջապատի մեջ, նրանց շուրջը ստեղծեք հրեական խիտ օղակ, զրկեք նրանց իրենց շրջապատից, իրենց ծանոթներից: Պարտադրեք նրանց ամուսնանալու հրեա կանանց հետ և միայն դրանից հետո բացեք նրանց առջև փակ դռները: Մի վախեցեք, նրանց երեխաները միևնույնն է մերն են լինելու: Ում ցուլն էլ որ թռչի մեր կովի վրա, միևնույնն է, հորթը մերն է: Օգնելով նման գոյին, դուք ձեր լուման եք մուծում մեր հրեական համայնքի գործին: Այդուհետ նման գոյերի աշխատավարձը մեր ազգային եկամուտն է: Հանուն իրենց երեխաների նրանք կկորցնեն իրենց քաղաքացիական պարտքի զգացումը և համենայնդեպս, հակասեմիտ այլևս չեն լինի: Հրեա կնոջ հետ կենակցելը մեր միջոցներից մեկն է, որով տաղանդավոր գոյերին մենք ներ ենք առնում ազդեցության ու մեր շահերի ոլորտը: Ամուսնացեք գեղեցիկ և առողջ գոյ կանանց հետ, թող նրանք մեզ համար առողջ սերունդ ծնեն, թող բարեփոխեն մեր ցեղը: Այդպիսով յուրաքանչյուր հեռանկարային գոյին՝ հրեա ընկերուհի կամ ընկեր: Եթե ամեն մի գոյ տեղավորի մի հրեայի, մենք բոլորս էլ տեղավորված կլինենք: Եվ վերջին խորհուրդը. զգո’ն եղեք.իսպանական ինկվիզիցիան և գերմանական ֆաշիզմը չպետք է կրկնվեն: Եվ դեռ օրորոցի մեջ խեղդեք մեր հասարակության հետ հակադրվելու ամեն մի փորձ: Հակահրեական հակումները ոչնչացրեք դեռ չծնված, ինչ տեսքով էլ որ դրանք հանդես գան: Ֆաշիզմը պատահական երևույթ չէ, այն առաջանում է այնտեղ, որտեղ մենք թերագնահատում ենք սեփական երկրի տերը լինելու տեղացիների ձգտումը: Ֆաշիզմը ենթագիտակցաբար հասունանում է բոլոր ժողովուրդների մեջ: Մեր բախտավորությունն է, որ տարբեր ժողովուրդների մոտ այն հասունանում է տարբեր արտաքինով: Փողով գնեցեք, ոչնչացրեք, մի թույլատրեք վերահրատարակել մեր դեմ և մեզ մերկացնող գրքերը, գողացեք աշխատությունները, որտեղ բացահայտվում է մեր տակտիկան և ստրատեգիան, որտեղ հրեան ներկայացվում է այլ լույսի տակ: Ժողովուրդները չպետք է հասկանան և իմանան հրեական ջարդերի ու հալածնքների փաստական պատճառները, այս հարցերի շուրջը նրանք պետք է հավատան միայն մեր մեկնաբանություններին: Հատուկ ուշադրություն դարձրեք ըմբոստներին, որոնք չեն ուզում գլուխ խոնարհել մեզ համար և գործում են ընդդեմ մեր քաղաքականությանն ու գործընթացին: Նման մարդկանցից վաղ թե ուշ ձևավորվում են հակասեմիտներ: Թույլ մի տվեք, որ փոքր հակասեմիտը դառնա մեծ ջարդարար: Թող նրանց կոկորդում մնա ազգային արժանապատվության իրենց գաղափարը: Ցանկացած պատրվակով, ցանկացած առիթով հեղինակազրկեք դրանց, մերկացրեք: Համախմբվեք նմանների դեմ, խփեք բոլոր հնարավոր միջոցներով, քանի դեռ մենակ են: Նրանք չեն կարող դիմանալ մեր համայնական հարձակմանը, թեկուզ հազար անգամ էլ ճիշտ լինեն: Նրանք մեղավոր են արդեն նրանով, որ խանգարում են մեզ: Նման համառների մասին հեղինակազրկող լուրեր տարածեք, կասկածելի համբավ ստեղծեք դրանց շուրջը: Վերջիվերջո դրանցից կսկսեն վախենալ նույնիսկ նրանք, որ շատ լավ գիտեն, լավ կարծիք են ունեցել և աջակցել են դրանց: Զրկեք դրանց կապերից ու հաղորդակցվելուց, նորմալ աշխատելու հնարավորությունից: Կասկածի տակ դրեք դրանց կատարած աշխատանքի նպատակահարմարությունը, զբաղեցրած պաշտոնի անհրաժեշտությունը: Մեկուսացրեք, ամբոխին գրգռեք դրանց դեմ, զրկեք հասարակության մեջ ներգրաված ազդեցիկ դերից, դրդեք զանազան տհաճ միջադեպերի: Նվաստացրեք, արհամարեք, պարգևի ու պատժի անարդարությամբ դժգոհեցրեք, և երբ սկսեն բողոքել, մեղադրեք չենթարկվելու, ենթակայության խախտման, անհաշտվողականության, բամբասանքի մեջ: Դիմեք հասարակությանն ու վարչական մարմիններին, քարշ տվեք դրանց կուսկոմիտե, միլիցիա և եթե հնարավոր է՝ դատարան: Եթե ըմբոստն երիտասարդ է ձեզանից, մեղադրեք նրան անպատկառության, եթե հասակակիցներ եք՝ եղբայրության և անպատճառ ինտերնացիոնալիզմի կանոնների խախտման մեջ: Այս միջոցների արդյունավետությունը ստուգված է բազմաթիվ սերունդների կողմից: Այսպես են վարվում նաև այսպես կոչված շահագործողները՝ ժողովուրդներին ենթակայության մեջ պահելու անհրաժեշտությունից դրդված: Գլխավորը մեղադրելն է, դրանից հետո նըրանք թող արդարանան: Ով արդարանում է, նա արդեն կիսով չափ մեղավոր է: Եթե կարծում եք, որ հնարավոր է. նըրանց վարքին քաղաքական աստառ տվեք, մատնություններ գրեք նրանց դեմ, անանուն նամակներ, մեղադրեք նրանց հակահասարակական արարքների և տնտեսական սաբոտաժի մեջ: Նրանց դրդեք հանդես գալ պետական իշխանությունների դեմ, ապա մերկացրեք ու ոչնչացրեք նույն իշխանությունների օգնությամբ: Հանգիստ կյանքի ու արտոնությունների իրավունք ստանում են միայն նրանք, ովքեր խոնարհաբար հետևում են մեզ, ընթանում մեզ հետ: Ով ցանկանում է գնալ իր անկախ ճանապարհով, նա պոտենցիալ վտանգ է և պետք է զրկվի ամեն տեսակի աջակցությունից և գոյության միջոցներից: Կամ մեր սահմանած կարգը, կամ՝ կատարյալ խառնաշփոթություն: Եթե որևէ տեղ ուզում են ապրել առանց մեզ, այնտեղ պետք է լինի քաոս: Հարկավոր է այնպես անել, որ խառնաշփոթը շարունակվի մինչև այն պահը, երբ վերջապես տանջահար եղած, հոգնած ու հուսահատված գոյերը խնդրեն իշխանությունը վերցնել մեր ձեռքը, իրենց համար հանգիստ կյանք ապահովել: Գոյերը պետք է աշխատեն մեր ղեկավարությամբ, օգուտ տան մեզ: Ով մեզ օգուտ չի տալիս, նա պիտի վռնդվի: Մեր շահերից դուրս հասարակական շահեր չկան: Ով մեզ հետ չէ, մեր դեմ է:  ,,ակն ընդ ակն, ատամն ընդ ատամ,, այսպես է սովորեցրել Մովսեսը, այսպես են ապրել մեր նախնիները, այսպես պիտի ապրենք մենք: Վրեժը սրբազան զգացում է, այն բնավորություն է դաստիարակում, հաստատում է մարդուն: Վանեցեք ձեզանից խոնարության և համակերպվելու զգացումը: Քրիստոնեական սրտացավության, ինքնանվաստացման, համակերպության և ինքնահրաժարական լոզունգները թողեք տխմար գոյերին, նրանք հենց դրան են արժանի: Գոյերի մեջ տարածեք, քարոզեք քրիստոնեական «առաքինություններ», իսկ ինքներդ դարձեք հոգով կարծր և անհաշտվողական: Թշնամու նկատմամբ եղեք անողոք: Եթե այսօր դուք ներեք նրանց ձեզ հասցրած փոքր վիրավորանքը, վաղը ավելի մեծ վիրավորանք կհասցնեն: Մի վարժվեք վիրավորանքները հանդուրժելուն և կոտրեցեք վիրավորելու ամեն մի ցանկություն այլոց մեջ: Թող գոյերը համոզեն իրար, որ մեզ հետ հարկավոր է լինել զգույշ, չափավոր և ճկուն; Թող նրանք զգուշորեն դիմակայեն մեր հարձակմանը, իսկ մենք պետք է գործենք համարձակ և արագ՝ ամեն անգամ գոյերին կանգնեցնելով կատարված փաստի առջև: Դրանից հետո նրանք երկար ու ապարդյուն բանակցություններ կվարեն, մեր գործելակերպի դեմ կամային որոշմամբ մի ինչ-որ գործ կկատարեն: Մինչև նրանք գլխի կնկնեն, մինչև փոխհամաձայնության կգան, մինչև կիրագործեն… մենք կիրականացնենք տասը ավելի կարևոր գործեր: Թող նրանց դիմադրությունը մեզ համար դրդիչ լինի, այլ՝ ոչ արգելք: Մեզ հարկավոր է այնքան դիմադրություն, որ խթանի մեր մարտական ոգին, զգոնությունը, ոչ՝ ավելին: Երբեք մի թույլատրեք ճնշումը: Ինչքան ուժեղ են դիմադրում գոյերը, այնքան ավելանում են մեր ծախսերը, ուրեմն նույնքան պիտի ավելանան մեր եկամուտները, պետք է գերազանցեն վաղվա հնարավոր վնասը ջարդերի ընթացքում, որոնք ժամանակ առ ժամանակ տեղի են ունենում յուրաքանչյուր երկրում: Մենք պետք է պատրաստ լինենք միշտ փախչելու գոյերի բարկությունից և ատելությունից, հեռանալու այն երկիրը, ուր մեզ կնդունեն՝ հուսալով մեր կապիտալի օգնությամբ աշխուժացնել իրենց տնտեսությունը: Երկրների, որպես բնակավայրերի պարբերաբար փոխումը, գոյության ավելի բարենպաստ պայմաններ ապահովելու ձգտմամբ, մեր ստրատեգիայի անքակտելի մասն է: Դրանում է ,,թափառական հրեայի,, հավերժական կերպարի խորհուրդը՝ անսպառ լավատեսի և հավերժական վտարանդու: Բայց պիտի հեռանանք մենք ոչ թե աղքատ ու հիվանդ, այլ՝ հարուստ և առողջ: Փողերն են մեր ոտքերը: Մենք մեր հանրության կենտրոնը տեղափոխում ենք այն կողմ, որ կողմ նախապես տեղաշարժել ենք մեր դրամը, կապիտալը: Նյութապես հագենալով սփյուռքի երկրներում, հավաքելով նրանցից մեզ հասանելիքը, մենք դարերի ընթացքում ժամանակ առ ժամանակ հավաքվում ենք մեր պապերի հողի վրա, որպեսզի ամրապնդենք մեր ոգին, մեր հավատը, նորից ճշտենք մեր խորհրդանիշները և հաստատենք միասնությունը: Մենք հավաքվում ենք, որ նորից սփռվենք: Եվ այսպես հավիտյանս հավիտենից»:
Հ.Գ. խմբագրությունը սույն թեման արծարծեց ոչ թե նրա համար, որ հրեաների կամ նրանցից շա՜տ զգուշացողների լեզվով ասած «ջուր լցնի ջհուդա-հրեության ջրաղացին» ու վախեցնի «սին ջհուդա-մասոնական միֆով», այլ՝ հայ լայն հանրությանը ներկայացնի իրական թշնամուն, իր ճղճիմությամբ, ստոր, տականքային դեմքով: Մենք պետք է իրապես ճանաչենք մեր թշնամուն, նրա աշխարհայացքը, էությունը, որպեսզի արդյունավետորեն դիմագրավենք նրան: Թուրքա (ազերի) հրեական դաշինքը մեր գոյության և առաքելության համար մշտական սպառնալիք է, ուստի մեր ամենածա  նր հարվածները պիտի տեղան այդ ուղղությամբ: Այո’, հրեաները իրենք իրենց նկատմամբ կիրառում են «գովազդ-հակագովազդ» գործելակերպը, որպեսզի լինեն ամենուր և «գոյերին» զրկեն այդ հնարավորությունից: Սակայն, մենք պարբերաբար կմիջամտենք ու կխախտենք նրանց սադո-մազոխիստական հակումները, զրկելով նրանց այդ հաճույքից: Հրեական առասպելը կեղծ է և լուրջ մարդկանց մոտ միայն ժպիտ է առաջացնում: Իսկ մինչև ե՞րբ պիտի հրեաները իրենք իրենց հալածելով, կոտորելով, հզորի սին կերպար ստեղծելով գոյատևեն: Իհարկե մինչև այն պահը, երբ մենք այդ մասին ծիծաղ առաջացնող կեղծ շշուկներով խոսելու կեցվածքը թողնենք և տղամարդավարի-հայավարի ասենք, որ ով էլ լինի մեր թշնամին, մենք թքա’ծ ունենք, քանզի ճանաչում ենք նրան, գիտենք նրա ուժեղ և թույլ կողմերը ու պատրաստ ենք ջախջախելու, հաղթելու նրան: Թշնամուն չպետք է թերագնահատել և առավել ևս՝ գերագնահատել, բայց պարտադիր և անհրաժեշտ է ճանաչել: Իսկ ճանաչելու համար կարևոր է, որ մենք միմյանց հետ խոսենք պարզ ու անկեղծ, առանց վախենալու: Եվ այդժամ մենք միասնական կլինենք, մի ճակատում և անպարտելի: Փա՜ռք Հայ Ազգին և մա’հ մեր բազմատեսակ թշնամիներին…
     
Մ Ե Ծ   Գ Ա Ղ Ա Փ Ա Ր

  Դեռ այսօր էլ, երբ մահու եւ կենաց պայքարի մէջ են ազգաքանդ մարքսականութիւնն ու ազգի գաղափարը, երբ հին աշխարհը կերպարանափոխելու աստիճան վերաքննւում են բոլոր արժէքները, դեռ այսօր էլ հայ երիտասարդութեան մի մասը շարունակում է սնուել հայ էութեան եւ գոյութեան հետ որեւէ կապ չունեցող վարդապետութեանց փշրանքներով:
      Գաղափարաբանօրէն մոլորուած՝ նա դեռ չի հասկանում, որ անհատը, կտրւելով իր ցեղից, խորթանում է իր էութիւնից եւ բաց աչքով նաւարկում դէպի վատասերումի անդունդը, դէպի կորուստը:
    Նա չի հասկանում, որ մի ժողովրդի համերաշխութիւնը   պայմանաւորւում է նրա ցեղաշնչութեամբ, որ անցեղահաղորդը միշտ էլ անմիաբան է, որ ցեղի գաղափարն է հոգեբանօրէն միատարրում ժողովուրդը՝ մի նպատակի շուրջ համախմբելով բոլորի՛ն, բոլորի՛ն:
      Ցեղը ժողովրդի կենսաբանական անփոփոխելի տարրըվերջինի համար խաղում է այն դերը, ինչ դեր որ կատարում է ուղեղը օրգանիզմի համար: Ցեղը, ցեղայինը ներդաշնակում է ազգային օրգանիզմի գործունէութեան գլխաւոր տարրերը, համադրում նրա բովանդակ ոյժերը:
      Ցեղը հաւաքիչ է, ցեղային ապրումը՝ կենտրոնաձիգ:
* * *
     «Մեր պապերից մեր ականջն է ընկել, մեզնից մեր որդիքը կ'իմանան»… ահա՛ ցեղային օրգանական մտածողութիւնը, որ այսօր պայքարի մէջ է ազգալուծիչ եւ ապականարար սեմիտական ոգու հետ:
    Սեմիտականութի՛ւն ահա՛ այն հոգեւոր քաղցկեղը, որ   թունաւորում է ազգերի հոգին, կեղծում ամեն արժէք, կասկածի տակ դնում բարոյական ամեն ճշմարտութիւն, տրորում ազգային ամեն հեղինակութիւն եւ ծիծաղելի յայտարարում մարդկային ամեն սրբութիւն, կատարեալ դարձնելով մարդկային էակի վերջնական նաւաբեկութիւնը:
     Այդ ահաւոր ախտով բռնուածները առաջին հերթին ցեղային անլիարժէքութեամբ տառապողները յիմարանում են ազգովին, խորթանում, ստրկանում, իրենց իսկ հայրենիքում ձեռքից հանելով սեփական ճակատագրի ղեկը:
     Հոգեւոր միութիւնը խախտուած նման հասարակութեան մէջ անհատը, անհաղորդ ցեղին, իր ազգային ընդհանրութեան, ճանաչում է մի հատիկ իրականութիւն միայն նիւթակա՛նը, ժխտում ամեն կարգի գերագոյն արժէք եւ բարոյական պատասխանատուութիւն: Նման հասարակութեան մէջ բարոյապէս հրէշանում է անհատը եւ դառնում գործակալը իր ազգին սպառնացող վատասերումի եւ մահուան:
      Ուշի ուշով դիտէ՛ք նման ազգերի կեանքը եւ պիտի տեսնէք, որ այդ դժբախտներին ամեն բանից առաջ պակասում է մի մեծ առաջնորդող գաղափար, մի մահացու պակաս, որի դէպքում բազում երկրորդական պարազիտային գաղափարներ շարունակում են ծծել այդ ազգերի հոգեւոր կորովը, նրանց ոյժերը: Այդ երկրներում իշխում են միջակութիւնը, տգիտանքն ու նախանձը բռնակալութիւններից ամենակործանարարն ու ամօթալին:
* * *
      Նման ժողովուրդների ճշմարիտ փրկութիւնը սկսւում է այն վայրկեանից, երբ մի մեծ եւ դինամիկական գաղափար, մի արեւ գաղափար գալիս է իրեն ենթարկելու գոյութիւն ունեցող բոլոր երկրորդական ու երրորդական գաղափարները:
Կա՞յ մեծ գաղափարը դա ասել է՝ այլեւս վե՛րջ խոտոր ճամբաներին, անպտուղ ճիգերին, խարխափումներին, ներքին թշնամանքին, իրերակերութեան:
      Նման գաղափարը՝ միշտ էլ վերանորոգչական՝ իր հետ բերում է խոր հաւատ, լաւատեսութիւն, անսպառ կորով, ոգու լիութիւն, միութեան ծարաւ, որով եւ՝ վերակառուցում է քանդիչ ոյժերի կողմից պառակտուած ազգը:
      Այդ մեծ, փրկարար գաղափարը հայ կեանքում հանդիսանում է ցեղակրօնութիւնը, որի միջոցաւ միայն կարելի պիտի լինի պառակտուած ժողովուրդը վերածել ազգի, փրկելով վերջինը իր բացասական տարրերի չարչարութիւնից:
         Ցեղաշեղ խուժանավարը ծնունդ հոգեբանութեամբ սեմիտականացած կուսակցութիւնների հասարակութեան մէջ փնտռում է տգէտը, միամիտը, չարարուեստը, եւ նրանց տկարութեան վրայ կառուցում իր հոգեւոր իշխանութիւնը: Ցեղավարն, ընդհակառակը, իր ժողովրդի ծոցի մէջ փնտռում է հայօրէն եւ մարդկօրէն անշահասէրն ու առաքինին, եւ նրանց վստահում ազգի գործը, դատը, ճակատագիրը:
      Մեր իրականութեան մէջ ցեղակրօնութիւնը լոյսի տակ դրեց հայօրէն չարն ու բարին, արժէքաւորն ու անարժէքը, եւ հենց այդ է պատճառը, որ չարութեամբ ու կեղծիքով գործողները թշնամանեցին նրան:
    Հի՛ն է, աշխարհի չափ հի՛ն է այդ երեւոյթը: Մեր Եր կրագնդի վրայ ամեն մեծ գաղափար ունեցել է իր մանր թշնամիները: Տարբեր ճակատագիր չէ՛ր կարող ունենալ նաեւ ցեղակրօնութիւնը, որ ասել է՝ ցեղաձգտում, ցեղանմանում, հաւատարմութի՛ւն մեր սեփական էութեան:
       Մեզ թշնամանեցին՝
       Նրա՛նք, որոնց մասին երկու հազարամեակ առաջ ասել է Նազովրեցին. «Միայն նա՛ կը հասկանայ, որին տրուած է հասկանալ»:
      Նրա՛նք, որոնց համար ազգ պառակտելը համազօր չէ՛ ազգասպանութեան կուսակցականացածնե՛րը:
      Եւ նրա՛նք, որոնք մեզ դեռ չեն հասկանում, որովհետեւ զուրկ են հասարակագիտական անհրաժեշտ պատրաստութիւնից:
        Մենք հայօրէն ցաւում ենք Նազովրեցու կողմից աստուածօրէն արգահատուած դժբախտի համար, որին տրուած չէ մեզ հետ համազգալ ցեղը եւ հարազատել մեր քարոզած այն ճշմարտութիւնը, թէ առանց ցեղապրումի չկա՛յ վերանորոգում, չկա՛յ ճշմարիտ մշակոյթ, իսկ առանց այդ վերջինին՝ մեզ նման ոգեսպառ ժողովուրդների համար կայ ու կը մնայ ստոյգ մահը:
       Մենք միամիտ չենք լաւ բան սպասելու հատուածականացածներից, որոնցից ամենայետինը կարող է Հայաստանի կէսի կործանման պատճառ դառնալ եւ ո՛չ միայն անպատիժ մնալ, այլեւ՝ խօսել ազգի անունից:
     Մեր խօսքը ուղղուած է միայն նրանց հայ երիտասարդութեան՝ կուսակցական ախտից զերծ մնացած ա՛յն իննսուն տոկոսին, որը վաղուց է ճշմարտել, թէ հայ կեանքի մահաբեր քաոսի յաղթահարումը ու հայ մարդու վերանորոգումը հնարաւոր է միա՛յն ցեղակրօնութեան միջոցաւ:

«Ռազմիկ», 1943թ., թիւ 159
հատված՝ «Գարեգին Նժդեհ Մեծ Գաղափար (նորահայտ նյութեր)» գրքից. 2002թ.

ԼԵԶՎԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԼԵԶՎԱՎԻՃԱԿ.

        Ազգը մարդկության պատմության մեջ ստեղծված արժեք է, ապրելու, հարատևելու իրավունքը հաստատած գոյ: Ազգերից յուրաքանչյուրն ունի ինքնատիպություն և, դրանով իսկ պայմանավորված, առաքելություն: Մեր ինքնատիպության բնորոշիչը արարելու, ստեղծագործելու կարողությունն է: Հայի արարելու և հարատևելու անհրաժեշտ պայմանը Հայ Ոգին է, բավարար պայմանը՝ ազգային պետության գոյությունը:
     Հայոց պետության բնույթը հայկականությունը պետք է լինի, ժողովրդաիշխանությունը՝ պետության կազմակերպման ձևը, անկախությունն էլ՝ նրա կարգավիճակը միջազգային ասպարեզում: Պետականության այս երեք բաղադրիչները ինքնանպատակ չեն: Հայաստանի տարածքը հայերի բնօրրանի հայաբնակ մի մասն է, և այստեղ ստեղծված պետությունը հայ որակը պահպանելու և դրսևորելու հնարավորության երաշխավորը պետք է լինի: Այսպիսի պետություն ունենալու համար պետք է արթնացնենք ու կազմակերպենք ազգի ներուժը: Մեր ազգային նկարագիրն ու ազգային արժեքները պահպանող համակարգի ամենազորեղ գործոնը լեզուն է:
      Լեզվի վճիտ պայծառ խորքերում բյուրեղանում է ազգի հոգևոր կյանքի պատմությանը: Լեզուն կենդանի ամուր կապ է, որն ազգի անցյալ, ներկա և ապագա սերունդները դարձնում է մի ամբողջություն: Քանի դեռ ազգի շուրթերում կենդանի է լեզուն, կենդանի է ազգը: Չկա ավելի անտանելի բռնություն, քան այն, որն ուզում է ազգից խլել նրա ապրած-գնացած նախնիների անհամար սերունդների ժառանգությունը: Լեզուն վիթխարի ուժ է, որոշում է ազգերի ճակատագիրը: Մարդկային պատմությունը այդպիսի օրինակներ շատ է տվել: Կորցնելով միավորվելու, հարատևելու կռվանը՝ լեզուն, քայքայվել, ուծացել են երբեմնի հզոր պետություն ունեցող ազգերը: Այս պարզ ճշմարտությունը հայտնի է նաև բոլոր նվաճողներին: Իսկ աշխարհում նվաճողները դեռ ավելի շատ են, քան արարողները:
      Գնահատենք Հայաստանի լեզվավիճակը, տեսնենք ինչ ենք կորցրել, ինչը՝ պահպանել: Նախորդ համակարգից ժառանգել ենք հայերենի տարաբնույթ խաթարումներ՝ օտար բառազանգված, մեր լեզվամտածողությանը խորթ կաղապարներ, ուղղախոսական աղավաղումներ և հայերենին օտար մի ստվար ռուսախոս զանգված, հիմնականում՝ պաշտոնյաներ, մտավորականներ, արվեստագետներ, որոնցից շատ-շատերը չեն ուզում հարազատանալ հայրենիքին, այլ հայրենիքն են ուզում հարմարեցնել իրենց կրթության բնույթին: Նրանցից յուրաքանչյուրը հայերենին չտիրապետելը համարում է անձնական խնդիր, այնինչ ազգի համար զանգվածային օտարախոսությունը կամ երկլեզվությունը, ինքնակամ կամ պարտադրված հստակ ճանապարհ է դեպի ուծացում: Չկարողացանք ազատվել նախորդ խաթարումներից, այժմ էլ ավելացել են նորերը: Մեր լեզվական օտարամոլությունն ինքնաստորացման աստիճանի է հասել, վկան՝ օտարագիր ցուցանակները, գովազդները, աշխատանքի հրավիրող հայտարարությունները… բազմաքանակ օտարալեզու կրթարանները:Լեզուն հաղորդակցման միջոց լինելուց զատ, կենսաձև է, էություն, հոգեբանություն: Ուրեմն, մենք գործ ունենք լուրջ գործոնի՝ ինքնաբացասման համաճարակի հետ:
     Ինչու՞ չենք կարողանում առողջ հոգեբանությամբ ապրել, ի՞նչը չենք գիտակցել, ի՞նչ ենք կորցրել:
    Չենք գիտակցել ազգի անվտանգությունն ապահովող       ազգանպաստ լեզվաքաղաքականություն ունենալու անհրաժեշտությունը, լեզվի դերն ու գերարժեքայնությունը հասարակության կյանքում: Մեր Սահմանադրությամբ ՀՀ պետական լեզուն հայերենն է: Հայերենը պետական լեզվի կարգավիճակ ունի, բայց այդ կարգավիճակն ապահովելուն կոչված կառույցները կա’մ չեն շնչում, կա’մ էլ նենգափոխվել են և գործում են ի վնաս հայերենի: Այդ մարմինները երեք բնույթի են՝ լեզվաքաղաքական, կրթական և հայերենագիտական: Հայերենի այս երեք հենարանների համագործակցությունն է, որ կարող է ապահովել մեր ինքնության, տեսակի պահպանումը: Սակայն, այսօր թերարժեքության բարդույթը դարձել է ինչպես ընդհանուր հայագիտության, այնպես էլ լեզվաքաղաքականության հիմքերը քայքայող միջոց: Հատկապես լեզվի տեսչության (այժմ այն ԿԳ նախարարության մեջ է) հարկադիր պարապուրդի հետևանքով վերստին ոգևորվեցին     օտարամոլներն ու հայոց հոգևոր այլասերումը նպատակ դարձրած ուժերը: Հեռուստառադիոեթերում այսօր նորից հնչում է անգլերենի շեշտադրությամբ, ռուսերեն բառապաշարով խճողված, ժարգոնային հայերեն: Գործավարության հայերենացման գործընթացը կասեցվել, սկսել է հետընթաց: Տեսչության լուծարմամբ մեծ թափ ստացավ կրթության ասպարեզի ապազգայնացումը: Դպրոցներում արմատավորվել է երկլեզու (բիլինգվալ) ուսուցումը, երեխաների լեզվամտածողության, աշխարհայացքի ձևավորման տարիքում նրանց դաստիարակությունն ու կրթությունը երկու լեզվով կազմակերպելու արատավոր եղանակը, որը երեխաներին զրկում է մարդկային ցեղի մեծագույն դաստիարակից՝ մայրենի լեզվից՝ պատվաստելով օտար մշակույթ և «երկրորդ մայրենի»: Ջնջվել է «օտար լեզուների ուսուցման շեմ» հասկացությունը: Լեզուների ուսուցումը ներկայացվում է որպես պայմանական բառերի պաշարի ձևավորում, դրանով իսկ արդարացնելով երեխայի լեզվամտածողության կայունացման շրջանում մի քանի օտար լեզվի վտանգավոր պարտադրանքը: Պետական լեզուն հետին պլան է մղվել նաև բուհերում: Հայերենը չի կարևորվում նույնիսկ մանկավարժական, իրավաբանական, արվեստաբանական մասնագիտությունների համար: Բացվել և բացվում են զանազան օտարալեզու բուհեր, որոնցից յուրաքանչյուրն իր օտարերկրյա տիրոջ պատվերն է կատարում՝ խրախուսելով արտագաղթը (դրանց թվում կան այնպիսիք, որ սնվում են Հայաստանի պետբյուջեից): Մինչդեռ երկրի ներքին գործերին՝ հանրակրթության գործընթացին միջամտելու այս կոպիտ եղանակը և’ մեր ապազգային պաշտոնյաները, և’ օտարերկրացիները անվանում են համագործակցություն, օգնություն կամ էլ մշակութային շփում: Մեր դիտարկումները ցույց են տվել, որ ոչ միայն չեն պահպանվել նախորդ համակարգում հայերենի ունեցած դիրքերը, այլև ստեղծվել են բոլոր պայմանները՝ հայերենը պաշտոնական, կրթական, գիտական և այլ ասպարեզներից վըտարելու համար: Լեզվական և հոգևոր ստրկացման վտանգն առկա է, դառնում է անվերահսկելի: Համակարգերի փոփոխության ընթացքում, երբ  ամեն  ինչ քանդվում է և վերակառուցվում, ազգային արժեքները ոտնատակ գցելը կործանարար է: Անհրաժեշտ է հաստատել լեզվաքաղաքականության հայապահպան ծրագիր, որի պարտադիր բաղադրիչներն են՝
 ա/ հայրենապահպան կառույցներն աշխատեցնել ազգային անվտանգության նպատակով՝ նրանց առաջադրելով անկախ հայկական պետություն ունենալու պահանջից բխող պետական պատվեր,
 բ/ պաշտոնյաների նշանակման գործող դրույթ դարձնել պետական լեզվի լիարժեք իմացության օրենսդրական պահանջը,         
 գ/ պաշտոնյաների պիտանիության (ատեստավորման) չափանիշ համարել պաշտոնավարման ընթացքում պետական լեզվի հանդեպ վերաբերմունքը,
 դ/ հանրակրթությունը զերծ պահել ապազգայնացնող ուժերից,
 ե/ կրթական քաղաքականության նպատակ դարձնել հայրենասեր հայի նկարագիր ունեցող անհատի ձևավորումը:
«Մաշտոց միավորում»                                     հասարակական կազմակերպության                        նախագահ՝ Նուրիսա Բեժանյան
Հ.Գ.Խմբագրությունը կիսում է այն լուրջ մտահոգությունը, որ Հայերի Բնօրրան Հայաստանում, բնակչության 97%-անոց հայերի առկայության պայմաններում, վտանգված է մայրենի լեզվի ապագան (ճիշտը՝ հայրենի լեզու գործածությունն է, մեր կարծիքով սխալ է ու անտրամաբանական նաև մայր հայրենիք հասկացությունը, որը ձեռքբերովի է): Հայոց լեզվի պետական ու ազգային բացառիկ իրավունքներն անտեսվում են ամենուր, հատկապես՝ հանրակրթության ոլորտում, և սա իշխանական վերնախավի ծախու, այս կամ այն պետության «հետույքը մտնելու» քաղաքականության արդյունք է… Հայոց դպրոցը ավերվում է առավելապես այդ ոլորտի պատասխանատուներ աիդաթոփուզյանների ու արաավետիսյանների նման «գործիչների» ապազգային գործունեության պատճառով: Բացվել են բազմալեզու, այլալեզու և այլ փորձարարական դպրոցներ կամ դասարաններ և ճագար-մանուկների վրա «լաբորատոր» փորձախեղումներ են կատարվում: Եթե լավ բան է, թող բոլոր իշխանավորների երեխաներին ներգրավեն այդ փորձերի մեջ, թող իրենց լավը իրենց մնա, իսկ մենք էլ կպրծնենք ազգի տականքի տականք սերնդից:

Գարեգին Ղազարյան
Բերձոր Ստեփանակերտ

ՀայԱրիական Ոգով.
«ԽՈՐՀՈՒՐԴ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆԻ»
Մարդը քայլում է Տիեզերքի մեջ,
Քայլում իր մտքի թռիչքի հետքով,
Թափառում է նա անհունության մեջ՝
Իր Աստվածներին անվերջ փնտրելով:

Մարդը չի հոգնել դեգերումներից,
Բայց հաստատուն չէ այն ճանապարհը,
Որ կառուցվում է մոլորությունից,
Որից քանդվում է իր Տուն-Երկիրը:

Մարդը քայլում է, փնտրում է անվերջ,
Կգտնի՞ արդյոք իր Աստվածներին,
Թե՞ կներծծվի այն ճահիճի մեջ,
Որ գոյացել է տիղմից մարդկային:
                                                     
                                                   
                                                                                                  
«ԽՈՐՀՈՒՐԴ ԱՊՐՈՒՄԻ»
Պտտվում է դեռ անիվը Երկրի,
Դեռ չի ծիծաղում դահիճ սատանան,
Բայց մոտենում է պահը վախճանի,
Մարդկանց մտքերից՝ անմիտ ու դաժան:

Օ՜, մոլորյալ մարդ, դու Բնության դեմ
Փորձում ես տանել քո հաղթանա՞կը.
Փառաբանելու քո դե՞մքը անդեմ,
Տե՛ս մահաբեր է քո ախորժա՛կը:

Եվ եթե նույնիսկ կարողանաս դու
Հաղթել կատարյալ Բնությանն անհաղթ,
Կտեսնես մահդ սարսափազդու
Եվ կանիծես քեզ հենց նույն ակնթարթ:

Շրջի՛ր, ո՜վ դու մա՛րդ, դեմքդ դեպի վե՛ր,
Թափանցի՛ր Արարչաստեղծ Տիեզերքի մեջ,
Կորած իմաստությունդ այնտեղից ետ բեր,
Որ հարատևես ճշմարիտն հավե՛րժ:
                                                       Արմեն Ավետիսյան
***
Տանջահար երկրում, մեր երկրում ավեր
Կվառենք մի օր փրկության ջահեր,
Բազուկներով հզոր, արև աչքերով
Կսփռենք ինքնության հուրն այս աշխարհով:
Խարույկ կհանենք անցյալը մեր տկար
Եվ կբոցավառենք հոգիները նախնյաց,
Կվառենք հիշողության կուռ մի բուրվառ՝
Անկումների բավիղներում դեռ սփռված:
Եվ կողջունեն մեր այդ հզոր երթին
Արևն հրավառ ու ըմբոստ քամին…
…………………………………………………………
Տանջահար երկրում, մեր երկրում ավեր
Արդեն վառվու՜մ են փրկության ջահեր…
                                                                      Թոնդրակ 
                                            

Այս գրառումը հրապարակվել է Հայ Արիներ, Տպագիր Մամուլ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։