Հավասարություն երեք անհայտներով կամ՝ Աշտար, Աշտարակ, Ճատրակ (3-րդ մաս) – Ինչքա՞ն կարելի է տգիտության պատճառով ջուր լցնել ուրիշների ջրաղացին… «Ճատրակ – Շատրանգ» գրքից մի հատված «Շահնամե»-ից՝ որտեղ խոսվում է ճատրակի ստեղծման մասին…

Սկիզբը թիվ 28-29-ում

http://www.hayary.org/wph/?p=5763 – Հավասարություն երեք անհայտներով կամ՝ Աշտար, Աշտարակ, Ճատրակ (2-րդ մաս) – «Սարը, որին արիական ժողովուրդները համարում էին սուրբ օրրան՝ նրանց մոտ կոչվել է Արիարատա՝ «Հավատացյալների կառք»… Արիարատան, անկասկած, Արարատ լեռն է»… 

http://www.hayary.org/wph/?p=5750 – Հավասարություն երեք անհայտներով կամ՝ Աշտար, Աշտարակ, Ճատրակ – Աշտար-Աստղիկը ոչ միայն ջրի, գեղեցկության, մայրության դիցուհի է, այլ նաեւ՝ ժամանակի (1-ին մաս)… Հայտնաբերվել է էկզոմոլորակ… Հրեան սեւ խոռոչ է ստեղծել…

Մաս երրորդ՝ ճատրակ

Ճատրակի հետ կապված որոշ տեղեկությւոններ կներկայացնենք Վաղարշապատի պատմությունից (ՀՍՀ, 4 ):  «Վաղարշապատը, մինչեւ հայ Արշակունյաց հարստության անկումը (428), կատարել է մայրաքաղաքին փոխարինող աթոռանիստի դերը»: Այն ուներ միջնաբերդ, արքունի պալատներ, զորանոցներ, բանտ, հզոր աշտարակավոր պարիսպներ՝ մի քանի դարպասներով (հատկապես նշանավոր էր արեւելյան մեծ դարպասը՝ Արեգի դուռը): Քաղաքը հարավից պաշտպանված էր Քասախի ջրով լցվող եւ Պարկեն-փոկ կոչվող խոր խրամով, հարավ-արեւմուտքից ընդարձակ ճահճով, որը նաեւ կառափարան էր, ուր կատարվում էին մահապատիժներ:

Գրիգոր Լուսավորիչ հորջորջվողը (իրականում ավերիչ է) կործանում է Սանդարամետի մեհյանը եւ տեղում հիմնում (301-303) Կաթողիկե եկեղեցի՝ Մայր տաճար սբ. Էջմիածինը (Ագաթանգեղոս, Պատմություն, գլ.ՃԲ-ՃԺԳ):  

1768-ին վերակառուցվում է վանքի պարիսպը՝ 16 բոլորշի բուրգերով ու դիտանոցներով, կոփածո քարե հիմքով, վերին մասը՝ աղյուսով: Ուղղանկյուն պարիսպները 4 կողմերում ունեցել են կամարակապ 4 մեծ դռներ եւ եւս 6 դռներ՝ տարբեր կողմերում: Բուրգերը տեղավորվել են պարիսպների 4 անկյունագլուխներում եւ տեղ-տեղ բոլոր կողմերում, որոնց շնորհիվ վանքն ստացել է ամրոցի նմանություն:

Ըստ Զվարթնոցի սեպագիր արձանագրության, Վաղարշապատի տարածքը կոչվել է Կուարլինի (Guarlini), որտեղ Ռուսա Բ-ն ջրանցք է անցկացրել Իլդարունի (Հրազդան) գետից (Ադոնց, «Հայաստանի պատմություն»,Ե. 1972):

Իսկ «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարանից» տեղեկանում ենք, որ Վաղարշապատը եւ նրա շրջակայքը բնակելի են եղել դեռեւս Ք.ծ.ա. 6-3 հազարամյակներից: Նույն էջում կարդում ենք. «Ուշագրավ է վանքի տիբեթերեն արձանագրություն ունեցող զանգը»:

Հետաքրքիր է, ով է այս ապշեցուցիչ տեղեկության հեղինակը կամ տիբեթերենի «գիտակը»: Ախր ինչքա՞ն կարելի է տգիտության պատճառով ջուր լցնել ուրիշների ջրաղացին: Այս հարցին հետագայում մենք անպայման կանդրադառնանք:

Ենթադրում ենք, որ Աշտարակը հնում Վաղարշապատի տարածքի մեջ է մտել, որ կոչվել է Կուարլինի: Նույնիսկ նմանություն է նկատվում որոշ անվանումների միջեւ: Օրինակ՝ Աշտարակի դիմացի ժայռը կոչվել է Փոկաբերդ, իսկ Վաղարշապատի Քասախի ջրերով լցվող խրամը՝ Պարկեն-փոկ, Աշտարակի ջրբաժան Կավառը, որ աղերսվում է Կուառ-Վիշապ աստվածության հետ, Կուարլինի անվան հետ:

Երբ Ե. Շահազիզը իր գրքում խոսում է զվարճախոս ու սրամիտ աշտարակցիների մասին եւ հիշատակում Բաբելենց Մադոյին, միանգամից հարց է ծագում՝ արդյո՞ք Հայաստանից չի տարվել Բաբել անունը Միջագետք, որտեղից էլ կարող էին առաջանալ Բաբելոն քաղաքի եւ Բաբելոնյան աշտարակի անվանումները: Իսկ այս հարցի պատասխաններն ունենալու  համար անհրաժեշտ է իմանալ Վաղարշապատի Սանդարամետի եւ Աշտարակի Ծիրանավոր եկեղեցու հիմքերի տարիքը, որոնց վրա կառուցել են քրիստոնեական եկեղեցիներ: Ավաղ, այդպիսի տվյալներ չունենք, որպեսզի համեմատենք Բաբելոնի աշտարակի տարիքի հետ: Միայն ելնելով Վաղարշապատի տարիքից (6-3 հզ., Ք.ծ.ա.)՝ կարող ենք ենթադրել, որ Բաբել անունը Հայաստանից է տարվել Միջագետք:

Վաղարշապատի վանքը իր կառուցվածքով հիշեցնում է ոչ միայն ամրոց, այլ՝ տաճար-ճատրակ իր խաղատախտակով (քառանկյուն՝ վանքի հիմքը), խաղաքարերով (16 բոլորշի բուրգեր), 4 դռներ (աշխարհի 4 կողմեր), 6 դռներ (աշխարհարարման 6 օր), դռների ընդհանուր թիվը (6+4=10, x2=10×10=100), արեւելյան Արեգ-Ուտու (UTU) աստծո դուռ (8 թիվը), հարավային դուռ (Սանդարամետ, մահ), ութ զինվոր (ութ տառ, ութ աստղեր):

Հովսեփ Օրբելու «Շատրանգ – գիրք շախմատի մասին» գիրքը թարգմանություն է պարսկերենից ու պահլավերենից: Ճատրակի պատմության վաղ աղբյուրն է եղել «Գիրք ճատրակի մասին» ձեռագիրը, որի անվանումը պահպանվել է երկու ձեւով՝ «Մատիկանի-չատրանգ» եւ «Չատրանգ-նամակ»:

Համառոտ շարադրենք գրքի բովանդակությունը, որպեսզի կարողանանք վերլուծություն կատարել:

Պարսիկ թագավոր Խոսրով Անուշիրվանի ժամանակ հնդիկների մեծ արքա Դեւսարմը պարսիկների գիտելիքները եւ իմաստությունը ստուգելու նպատակով, ինչպես նաեւ հանուն սեփական շահի, ուղարկում է ճատրակ խաղը Պարսկաստան՝ խաղատախտակով, 16 հատ զմրուխտե եւ 16 հատ կարմիր քարերով: Պարսկաստանի գիտուն Բոզորգմիհր Բախտակը բացահայտում է ճատրակի էությունը, իսկ որոշ ժամանակ անց ստեղծում նարդի խաղը եւ անվանում Արտաշիրի անունով՝ «նեւարդաշիր»: Այնուհետեւ Բոզորգմիհրը իր հետ Հնդկաստան է տանում նարդին, որպեսզի ստուգի հնդիկների գիտելիքները: Դեւսարմի իմաստունները չեն կարողանում բացահայտել նարդու էությունը:

Մի խոսքով, հեքիաթ-պատմություն, որում միշտ հաղթում են պարսիկները:

Օրբելու գրքի ամենահետաքրքիր մասն է կազմում պատմվածքը Գավի եւ Թալհանդի մասին ու ճատրակ խաղի ստեղծումը Թալհանդի մոր համար: Պատմվածքում խոսվում է Հնդկաստանում ապրող երկու արքայազների՝ Գավի եւ Թալհանդի՝ արյունակից եղբայրների մասին, որոնցից յուրաքանչյուրը ձգտել է տիրանալ գահին: Թագուհին հավասարապես սիրել է երկուսին էլ՝ չիմանալով՝ ում տալ նախապատվությունը: Գավի բազմաթիվ փորձերը՝ խաղաղ ճանապարհով լուծելու հարցը, արդյունք չեն տալիս, եւ սկսվում է պատերազմ եղբայրների միջեւ: Մարտի ժամանակ Թալհանդը պարտություն է կրում: Շուրջը տեսնելով ծով արյուն, տանջվելով տոթից, ծարավից ու քաղցից, կորցնում է գիտակցությունը եւ մահանում: Մարտի ավարտից հետո Գավը գտնում է եղբորը եւ համոզվում, որ նրա մարմնի վրա չկա ոչ մի վերք: Թագուհին, իմանալով որդու մահվան մասին, մեղադրում է Գավին եղբոր մահվան մեջ: Գավը փորձում է համոզել մորը, որ եղբոր վրա ձեռք չի բարձրացրել, բայց մայրը չի հավատում: Մայրը պահանջում է, որպեսզի իրեն ցույց տան, թե ինչպես է դա եղել, որ Թալհանդը մահացել է առանց վերքի՝ փղի վրա նստած:

Ներկայացնում ենք «Ճատրակ – Շատրանգ» գրքից մի հատված «Շահնամեից» (հետո պարզ կդառնա, թե այն ինչու ենք ուշագրավ համարել), որտեղ խոսվում է ճատրակի ստեղծման մասին Թալհանդի մոր համար:

* * *

Արքա գավից սուրհանդակներ ուղարկվեցին ամենուր՝

Քաղաքները, ուր ապրում էին այրեր բազում իմաստուն:

Գավ արքայի ապարանքը ներկայացան մեկ առ մեկ,

Մոգերը, որ քաղաքներից եկել էին հոգնաբեկ…

Գիտուն մարդկանց ներկայացավ արքա Գավը աներեր,

Հինդուստանը գիտեր նրանց, որպես խելոք, քաջ այրեր:

Ծեր մոգպետը պատերազմի դաշտը գծեց, թե քանի

Զորաբանակ, առաջնորդներ պիտի գնան պայքարի:

Այնուհետեւ նա ցույց տվեց խանդակը եւ ծովը խոր,

Ամեն մեկը մի հայտնություան խորհուրդ ուներ, մի նոր խոսք:

Արքունիքում երբ որ հնչեց թմբուկների համազարկ,

Մոգերը այն պահանջեցին էբենոսե մի տախտակ:

Եվ տախտակի վրա նրանք պատկերեցին մարտի դաշտ,

Իրար հանդեպ երկու բանակ՝ քինախնդիր ու անհաշտ:

Այդ տախտակը բաժանեցին հարյուրանկյուն վանդակի:

Որ շահերը առաջնորդեն իրենց ընտիր բանակին:

Փղոսկրից եւ սեւ տեկից պատրաստեցին փառապանծ

Երկու արքա՝ իրենց խելքով ու բանակով գերազանց:

Ապա նայիր՛, հեծելազոր եւ հետեւակ երկու զորք

Ընթանում են դեմ հանդիման, մահվան հանդեպ միշտ անհոգ:

Եվ՛ ձիերը, եւ՛ փղերը, խորհդատուն արքայի՝

Զույգ բանակներն արքաներով արդեն պատրաստ են մարտի:

Կռվի դաշտում կանգնած շահը՝ իր թիկնապահ զորքի հետ,

Իսկ նրա մոտ խորհրդատուն՝ գիտուններից խորագետ:

Տիրակալից այս ու այն կողմ փղերի գունդն է կանգնած,

Հողն է եռում ոտքերի տակ՝ Նեղոսի պես վարարած:

Տե՛ս, փղերի հետեւում շարքով ուղտերն են կանգնած

Ամեն մեկին թամբել է մի դյուցազուն կռվազան:

Ապա ճապուկ ձիեր հեծած եկու հսկա անվանի

Դեպի կռվի դաշտն է նետվում, թեկուզ կյանքը վտանգի:

Երկու ռոխ մարտական թառել է ծայրին տախտակի,

Թռչունների կտուցին վառվռում է արյունը լյարդի:

Իսկ առջեւից ու հետեւից հետիոտն է հաղթազեն,

Պատրաստ, երբ որ հրամայեն, պատերազմի մեջ նետվեն:

Ով որ կռվի դաշտը անցնի, նա կլինի փառավոր,

Ինչպես շահի խորհրդատուն մեծարվում է ամեն օր:

Խորհրդատուն կռվի պահին միշտ շահին մոտ է լինում,

Մի վանդակով է միայն նա շահից առաջ ընթանում:

Փղեը մարտական երեք վանդակով առաջ են գնում,

Մարտի դաշտը նրան ուղիղ երկու մղոնից է երեւում:…

Իսկ ուղտերը ընթանում են երեք վանդակ համաչափ,

Միշտ առաջ են վազում նրանք ու հարուցում են խուճապ:

Ձիերը նույնպես երեք վանդակով գնում են առաջ,

Սակայն երրորդ վանդակի մեջ թեքվում են ձախ կամ թե աջ:

Բայց ռոխ թռչնին հետամտել ոչ ոք բնավ չի կարող,

Նրանց տրված է թռչկոտել ամբողջ դաշտում, ամեն կողմ:

Ամեն մեկը ունի շարժման հարմարավետ իր ուղին,

Ո՛չ հեռու են գնում, ո՛չ էլ մոտիկ կանգնում ռոխին:

Երբ տեսնում են շահնշահին հանկարծահաս վտանգ կա՝

Միաբերան գոռգոռում են. «Զգուշացի՛ր, ո՛վ արքա…»:

Եվ վանդակից անմիջապես նահանջում է շահ-արքան,

Մինչեւ որ նա չի կորցնում հետադարձի կարճ ճամփան:

Ամեն կողմից պաշտպանում են շահնշահին ոսկեթագ,

Խորհրդատուն, ձին ու փիղը, ռոխ թռչունն ու հետեւակը:

Սակայն ջահել շահը զգաց կործանարար ահեղ հողմ,

Տագնապահար բանակները տարածվել են ամեն կողմ:

Ջուր ու արգելք, խրամատներ, թե ուր կարող է փախչի,

Աջ թե ահյակ, ուր էլ գնա՝ ամենուրեք թշնամի:

Այդպես կռվի օրհասական պահին եղավ շահին՝ մահ,

Քանզի տերը չցանկացավ շահ Թալհանդին տալ նոր գահ:

Նրա մահից հետո Գահը տերը դարձավ մեծ գահի,

Ի հիշատակ եղբոր մահվան՝ սկիզբ դրեց այս խաղին:

Երբ շախմատի սգո խաղին նայեց մայրը վշտաբեկ,

Որդու համար արյուն-արցունք թափեց, ինչպես պղտոր գետ:

Գիշեր-ցերեկ ողբում էր նա, որ մահացավ իր որդին,

Սիրտն ու հոգին ցավերով լի՝ նայում էր նա շախմատին:

Ուշքն ու միտքը այդ խաղին էր՝ հայացքը միտ տախտակին,

Տառապում էր մեծ ցավերով, այնտես տեսնում Թալհանդին:

Կերուխումից հրաժարվեց, մնաց անշարժ, մեկուսի,

Մինչեւ մահը եկավ, որ նա վերջին խոսքը իր ասի:

Շարունակելի

Գոհար Պալյան

«Լուսանցք» թիվ 30 (420), 2016թ.

«Լուսանցք»-ի թողարկումները PDF ձեւաչափով կարող եք կարդալ www.hayary.org կայքի «Մամուլ» բաժնում, pressinfo.am պորտալում՝ հայկական եւ արտասահմանյան տպագիր մամուլի առցանց գրադարանում եւ pressa.ru-ում: