Բոն – Միհրականություն – Աստվածը, ով մեծարվում է Բոն-Միհրականությունում, կոչվում է «Ամենաբարի» ու … այս Աստծո կողքին գոյություն ունի աստվածուհի՝ որ կառավարում է ամբողջ աշխարհը…

Սկիզբը՝ թիվ 18-ում

http://www.hayary.org/wph/?p=4862 - Բոն – Միհրականություն (1-ին մաս). Գլխավոր հանելուկը՝ «մոգական քառակուսին» ծածկագիր է, որը կարելի է անվանել «Բոնագիր»… Ալքիմիան՝ Աստծո, Սիրո եւ Ոգու մասին…

Որ ժամանակին էլ պատկանեն տիբեթյան ձեռագրերի տեղեկությունները, միեւնույն է, կշատրիաների կաստան (դասը) երբեք կապ չի ունեցել դրավիդների հետ, հետեւաբար, «մաքուրների» տիրապետության մասին մատնանշումը պետք է դիտել որպես ակնարկ Շենրաբի արիական ցեղից ծագման փաստի: Համաձայն սրան, հնդկական առասպելաբանական բնագրերում հանդես են գալիս արիական Բրահմա եւ Ինդրա աստվածները, իսկ դրավիդյան Շիվան ու Վիշնուն նույնիսկ չեն հիշատակվում, ինչը թույլ է տալիս զուգադրությունների որոնումները կենտրոնացնել արիական պաշտամունքների վրա:

Նյութերը բոնական կրոնի մասին սակավաթիվ են: Տեղեկությունները, որոնք տրվում են եվրոպական աշխատություններում, հակասական եւ մշուշոտ են:

Ինչ վերաբերում է Բոնի նկարագրմանը տիբեթյան աղբյուրներում, ապա այստեղ պետք է հաշվի առնել ակներեւաբար կեղծարարության հնարավորությունը: Քանի որ անտիկ շրջանի կրոնի պատմությունը լավ է ուսումնասիրված, հստակ կարելի է ասել, որ նշված պայմաններին բավարարում է միայն Միհրի պաշտամունքը:

Երբեմն Միհրը համարվում է արական եւ իգական սեռը միատեղող աստված: Որոշ միհրական հուշարձաններում հանդիպում ենք աստծու եւ աստվածուհու խորհրդանշանները:

Համաձայն միհրականության հիմնական թեզի Երկինքը իր կնոջ՝ Երկրի հետ իշխում է բոլոր մյուս աստվածներին, որոնք ծնվել են հիմնական երկմիասնական աստծուց:

Միհրականության մեջ Երկիր-արտադրողուհին (terra-Mater), գլխավոր տեղ է գրավում արարողություններում եւ միհրականության ուսմունքում, իսկ բոնականների մոտ գլխավոր ծիսակարգերից մեկը հողը ջրելն է. «Անուշահոտ ծուխը միանում է երկնքին: Մաքուր, գեղեցիկ թասի մեջ լցվում է մաքուր ջուրը եւ պահվում այն աջ ձեռքում կամ կողմում: Ջրում են մատղաշ, կանաչ խոտը եւ պահում թասը ձախ ձեռքում, որից հետո դնում թանկարժեք մաքուր ամանի մեջ»:

Միհրականության մեջ 4 գլխավոր քամիները տարվա 4 ժամանակների հետ աստվածացվում են որպես բնության ուժերի գորագույն ոգի:

Համաձայն «Ավեստայի», Միհրը լույսի աստված է: Կիլիկիայում հայտնաբերված մեդալիոնի վրա նա պատկերված է պսակը գլխին երիտասարդ տղամարդու տեսքով, դաշույնը աջ ձեռքում, որը նա պատրաստվում է խրել զոհաբերվող ցլի կոկորդը:

Բոնում Միհրը «Սպիտակ լույս» աստծո նմանօրինակն է, ընդ որում՝ նրան կոչում են ոչ թե հենց այնպես «լիա» աստված, այլ «լիա-գշեն» քուրմ-աստված: Քուրմ («գշեն») բառն ունեցել է կոնկրետ իմաստ, հին Տիբեթում հենց այդ անձն էր կրոնական արարողությունների ժամանակ զոհաբերվող ցլի կոկորդը մխրճում դաշույնը: Առանձին մարդկանց աստվածացում է եղել նաեւ արեւմտյան միհրականությունում:

Հայտնի է, որ հայոց Տրդատ թագավորին երկրպագում էին որպես Միհրի էմանացիա, նույնիսկ Կայսր Ներոնը պատրաստվում էր անձամբ մասնակցելու հանդիսականությանը՝ նրան պատշաճը հատուցելու որպես աստծու:

Քսերքսը իր կայսրությունում հատուկ հրամանով արգելեց վիպաշներին երկրպագելը, բայց Միհրը ու Անահիտը վտարանդի աստվածների ցուցակից հանված էին եւ հիշատակվում են Արտաքսերքսի արձանագրություններում որպես Ահուրամազդայի դաշնակիցներ:  

Իրանում Քսերքսը մ.թ.ա V դ. լրիվ ոչնչացրեց բոնական ուսմունքը, բայց փոխարենը միհրականությունը ծաղկեց Փոքր Ասիայում: Նրան էին երկրպագում կիլիկյան ծովահենները, որոնցից այն փոխ առան հռոմեական զինվորները, որոշ կայսրեր, օրինակ, Ավրեշիանը, Յուլիան Ուրացողը, իսկ Իրանում՝ զորավար Բահրամ Չուբինը:

Պարզվել է, որ Շենրաբի կենսագրության ստեղծագործությունը կազմվել է Էլամում, եւ այն շարադրված է փյունիկյան տառերով:

Բ. Կուզնեցովի («Բոն եւ Մազդաիզմ») ստեղծագործական հիմնական միտքն այն է, որ Բոնական կրոնը պարսկական ծագում ունի: Նրա կարծիքով, Շենրաբի աստվածներն են Ահուրամազդան, Միթրան եւ Աստարտա-Անահիտը (Àñ­òàð­òà-À­íàõè­òà): Անահիտին անվանել են նաեւ Սատրիգ՝ Հավերժ Ոլորտի Մայր:

Գիրքը լի է հակասություններով եւ կասկածելի տեղեկություններով, որի համար էլ երեւի իր կենդանության օրոք արժանացել է անողոք քննադատման: Նրա գրքերը միայն 1998թ.-ից են սկսել հրապարակել:

Զարմանք է առաջացնում նրա մշուշոտ հետեւյալ մեջբերումը Եղիշեի Վարդանի եւ հայոց պատերազմի մասին երկից, «Ակնարկ ուսուցիչ Միթրայի (Շենրաբի)» վերաբերյալ կարելի է տեսնել պատմագիր Եղիշե Վարդապետի՝ իր Վարդանի պատմության մեջ, որը հենվելով հին իմաստունների ասույթների վրա, գրում է. «Միհրը» ծնվել է մի կնոջից, ով պատկանում է մարդկանց ռասսային, իսկ ինքը եղել է ոչ պակաս, քան թագավոր»: Սրան ավելացնենք, որ Շենրաբը նրա հետեւորդների կողմից համարվում է Միթրայի մարմնավորումը, աստվածացվում էր, ինչում, նպաստել է պարսկական մարգարեն:

Ի՞նչ է նշանակում՝ (Միհր Աստվածը ծնվել է կնոջից «ով մարդկային ցեղից է, եւ ինքն էլ ամենաքիչը եղել է թագավոր»…):

Իրականում Եղիշեի մոտ  գրված է. «Այս բանն ասաց նաեւ ձեր երեւելի իմաստուններից մեկը, թե Միհր աստվածը մարդկային մոր ծնած էր եւ աստվածազավակ թագավոր է եւ քաջ համհարզ յոթերրորդ աստվածների»:

Այսպես կոչված «հնդկական եւ տիբեթյան» ձեռագրերը վերծանելիս լավ կլիներ, որ հեղինակը առաջին հերթին պարզեր, որ ժողովրդի թողած ժառանգությունից է օգտվում ու միայն դրանից հետո շարադրեր իր «հանճարեղ» աշխատությունը:

Օտար հեղինակները հաճախ օգտագործում են վերացական «հնդեվրոպական լեզու» կամ «արիական ռասա» տերմինները, որպեսզի շրջանառության մեջ չդրվեն «հայոց լեզու», «հայեվրոպական լեզու» կամ «հայ արիական ռասա» տերմինները:

Արիական ռասային են պատկանում տարբեր ժողովուրդներ, ու խոսելիս նրանց մասին պետք է նշել կոնկրետ՝ ո՛ր ժողովրդի մասին է խոսք գնում:

Լ. Գումիլյովը, ի տարբերություն իր համահեղինակ Բ. Կուզնեցովի, «Էթնոսֆերա» գրքում գոն մեկ անգամ հիշատակում է Հայաստան անվանումը եւ գրում է. «Հատուկ, բայց միանգամայն անկախ դիրք է զբաղեցնում լեռնային շրջանը, որը ձգվում է Ադրիատիկ ծովից՝ Փոքր Ասիայի միջով մինչեւ Անդրկովկաս»: Այս 3 ռեգիոնների սահմանագծերով մշտական Էթնիկական սերտ հարաբերություններ են եղել: Այդպիսին էին XII դ. Իսպանիան, Իլլիրիան եւ Մեծ Հայաստանը, որը ձգվում է մինչեւ Միջերկրական ծովի ափերը, որտեղ գտնվում էր Փոքր Հայաստանը՝ Կիլիկիան:

Ի պատասխան, մեր աստվածների՝ Անահիտի, Միհրի… պարսկական ծագում վերագրողներին, Մ. Գավուքճյանը («Ուսումնասիրություններ հայոց հնագույն պատմության») համոզիչ փաստերով ապացուցում է հակառակը՝ պարսիկներն են փոխառություն արել հայերից:

Անահիտի մասին նա գրում է. «Ոմանք ասում են, թե Անահիտ անունը Հայաստան է եկել Իրանից, բայց դժվար է ընդունել այդ: Իրանը չի հանդուրժել կանանց իշխանությունը: Ընդհանրապես, Իրանի դիցարանում աչքի չեն զարնում դիցուհիները: Իսկ Անահիտն էլ կարծես այդտեղ պատահական ներկայություն է, որին չի տրուել այն մեծ պատիւն ու յարգանքը, որ վայելում էր Հայաստանում:

Ուստի դժուար է ընդունել, որ հայերն իրենց այդքան սիրւած ու առաջնակարգ տեղ դրած ազգային մեծ դիցուհի Անահիտին փոխառած լինեն Իրանից, ուր նա ինքը օտար է: Միանգամայն պարզ է, որ թե Անահիտը Հայկական լեռնաշխարհի խոր անցեալից եկող բնիկ (Inanna – Anunit) դիցուհին էր, հենց Արատտայի նշանաւոր դիցուհին, որ այդքան մեծ կարեւորութիւն ուներ անգամ III հազարամեակի սկզբներին մ.թ.ա.: Նա էր, որ Մեծամուրում պաշտամունքի առարկայ էր հաւանաբար, որպես Սիրիուս աստղ, 2800 թուական, մ.թ.ա, երբ Իրանում պարսիկների գոյութեան մասին դեռ խոսք չկար: Ուստի պիտի ընդունել, թե Անահիտը եղել է Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ ու հարազատ աստուածուհին: Իսկ իրանցիները (եթե նրանց մոտ հին է Անահիտը) այն իրենց հետ տարած պիտի լինեն, երբ հեռացան Հայկական լեռնաշխարհի շրջաններից»:

Միհրի մասին Գավուքճյանը գրում է հետեւյալը. «Մենք կարծում ենք, թե Միհր անունը, Միթրա կամ մի այլ (գուցե հենց Մհեր) անունաձեւով, յայտնի պիտի լիներ Աքեմենյաններից շատ առաջ, Միտաննիի ժամանակներից եւ պիտի պահպանուած լիներ ժողովրդի մեջ, յատկապես Միտաննիի կամ Արմանի-Սուբարիի (եւ յետոյ Արմե – Շուբբիայի)  շրջանում, ուր գտնվում էր Սասունը: Դրա համար էլ Միհր անունը Աքեմենյանների ժամանակ կամ յետոյ հեշտությամբ է ընդունվել»:

Պարզ է, որ Մեծ Մհերը ներկայացրել է Խալդիին: «Դրա համար պիտի ցուցմունք համարել այն, թե նա  կոչուել է «առիւծաձեւ Մհեր» այնպես, ինչպես ուրարտական որմնանկարներում առիւծի վրայ է երեւում Խալդին: Այլ ավելին՝ Մեծ Մհերի կինը կոչուել է Արմաղան, որ կարծես աղավաղված ձեւն է Խալդիի կնոջ Արուբան (ի) անուան»:

Արամազդի մասին Գավուքճյանը գրում է. «Աքեմենյանների ժամանակ Հայաստան եկավ Ահուրամազդան եւ հայկական դիցարանում Աստուածի տեղը բռնելով (բայց Ահուրան փոխելով ազգային Արա դիցանունի) կոչուեց Արա-Մազդ (Արամազդ) ու հայացավ: Իսկ բուն իրանական Ահուրամազդային հայերը կոչեցին Որմիզդ՝ հետեւելով պահլավական Հորմիզդ եւ Օրմիզդ ձեւերին»:

Մեր կարծիքով, հնարավոր է Արամազդ անունը առաջացել է ոչ թե պարսկական Ահուրամազդայից, այլ երկու հայկական աստվածների անուններից՝ Արամազդ=Արամ+Աստղիկ=Արամաստ, ինչպես օրինակ, Հերմաֆրոդիտ=Հերմես+Աֆրոդիտա=արուէգ: Նույնը կարելի է ասել Լեոնադրո դա Վինչիի Մոնա Լիզայի (Ամոն+Լիզա) մասին, որը ոչ տղամարդ է, ոչ էլ կին, այլ հակադիր՝ արական եւ իգական սկզբունքների միասնություն:

Հայտնի է, որ Արամազդի (Հայոց աստվածային համակարգի գլխավոր աստվածն է՝Հայր Արան,-խմբ.) բագինը, որը գտնվում էր Վասպուրականի Անձեւացյաց գավառի Պաղատ լեռան վրա, կոչվել է «Տուն Արամազդա եւ Աստղկան» անունով, չնայած, որ այլ աղբյուրենրում Աստղիկին համարում են Վահագնի սիրեցյալը կամ կինը:

Լ. Գումիլյովի մոտ նշվում է, որ երբեմն Միհրը համարվում է արական եւ իգական սեռը  համատեղող աստված, ինչը կարելի է ասել նաեւ Արամազդի (Արամաստի) մասին:

Ենթադրում ենք, որ Միհրին հովանավորող «Սպիտակ լույս» քուրմ-աստծուն է համապատասխանում Արամազդը, որին զոհաբերում էին սպիտակ կենդանիներ (ցուլ,  նոխազ, ձի եւ ջորի):

Ղ. Ալիշանը Հերոդոտոսից անելով հետեւյալ մեջբերումը. «Արաբները պաշտել են Ուրանիա-Աստղիկին, որին պարսիկները կոչում էին Միթրա», եզրակացնում է. «Ոմանք այս անունը Միհր կարծեցին, բայց հնագույնները համարում են «Mater», այսինքն՝ մայր»: Եթե պարսիկները Աստղիկին Միթրա էին կոչում, ապա, կարծում ենք, այն «Mater»-ի աղավաղված ձեւն է: Mater բառը կարելի է ներկայացնել որպես Mater=Ma+ter եւ Mater=M+ater, որտեղ «ater» նշանակում է «կրակ, ատր», իսկ M (Մ) տառը Տիեզերքի առաջնային տարրն է՝ ջուրը, որը զուգակցվում է մոր (կնոջ) հետ, այսինքն՝ M+ater=ջուր+կրակ=երկիր+երկինք=մայր+հայր միասնություն:

Հնդկական աղբյուրներում նշվում է, որ երրորդ ռասան (լեմուրացիաները) անցել են մարդկության զարգացման 2 փուլերի միջով՝ հերմաֆրոդիտյան եւ անջատ (երբ երկու սեռերը սկսեցին գոյատեւել տարբեր մարմիններում, այլ ոչ թե մի ընդհանուր մարմնում, ինչպես նախասկզբում էր):

Ե. Բլավատսկայան («Գաղտնի հայեցակարգ (դոկտրինա)») գրում է, որ երրորդ ռասայի նկարագիրն է եղել Tay-T տառը: Երրորդ ռասսային հաջորդել է չորրորդ ռասան (ատլանտների ռասան), վերջիններից էլ առաջացել է այժմյան հինգերորդ ռասան:

Ելնելով այս տեղեկություններից՝ կարելի է եզրակացնել, որ Սյունիքի ժայռապատկերներում հանդիպող բազմաթիվ T նշանագրերը ու նաեւ Վանի ժայռի վրա փորված T-աձեւ կեղծ դռները, որոնց կարելի է անվանել Մեծ եւ Փոքր Մհերի դռներ, փորագրվել են վաղնջական ժամանակներում:

Բայց ինչու՞, որպես լատիներեն մեծատառ T տառ, այն բացակայում է Մեսրոպյան այբուբենում:

S տառի միայն նոտրագիրն է նշված երկու ձեւերով (XVI դ. եւ XV-XIX դդ.), համակարգչային սիմվոլներում չկար այդ նոտրագիրը, դրա համար չկարողացանք այն այստեղ պատկերել,-խմբ.)): Ահա մի հանելուկ եւս, որի պատասխանը կարող են տալ բանասերները:

Քանի որ միհրականությունը Հայաստանից է տարածվել Արեւելքում եւ Արեւմուտքում, ապա  պետք է, որ գոնե ինչ-որ վկայություն պահպանված լիներ մեզ մոտ՝  կապված Բոն հավատքի կամ Բոնա անվան հետ:

Կարծում ենք, այդ վկայությունը կա ուրարտական արձանագրություններում՝ դա Խալդի աստծո կնոջ՝ Արուբան (ի) անունն է, որը համապատասխանում է Բոնային: Արուբան անունը կազմված է «արու/արա» եւ «բան /բոն/բուն» արմատներից, որտեղ «բոնան» պտղաբերության աստվածուհին է, իսկ Արան՝ Արեւ աստվածն է: Ուրեմն Արուբանա=Արա+Բանա-Բոնա=Արաբանա=Արաբոնա:

Ինչպես տեսնում ենք, ուրարտական ժամանակաշրջանում պահպանված է Արայի եւ Բանայի (Բոնայի) միասնական անունը, իսկ բոնական կրոնում հիշատակվում է միայն Մայր Աստվածուհու անունը:

«Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»-ում հանդիպում ենք «բանա» արմատով բազմաթիվ տեղանունների: Օրինակ, Բանա-գյուղ (բերդ, ավան) եւ Բանա տաճար (եկեղեցի) Մեծ Հայքի Տայք աշխարհի Բերդացփոր գավառում:

«Լուսանցք»-ում (հունիսի 13.09.2014թ.) տպագրվել էր մի հոդված՝ կապված Երեւան անվան ծագման հետ, որտեղ ասվում է, որ ուրարտագետ Հ. Կարագեոզյանը Արգիշտի 1-ինի արձանագրության մեջ բնակավայրի անունը կարդում է Երեբունե (Երեբոն չվկայված ձեւից) եւ համարում է, որ Երեբունեն բաղկացած է «եր» կամ «երե» (բույն) բաղադրիչներից, որը նշանակում է «երջանիկ քաղաք»:

Մենք կարծում ենք, որ Երեւան անվանումը առաջացել է Խալդի աստծո կնոջ՝ Արուբան (ի) անունից, որտեղ «արու/արա» արմատը փոխարինվել է «երե»-ով, որի  արդյունքում ունենք՝ Արուբան-Արաբան-Երեբան-Երեւան տարբերակները:

Մայր-Աստվածուհու անունից է առաջացել Արուբան-Երեւան անվանումը, ինչը կարող է նշանակել Աստվածների քաղաք (երկիր), Արեւի քաղաք եւ վերջապես Մայրաքաղաք:

Հայոց աշխարհի եւ մեր մայրաքաղաքի խորհրդանիշն է Մա-սիս լեռը, որին կոչում ենք՝ Մայր-լեռ, իսկ օտարները՝ Սուրբ Մերու լեռ, որի ստորոտում է գտնվում հայ աստվածների ստորերկրյա թագավորության մայրաքաղաքը եւ որը հանդիսանում է ամբողջ տիեզերքի ողնաշարը ու կենտրոնը:

Աստվածը, որը մեծարվում է Բոն-Միհրականությունում, կոչվում է «Ամենաբարի» ու քանի որ ոչ մի բան չի կարող առաջանալ առանց հոր եւ մոր, ապա այս Աստծո կողքին գոյություն ունի աստվածուհի, որը կառավարում է ամբողջ աշխարհը: Դա սիրո եւ գթասրտության Մեծ Մայրն է, որը հարգված է ավելի շատ, քան նրա ամուսինը, որովհետեւ նրա ուժը կապված է հողի հետ, որի պատճառով էլ նա կոչվում է «Մայր Հող»:

Գոհար Պալյան

«Լուսանցք» թիվ 20 (366), 2015թ.

Կարդացեք «Լուսանցք»-ի PDF տարբերակները www.hayary.org-ի «Մամուլ» բաժնում

Այս գրառումը հրապարակվել է Արվեստ, Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։