Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝ բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին (4-րդ մաս) – Արմեն Ավետիսյան, Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ

Սկիզբը՝ թիվ 2-4-ում

http://www.hayary.org/wph/?p=4611  Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝ բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին (1-ին մաս) – Արմեն Ավետիսյան, Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ

http://www.hayary.org/wph/?p=4625  Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝ բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին (2-րդ մաս) – Արմեն Ավետիսյան, Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ

http://www.hayary.org/wph/?p=4641Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝ բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին (3-րդ մաս) – Արմեն Ավետիսյան, Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ Տիեզերքի մոդելավորման համակարգ են ստեղծել…

- ԱՍՏՂԻԿ-ը հայոց սիրո եւ գեղեցկության Աստվածուհին է: Սիրո դիցուհուն նաեւ ջրի Աստվածուհի են համարել, քանզի Նրա պաշտամունքը անմիջական կապված է Վարդավառի տոնի հետ: Աստվածուհու պաշտամունքը կապված է նաեւ Արուսյակ (Վեներա) մոլորակի հետ։ Աստղիկը համարվում է երկնային լույսի Աստվածուհի, կոչվել է նաեւ Ոսկեծղի, Վարդամատն:

Աշտիշատում գտնվող Աստվածուհու տաճարը կոչվում էր «Վահագնի սենյակ», ուր Աստղիկը հանդիպում էր իր սիրած Վահագնին, քանզի նրանց սերը Արարչատուր էր եւ Արարչակնիք… Աստղիկի եւ Վահագնի ամուսնությունը համարվում էր սրբազան եւ բնույթով միակն է բոլոր Աստվածային Համակարգերում… Այդ ամուսնության հետեւանքով անձրեւ էր տեղում երկրի վրա, ծաղկեցնում երկիրը, բերք ու բարիք տալիս մարդկանց։ Աստղիկին պատկերում էին մերկ, չքնաղ գեղեցկուհու տեսքով, հաճախ՝ լողանալիս։ Նա ամեն գիշեր լողանում էր Արածանի (Եփրատ) գետում։ Նրա սիրով տարված երիտասարդ տղաները Տարոնի Դաղոնաց սարի վրա գիշերները խարույկներ էին վառում, որպեսզի դրանց լույսի տակ կարողանան տեսնել լողացող դիցուհուն, հիանան նրա չքնաղ գեղեցկությամբ։ Բայց Աստղիկը ամեն գիշեր Տարոնի դաշտը մշուշով էր պատում, որպեսզի իրեն ոչ մի օտար աչք չկարողանա տեսնել, որի պատճառով երկիրը կոչվել է Մուշ, դաշտը՝ Մշո դաշտ։

Հին Հայաստանում համոզված էին, որ Աստղիկը բնակվել է Տարոնի Ասղնբերդում, որի տանիքում բույն դրած ծիծեռնակները՝ որպես սուրհանդակներ, լուր էին տանում աստվածուհու սիրեցյալ Վահագն Աստծուն։ Աստղիկին նվիրված տաճարներ կային նաեւ Վանա լճի մերձակա Արտամետ գյուղում, Անձեւյաց գավառում եւ այլուր։ Երեւանի օպերայի ու բալետի շենքի տեղում նույնպես եղել է Աստղիկին նվիրված տաճար։ Տոնակատարության ժամանակ Աստղիկին նվիրաբերել են վարդեր (այստեղից էլ՝ նրա Վարդամատն մականունը), աղավնիներ թռցրել, ջուր ցողել իրար վրա, ուրախացել։

Ակադեմիկոս Մանուկ Աբեղյանն Աստղիկին համարում էր նաեւ «ջրի աստվածուհի» եւ համարում, որ «Գեղամա լեռներում հայտնաբերված «վիշապներ» կոչված ձկնակերպ կոթողներն Աստղիկ դիցուհու արձաններն են»։ Աստղիկը համապատասխանում է հունական Աֆրոդիտե, հռոմեական արհեստածին Վեներա աստվածուհիներին։ Աստղիկի տոնը նշել են հուլիսի կեսին՝ համընդհանուր մեծ հանդիսություններով եւ արարողություններով։ Տոնը կոչվել է Վարդավառ եւ պահպանվում է։ Վարդավառը դարձրել են Հայաստանյայց (Հայաստան այցելած, այսինքն՝ դրսից եկած) առաքելական եկեղեցու տաղավար տոներից, բայց նշում են որպես Հիսուս Քրիստոսի պայծառակերպության տոն։ Սա ոչ մի կապ չունի Վարդավառի հետ, եւ եկեղեցին դարեդար փորձեց վերացնել Վարդավառի՝ միմյանց ջրելու, ջրցողելու ավանդույթը, ինչը ցայսօր չի հաջողում..

Ըստ արիական ավանդույթների՝ «Ստորգետնյա աստվածը արարչական ընտանիքից գողանում է Աստղիկին, որի հետեւանքով արիների միջից վերանում են Սերն ու Գեղեցկությունը, նրանց հոգիներում բույն է դնում ատելությունը, եւ նրանք դառնում են տգեղ ու դժնակ։ Բայց Վահագնը, հաղթելով Վիշապին, ազատում է Աստղիկին եւ, շրջելով Արարատով, արիներին օծում է վարդաջրով, վարդավառ է սարքում ու նրանց վերստին օժտում աստղիկյան սիրառատությամբ։ Վարդավառը Հայոց աշխարհում անցնում է մեծ շուքով։ Դա հայերի ամենասիրված տոներից է։ Այդ օրը մեծ թե փոքր խանդավառությամբ իրար օծում են ջրով, միմյանց Սեր ու Գեղեցկություն են տալիս, երգում, պարում, նորոգում աստվածային խորհուրդը, փառաբանում Աստղիկին, իրար նվիրում նորոգ սիրո խորհրդանիշ ծաղիկը՝ Վարդը»։ Ըստ ավանդազրույցի՝ ծովի ճերմակաթույր փրփուրներից էր ծնվել Աստղիկը եւ որտեղից քայլում էր՝ ոտքերից կաթկթացող արյունից վարդեր էին բուսնում։ Երբ դիցուհին վարդի թերթիկներ էր թափում Հայոց աշխարհին, դրանք աննկատելիորեն քսվում էին հայ աղջիկներին եւ նրանց օժտում աստվածային գեղեցկությամբ… Աստղիկ աստվածուհու անունն է կրում Հայկյան տոմարի յուրաքանչյուր ամսվա յոթերորդ օրը։

ԱՍՏՂԻԿ - Սիրո Գերագույն Խորհուրդ: Լեզվաբանորեն կազմված է՝ ԱՍՏ (գերագույն խորհուրդ) բառով, ԱՂ (սեր, հաճելի) բառարմատով եւ ԻԿ քնքշացուցիչ մասնիկով՝ ԱՍՏ-ԸՂ (աղ)-ԻԿ: ԱՍՏՂԻԿ-ը, որպես Սիրո Գերագույն Խորհուրդ, ճանաչված է Սիրո Աստվածուհի: Եվ Աստղիկն է մշտապես հովանավորում Արիների սիրո զգացողությունը:

ԱՍՏՂԻԿ-ին՝ Սիրո Գերագույն Խորհրդին է նվիրված Վարդավառը: Վարդավառի տոնակատարությամբ Արիները փառաբանում են ԱՍՏՂԻԿ-ին, նրան վարդ ծաղիկներ նվիրում, վարդաջրով օծում իրար եւ իրենց մեջ, ինչպես ասացինք, նորոգում են Աստվածային Սիրո զգացողությունը: Ըստ այդմ, ԱՍՏՂԻԿ-ին անվանում ենք նաեւ ՎԱՐԴԱՄԱՏՆ, որ նշանակում է Սիրո Գերագույն Խորհուրդը Պահպանող:

Հայ արիները հուլիսի 27-ին նշում են  Վարդավառի տոնը, որը նշվում է նաեւ որպես սիրո Աստղիկ Աստվածուհու տոն: Վարդ՝ Վ-Արդ նշանակում է Գերագույն-Վերին Սերումի Խորհուրդ, Գերագույն Սիրո Խորհուրդ: Վարդավառը նախաշնում է Գերագույն Սիրո խորհրդով վառվել-խանդավառվելը, օծվելը: Այդ օրը հայ արիները միմյանց նաեւ ջրում են՝ ջրոցի խաղալով, քանզի ջուրը նախանշում է մաքրություն, ջրվելը՝ մաքրվել, իսկ Սիրո Գերագույն Խորհրդի կրող եւ պահապան Աստղիկ Աստվածուհուն (ուրեմնեւ՝ յուրաքանչյուրն իր սիրուն) ընդառաջ գնալու համար կատարվում է ջրով մաքրվելու-օծվելու արարողություն:

- ՆԱՆԵ Աստվածուհին հայոց ողջախոհության, իմացության կրողը եւ հովանավորն է: Չնայած երբեմն նրան նաեւ որպես ռազմի Աստվածուհու են պաշտել, քանզի հավասարակշիռ ու ողջախոհ կեցվածքով նաեւ հայոց ռազմուժի հենարանն է եղել: Նանեն համարվել է նաեւ ընտանիքի առողջ մթնոլորտի ու կենսակերպի պահապանը:

Նանե Աստվածուհու հայտնի տաճարը գտնվում էր Եկեղյաց գավառի Թիլ ավանում, Անահիտի տաճարի մոտակայքում։ Հայության մեջ մինչեւ այժմ էլ մեծ մորը, այսինքն՝ տատին, նանե են կոչում, մի բան, որ վկայում է Նանե դիցուհու մայր աստվածության հետ ունեցած կապի, ընտանիքների ամրության եւ մարդկանց մեջ նրա անվան ու պաշտամունքի լայն տարածվածության մասին։

ՆԱՆԵ – Որեւէ բացատրություն այս մասին չկա: Սակայն ակնհայտ է, որ ՆԱ եւ ՆԵ արմատները հայոց արական եւ իգական ինքնությունները բնորոշող բառարմատներ են: Գրաբարում ՆԱ դիմելաձեւով դիմում էին արական սեռի, իսկ ՆԵ դիմելաձեւով՝ իգական սեռի ներկայացուցիչներին: Սա որոշակի պահպահվել է նաեւ արեւմտահայերենում:

Այսպես՝ Աստվածուհին իր ՆԱ-ՆԵ անվամբ հայ արական եւ իգական սեռերի ողջախոհության խորհուրդն է կրում, ինչը ՆԱՆԵ միասնությամբ նաեւ ողջախոհություն է բերում հայ ընտանքիներին, ազգին:

Հայ արիները հունիսի 22-ին նշում են Հայոց ողջախոհության Նանե Աստվածուհու տոնը: Արիական հայերի տոնացույցով հյուրընկալության, լի-առատության եւ Վարդավառ-սիրո տոնի միջեւ նշվում է ողջախոհության Աստվածուհու տոնը, եւ հայ արիները փառաբանում են Նանե Աստվածուհուն՝ ակնկալելով, որ Նա իր ողջախոհությամբ կօգնի նաեւ տարվա հաջորդ կեսն անցկացնել առավել կազմակերպված եւ նպատակային, նաեւ գալիք ձմռանը դիմակայելու պատրաստ:

Այդ օրը նաեւ ամառային արեւադարձի օրն է, եւ մարդիկ ողջախոհության Աստվածուհուն փառաբանում են Բնական Կարգի պահպանման եւ բնության բարիքներով մարդկանց ապահովելու համար:

- ՄԻՀՐ-ը Երկնային լույսի եւ Արե(է)գակի (Ար-Է(Ի)գ-Ակ – Ար-ական եւ Իգ-ական Ակ-ունք) Աստվածն է համարվում հայոց մեջ: Լուսաճաճանչ Միհրը հայոց արդարադատության Աստվածն է, իսկ նրա գլխավոր տաճարը գտնվում էր Դերջան գավառի Բագահառիճ գյուղում։ Միհրին է նվիրված նաեւ Գառնո արիադավան-հեթանոսական տաճարը։ Միհր-լույսի, մաքրության, բարության Աստված է նաեւ:

Միհրի պաշտամունքը լայն տարածում ուներ Հայաստանում։ Հին հայկական օրացույցի յուրաքանչյուր ամսի 8-րդ օրը կոչվում է նրա անունով՝ Միհր, իսկ յոթերորդ ամիսը, որ համապատասխանում է այժմյան փետրվար ամսին, դարձյալ կոչվում էր նրա անունով՝ Մեհեկան։ Միհրի անունից է ծագում նաեւ հին հայոց հեթանոսական սրբավայրերի ընդհանուր կոչումը՝ մեհյան։ Միհրի անունն ու արարքների հիշատակը որոշ ձեւափոխումներով պահպանվել են «Սասնա ծռեր» հերոսավեպում, հանձին Մեծ եւ Փոքր Մհերի անունների ու վեպերի։

Միհրին եւ միհրականությունը հաճախ են նույնացնում պարսկական կամ հնդկական փոխառությունների հետ, սակայն, Հայկական Լեռնաշխարհից Միհրի մասին առաջին գրավոր հիշատակությունը մեզ է հասել մ.թ.ա.14-րդ դարից եւ միայն դրանից 1000 տարի անց՝ մ.թ.ա. 4-րդ դարից սկսած է Միհրը հիշատակվել պարսից սեպագրերում եւ հնդկական վեդաներում:

Արդեշիր Բ Բարեպաշտ արքան (մ.թ.ա. 405-359), կրոնական հեղափոխության արդյունքում, մ.թ.ա. 395թ. Միհրի եւ Անահիտի պաշտամունքները ներմուծեց Պարսկաստան՝ դրանք միաձուլելով զրադաշտականությանը: Մ.թ.ա. 1-ին դարի Միհրի պաշտամունքը ներթափանցեց Հռոմ: Մ.թ. 3-րդ դ. այն արդեն տարածված էր Հնդկաստանից մինչեւ Իսպանիա ընկած ամբողջ (հայեվրոպական) տարածքում:

Միհրը հայոց դիցարանում եղել է լույսի, մաքրության աստվածը։ Ենթադրվում է, որ Հայաստանի հնագույն մայրաքաղաք Արմավիրում եւս գտնվել է Միհրին ձոնված տաճար։ Միհրի պաշտամունքն սկսում է վերանալ մ.թ.ա. 4-րդ դարում։ Լույսի, մաքրության աստծո պաշտամունք է եղել նաեւ հին աշխարհի այլ երկրներում, որտեղ այն կոչվել է Միթրաս։ Ըստ հայոց հին հավատքի՝ Արեգակի սրտում ապրում են 365 սրբեր, որոնցից յուրաքանչյուրը տարվա 1 օրվա տերն է. վկայակոչվում են չարը խափանելու նպատակով։ Ըստ հնագույն հավատքի, աշխարհը ներկայացնում էր աղի մի ծով (Վանա լիճը), որի մեջ կա մի ժայռ, եւ երբ երկինքը պատվում է, լույս է ընկնում ժայռի վրա եւ քիչ ժամանակ հետո ծնվում է արարչագործ Միհրը՝ մերկ, գլխին՝ հայկական (փռյուգիական) գլխարկ, ձախ ձեռքին՝ ջահ, որով էլ լուսավորում է աշխարհը։ Միհրը՝ սպանելով ցուլին, նրա մասերից արարում է աշխարհը եւ հաստատում աստվածային օրենքը։ Միհրի պաշտամունքի վերաբերյալ առաջին հիշատակությունը վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհում գոյություն ունեցած Միտաննի թագավորությանը։ Միհրի գլխավոր տաճարը Դերջան գավառի Բագառիճ ավանում էր։ Նրան նվիրված տաճարի ավերակներ են հայտնաբերվել Արտաշատ մայրաքաղաքի տարածքում. այն կառուցված է եղել սեւ մարմարից ու վերակառուցվել է 1-ին դարում՝ Տրդատ Ա-ի կողմից։

Նեմրութ լեռան վրա գտնող Անտիոքոս Ա-ի դամբարանի մոտ կառուցված Հայ Աստվածների արձանախմբում կա նաեւ Միհրը՝ նստած Հայ Արայի (Արամազդի) ձախ կողքին։

ՄԻՀՐ (ՄՀԵՐ) – Ոգու Ուխտի, Հոգեւոր Ուխտի, Դաշինքի Խորհուրդ: Լեզվաբանորեն կազմված է՝ ՄԱՀ (ոգի) բառով եւ ԱՐ (ուխտ)  արմատով՝ ՄԱՀ-ԱՐ՝ ՄԻՀ-ԸՐ՝ ՄԸՀ-ԷՐ: Ի դեպ, հնդկական ԹԱՃ-ՄԱՀԱԼ դամբարանը հենց նույն բառակազմությունն ունի եւ արտահայտում է նույն խորհուրդը՝ ԹԱՃ (մեծ, բարձր) – ՄԱՀ (ոգի) – ԱՐ (ուխտ), որ նույնանում է ՄԻՀՐ (ՄՀԵՐ) խորհրդին: Որպես Ոգու Ուխտի խորհուրդ, հայերի մեջ ՄԻՀՐ-ը հաճախ նույնանում է ԱՐՏԱՎԱԶԴ-ին, որ նշանակում է Արտի Աստված: ԱՐՏ-ը՝ արարումը, արյունը պահպանող Աստվածադիր Խորհուրդն է (Օրենքը):

Եվ շատ հաճախ այդ երկու խորհուրդները գործածվում են միասին՝ Արտավազդ Միհր (Արտի Աստված Միհր): Երբեմն էլ գործածվում է միայն ԱՐՏԱՎԱԶԴ խորհուրդը:

Հայ արիները դեկտեմբերի 22-ին նշում են Հայոց արդարադատության Աստված Միհրի տոնը: Այդ օրը ձմեռային արեւադարձի օրն է նաեւ, ու այս բնական կարգի վերահաստատումից պաշտվել է նաեւ որպես լույսի ու ջերմության Աստված (Արեգակ-Աստված):

Հայ Տեսակի Արարման տոնից հետո հայ արիները ձմեռային արեւադարձի օրը փառաբանում են Միհր Աստծուն՝ Տիեզերական արդարության եւ իրավունքի վերահաստատման ակնկալիքով, Հայ Տեսակի Առաքելության վերաիմաստավորման համար՝ Երկիր մոլորակում եւ Տիեզերաաշխարհներում:

Շարունակելի

Արմեն Ավետիսյան, Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ

«Լուսանցք» թիվ 5 (351), 2015թ.

Կարդացեք «Լուսանցք»-ի PDF տարբերակները www.hayary.org-ի «Մամուլ» բաժնում

Այս գրառումը հրապարակվել է Արվեստ, Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։