Արարված աշխարհի կառավարումը և զարգացումը ուղեկցվում էր նոր աշխարհների (մեր լեզվամտածողության մեջ, աշխարհը նույնացվում է երկրի հետ) և աշխարհակարգի հիմնադրումով:Ըստ ավանդապատումների աշխարհի կառավարումը բաժանվում է երկու մասի, մինչև ջրհեղեղ և ջրհեղեղից հետո: Սա այն հիմնական սռնին է, որը հիմք հանդիսացավ տոմարը ստեղծելու համար: Հետագայում յուրաքանչյուր էթնոս ստեղծեց իր տոմարը, որով հայտարարվում էր նոր աշխարհի ստղծման գաղափարը, կենտրոնում նկատի ունենալով իրեն:

Հնդեվրոպական աշխարհաշինական առաջին տոմարի մասին խոսում են Շումերները, որոնք համաշխարհային ժամանակագրության սկիզբը կապում էին ջրհեղեղի հետ և ըստ շումերների՝ ջրհեղեղը տեղի էր ունեցել 18000 տարի առաջ:

Հաջորդ ժամանակագությունը առաջարկել են Ալեքսանդրիայի ժամանակագիրները, նրանք գտնում էին, որ աշխարհը ստեծվել է մ.թ. առաջ 5493 թվականի մայիսի 25-ին: Հրեաները կարծում էին,որ արարումը տեղի է ունեցել մ.թ.առաջ 3761 թվականին: Հռոմեացիք՝ իրենց տոմարը սկսում էին Հռոմի հիմնադրման տարվանից՝ մ.թ.առաջ 753 թվականից:

Արդեն պարբերականության միտում են ձեռք բերում թուրքական եւ ադրբեջանական սփյուռքերի, հատկապես ԱՄՆ-ի այդ համայնքների ներկայացուցիչների համատեղ հավաքներն ու հանդիպումները: Եվ երբ սփյուռքահայ համայնքը մեծ դժվարությամբ, պայքարելով հատկապես հրեական ու թուրքական լոբբիստական շրջանակների դեմ, փորձում է պաշտպանել հայոց շահերը, այդ թվում՝ Հայաստանի եւ Արցախի, ՀՀ իշխանություններն այդ ընթացքում փորձում են մեր շահերի եթե ոչ անտեսմամբ, ապա «սառեցմամբ», հայ-թուրքական հարաբերություններ կերտել:

Տասը տարի առաջ, Իսրայելի նախագահ Ազար Վայցմանը անձնական այցով եղավ Թուրքիայում՝ մասնակցելու Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հիշատակի հանդիսություններին: Պատվիրակության կազմում էր Վայցմանի խոսնակ օրիորդ Բատյա Կայնանը (Batya Keinan), որը այցի նախօրյակին հանդիպում ունեցավ իսրայելացի լրագրողուհի Հիլել Հալկինի (Hillel Halkin) հետ եւ նրան փոխանցեց Վայցմանի այցի ամբողջական ծրագիրը, որն ընդգրկում էր Անկարայի օդանավակայանից անմիջապես այցելություն Աթաթուրքի դամբարան՝ ծաղկեպսակ զետեղելու համար:

Հալկինը հարցրեց.

Մինչ ԱՄՆ նախորդ նախագահական ընտրարշավը գտնվում էր իր գագաթնակետին, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշը ստորագրեց «Աշխարհում հրեաների նկատմամբ քննադատությունը վերահսկելու մասին» օրենքը: Օրենքն ընդունվեց կոնգրեսի հրեական շահախմբի լոբբիի ճնշման հետեւանքով: Օրինագիծը ներկայացրել էր Կալիֆորնիա նահանգից ընտրված, արաբների նկատմամբ իր թշնամանքով հայտնի, հրեա կոնգրեսական Թոմ Լանտոսը:

Երբ բոլոր կողմերից սկսեցին խոսել Կովկասի կայունությունից ու անվտանգությունից, շատերն էին սպասում, որ վրաց-օսական բախումից հետո, մի «անկանոն» բան էլ շուտով արցախյան ճակատում կլինի եւ ի չիք կանի գործադրվող համընդհանուր ջանքերը: Մենք վստահ էինք, որ այդ «անկանոն» բանը կարվի բացառապես ադրբեջանական կողմից: Եվ ահա, նոյեմբերի 15-ի լույս 16-ի գիշերը Ադրբեջանի ԶՈւ հատուկ նշանակության ջոկատը ԼՂՀ ԶՈւ դիրքերի հարավ-արեւելյան ուղղությամբ փորձել է ճեղքել ԼՂՀ պաշտպանության բանակի թիկունքը՝ դրանով իսկ խախտելով կրակի դադարեցման ռեժիմի պահանջները:

Դեկտեմբերի 1-ին լրանում է Հայաստանի Գերագույն Խորհրդի՝ Արցախ-ԼՂ–ի հետ վերամիավորվելու որոշման 19-ամյակը: Այս պատմական որոշումը մի նոր որակ եւ կարեւորություն է ստանում հատկապես ներկայումս աշխուժացած արցախյան հարցի ներազգային ու միջազգային քննարկումներում:

Վերջերս ԱԺ-ում ՀՀ արդարադատության նախարար Գեւորգ Դանիելյանի մի ելույթում խիստ կարեւորվեց հանրաքվեի մասին օրենքում փոփոխություններ կատարելու անհրաժեշտությունը: Պատճառն, իհարկե՜, միմիայն «ժողովրդավարական» էր, որպեսզի կարեւոր հարցերում հանրաքվեներից առաջ հարցումներ անցկացվեն, աշխատավոր զանգվածների կարծիքները ճշտվեն, այսպես ասենք՝ նախահանրաքվեներ կազմակերպվեն: Եվ դրա իրավունքը բացառապես պիտի ՀՀ կառավարությունն ունենա՝ երկրի նախագահի հետ խորհրդակցելով: Դե՜, մեր իշխանությունները չեն կարող մարդկանց կարծիքը հաշվի չառնել ու ցանկանում են նախապես ծանոթանալ սիրելի ընտրողների տեսակետներին:

Ընթանում է նաեւ Հյուսիսային Կիպրոսի անկախության ճանաչման գործընթացը: Երբ, որպես կատարված փաստ, խոսվում է Կոսովոյի կամ Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի անկախության մասին, ապա վերլուծաբաններն ու փորձագետները հիմնավորումները պայմանավորում են միայն ուժեղ հովանավորի՝ որեւէ գերտերության առկայությամբ:

Չնայած անկախություն ստանալու տարբեր չափանիշներին, միշտ առաջին տեղում հովանավորի հանգամանքն է կարեւորվում, կարծում ենք՝ նաեւ շահարկվում: Իհարկե դա շատ կարեւոր գործոն է, սակայն, ամենակարեւորը չէ: Եթե սերբական Կոսովոն (սերբերի բնորոշմամբ՝ իրենց Արցախը) պարբերաբար բնակեցվել է ալբանացիներով ու մահմեդականներով եւ այժմ միայն Արեւմուտքի օժանդակությամբ է անկախացել, ապա աբխազներն ու օսերը իրենց պատմական տարածքների (իրենց Արցախների) վրա անկախացել են՝ ստանալով Ռուսաստանի աջակցությունը: Եվ ահա, այժմ էլ Հյուսիսային Կիպրոսն է փորձում անկախանալ Կոսովոյի տարբերակով: Այս հունաբնակ կղզու մի հատվածը զավթած եկվոր թուրքերի ինքնահռչակ պետությունը, որը պաշտոնապես ճանաչվել է միայն Թուրքիայի կողմից, փորձում է ստանալ մահմեդական աշխարհի աջակցությունը՝ իր անկախության ճանաչման հարցում:

Երբ տարիներ առաջ Հայաստանում կարծիքներ էին հնչում (նույնիսկ բարձրաստիճան պաշտոնյաների բերանով), թե գոնե մեզ չպատկանած ազատագրված տարածքները պիտի «վերադարձնել» Ադրբեջանին, շատերն էին զարմանում, թե այդ ո՞ր տարածքների մասին է հատկապես խոսքը: Իսկ առավելապես խոսում էին Աղդամի եւ հարակից տարածքների մասին:

Դեկտեմբերի 3-5-ը ՀՀ ԱԳ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը եռօրյա այցով Հելսինկիում մասնակցեց ԵԱՀԿ անդամ երկրների ԱԳ նախարարների խորհրդի նիստին: Նա հանդիպեց ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղար Մարկ Պերեն դե Բրիշամբոյին, Թուրքիայի ԱԳ նախարար Ալի Բաբաջանին, Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամադյարովին, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներ Յուրի Մերզլյակովին (Ռուսաստան), Բեռնար Ֆասիեին (Ֆրանսիա), Մեթյու Բրայզային (ԱՄՆ) եւ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ Անջեյ Կասպրչիկին: Որպես ՀԱՊԿ-ում նախագահող երկրի՝ ՀՀ ԱԳ նախարարը Հելսինկիում կազմակերպել է ՀԱՊԿ անդամ երկրների ԱԳ նախարարների հանդիպում:

Սպիտակի երկրաշարժի 20-ամյակի կապակցությամբ օրերս Հայաստան էին ժամանել նաեւ ՌԴ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, որոնց մի մասը ժամանակին ԽՍՀՄ–ի իշխանական վերնախավում է եղել: 1988թ. երկրաշարժից հետո էլ, հիմա էլ մեր իշխանությունները պարբերաբար, մեծ շուքով պարգեւատրում են այդ մարդկանց, մեդալներ տալիս, հուշարձան կանգնեցնում կամ հերոսի կոչում շնորհում: Իսկ այդ պարգեւատրվողներից ոմանք ԽՍՀՄ-ի գոյության վերջին «քարշ եկող» տարիներին Մոսկվայի բանկերում «սառեցրեցին» (կամ տեղյակ են, թե ինչպես «սառեցվեց») երկրաշարժի հետեւանքների վերացման համար տարբեր երկրներից եկած հսկայական գումարները, իսկ բազմաբնույթ օգնության մի մասն էլ տեղավորեցին ռուսաստանյան հիվանդանոցներում, դպրոցներում, մանկամսուրներում ու այլ հիմնարկներում… Ինչպես այս մասին, այնպես էլ կասկածելի կամ արհեստական երկրաշարժի մասին տարբեր զլմ-ներում անդրադարձեր բազմիցս եղել են:

Չեմ ուզում գրել այս օրերին սովորական դարձած՝ «լրանում է 1988թ. երկրաշարժի 20-րդ տարելիցը» նախադասությունը: Կուզեի գրել՝ «ասում են, թե 20 տարի առաջ…»: Այ, հենց այդ ասում են-ը կուզեի հազար անգամ գրել. աղետի գոտին այնպես կառուցած լինեինք, որ երկրաշարժի հետքն անգամ մնացած չլիներ, որ նույն տարվա դեկտեմբերի 8-ին ծնվածները բնական աղետի մասին մեծերից լսեին, որ…, որ…: Որ այս տեսակ որ-երը շատ լինեին, ասում են-ն էլ կգրվեր: