Մանուի օրենքները I գլուխ

Մանուի օրենքները
I գլուխ , 1-50 շլոկներ և մեկնություններ,
գումարած թարգմանչի «էքսկուրսները»

Գլուխ 1

Անչափելի շողքով ու փայլով օժտված մեծ
       Բրահմոյին խոր խոնարհվելով,
Կշարադրեմ տարբեր օրենքներ, որոնք Մանուն1
       է հեղինակել:
Մանուին2, որ նստած էր ինքնախորասույզ
       միայնության մեջ,
Մոտեցան գերմեծ իմաստուններն3ու խոնարհ
       հարգանքով ասացին նրան.
«Ով աստվածային, բարեհաճիր ճիշտ ու
       հարկավոր կարգով մեզ ներկայացնել այն  օրենքները,4
Որ վերաբերում են չորսը դասերին, նաև այն
       շերտին, որ բաղկացած է խառնածիններից5:
Որովհետև դու, ով մեծ Տիրակալ, մեկն ես, որ
գիտես անիմանալի, անտեսանելի,
Անհասանելի Մեծ Ինքնագոյին նվիրված բոլոր,
       բոլոր ծեսերի, կարգագրերի6 իմաստն իսկական»:

Իսկ նա, որ տիրում է անչափելի հզորությանը,
մե˜ծ հոգու տերը, լսելով հարցը,
Հարկավոր կարգով հարգանք մատուցեց բոլոր
       այն երեք իմաստուններին և պատասխանեց.
       «Թող լինի լսված.
Անիմանալի, չորոշակված, բանականությանը
       անհասանելի, անճանաչելի
Աշխարհն այս ամբողջ սուզված էր կարծես ինչ որ
       երազում և մութ էր շուրջը7:
ՈՒ աստվածային Ինքնագոն այնժամ, անտեսանելին, որ
       արարում էր հինգ մեծ տարրերը8 և ուրիշները,
Դարձավ տեսանելի, ցույց տվեց ներուժ, հայտնվեց
       մեծն ու ցրեց խավարը:
Նա, որ հասկանում են միայն մտքով, անշոշափելին,
անտեսանելին, հավերժականը,
Նրան, որ իր մեջ է ամփոփում բոլոր, բյուր էակներին9,
       այդ զարմանալին հայտնվեց ինքը իր հոժար կամքով:
Եվ նպատակն էր իր մարմնից կերտել տարբեր էակներ,
Նա10 արարեց ջրերն ու նրանց մեջ թողեց
       իր իսկ սերմերը:
Ոսկե ձու դարձավ ինքն ու իր փայլով հավասարվում
       էր արեգակին.
Ինքն իր մեջ ծնվեց որպես Բրահմա11, նախածնողը
       ամբողջ աշխարհի:
Ջրերին նարա են անվանում այստեղ, քանզի
       ջրերին ծնել է Նարան12
 Նրա առաջին տեղը՝ ջրերն են, դրա համար էլ Նարայանա13
       են անվանել նրան:
Անտեսանելի ու հավերժական նախապատճառից,14
       որ արարում է իրականը և անիրականը,
Փուռուշայի ոգին է ի հայտ եկել, ինչը Բրահմո
       անունն է կրում ու փառավորվում ամբողջ աշխարհով:
Նա, աստվածայինն ապրելով այնտեղ, ոսկե ձվի
       մեջ մի ամբողջ տարի,15
Իր մտքի ուժով բաժանեց այդ ձուն ճիշտ երկու կեսի
Եվ այդ կեսերից նա կերտեց երկինքն ու այս երկիրը,
       Իսկ նրանց միջև եթերն ստեղծեց և ապա ութը
       ծագերն աշխարհի,16
       հետո ջրերի տեղն հավերժական17:
Բանականությունը, որ ձևավորում էր իրականը
       և անիրականը իր միջից հանեց
Եվ սրանից էլ մեծը ստեղծեց գիտակցությունը,
       որ ընդունակ էր ինքնագիտակցել և գերիշխող էր:
Բացի սրանից և Գերմեծ Ոգին18 կերտեց հզորը
       ու նաև բոլոր արարվածներին, որ ունեն
       երեք հատկանիշները19
ՈՒ հետո նաև հինգ օրգանները20 զգացմունքների,
       որ ընկալում են առարկաները այս աշխարհի:
Ահա այս վեցի21 մանր մասերը, որոնք ունեին
արտակարգ ներուժ, ի մի բերելով
Եվ գումարելով մասնիկները իր, բոլոր էակներին
       արարեց Մեծը:
Քանի որ վեց տեսակ մանր մասերը իր իսկ կերպարից
       մտնում են կերտած էակների մեջ,
Նրա կերպարին իմաստունները մարմին կոչեցին:
Նա մեծ տարրերն է ամփոփում իր մեջ, իրենց
       դերով ու նշանակությամբ,
Բանականությունը, նաև սրանց հետ իր մեջ առնված
       մանր տարրերը, բոլոր էակների արարողն է նա
       հավերժության մեջ:
Մարմինը կազմող մանր մասերի յոթ հզորագույն
       սկզբունքներից23 էլ
Առաջանում է այս աշխարհը, որ հաստատուն է
       իր երթևեկում:
Նրանցից, սակայն, յուրաքանչյուրը, որ հաջորդում է
       մեկը՝ մյուսին, իր մեջ առնում է
       իր իսկ նախորդի հատկանիշներն
ՈՒ լինում է այսպես, կախված այն բանից, թե որ
       տեղում է, այդքան հատկանիշ էլ ունենում է նա24:
Բոլորի համար և յուրաքանչյուրին առանձնահատուկ,
       նախասկզբում նա է սահմանել
Անուններն իրենց և գործունեության տեսակն
       ու հատուկ դրվածքը իրենց՝ համաձայն
       Վեդաների սրբազան խոսքի:
Նա, Տիրակալը, աստվածներ կերտեց գործունյա,
       հզոր և շնչավորված,
Անշոշափելի սադեհյաներ մի խումբ, ապա
       ստեղծեց զոհաբերությունը հավերժական:
Կրակից, քամուց և արեգակից դուրս բերեց մեծը
       եռափեղկ Վեդան՝
Ռիգ, Յաջուր, Սամա, հանուն հայթայթման
       ձեռքբերումների՝ զոհաբերության սրբազան գործում:
Նա ժամանակը կերտեց և դրա բաժանումները,
       մոլորակներն ու աստղերը կերտեց
ՈՒ հետո գետերն, օվկիանոսները, սարերն
       ստեղծեց, դաշտավայրերը, անհարթ տեղերը,
Ճգնավորությունն ստեղծեց մեծը և ապա
       խոսքը ու վայելքները, ցանկությունները, նաև զայրույթը
Եվ ցանկանալով կերտել կ
ենդանի, շնչող էակներ,
       Նա, գերհզորը, ստեղծեց ամբողջ այս արարվածքը:
Գործունեությունը տարբերակելու համար բաժանեց
       օրինականը ապօրինիից27
Եվ իրենով իսկ կերտած կենդանի այդ էակներին
       դրեց երկակի վիճակների մեջ. վայելք-տառապանք:
Նրանց մրջոցով, որոնք հիշվել են որպես փոփոխվող
       մանր մասնիկներ, ստեղծվել են բոլոր հինգ տարրերը ու
       այդ բոլորը հարկավոր կարգով:
Եվ ինչ գործունեություն էլ նախանշել է Մեծ
       Տիրակալը ամեն էակի,
Նա միայն դա էլ իրագործում է, վերածնվելով
       նորից ու նորից:28
Ինչ հատկանիշ էլ որ հաստատել է յուրաքանչյուրին
       արարման պահին, չարագործություն 
       թե բարեգործություն,
Լինի փափկություն թե դաժանություն, օրինական
       թե ապօրինություն, ճշմարտություն լինի
       և կամ լինի սուտ, դրանք անցել են այդ էակի մեջ:
Ինչպես որ տարվա փոփոխումներում յուրաքանչյուրը
       ձեռք է բերում տարբեր նշաններ,
Այդպես էակները, օժտված մարմնով, իրենց
       գործունեության մեջ են միշտ լինում:
Ի բարգավաճում բյուր աշխարհների, նա
       իր շուրթերից, ապա թևերից, հետո 
       կոնքերից, ոտնաթաթերից
Ըստ կարգի կերտեց Բրահմաններին, կշատրիներին,
       վայշյաներին ապա և շուդրաներին:
Բաժանելով մարմինն իր երկու մասի, որոնցից
       մեկը այր մյուսը՝ կին,
Մեծ Տիրակալը այդ կնոջից Վիրաջն29 արարեց,
Բայց գիտե՞ք արդյոք, արժանավորներ
       կրկնածիններից, որ ինձ,
ՈՒմ ստեղծել է այր Վիրաջը, կատարելով իր
       ապաշխարհումը, արարչագործն է ամբողջ աշխարհի:
Եվ ես, ցանկալով էակներ կերտել, իրագործել եմ
       ճգնավորական շատ դժվար սխրանք
ՈՒ ստեղծել եմ նախ էակների տիրակալներին,
       տասը մեծագուն իմաստուններին.
Դրանք են՝ Մարիչին, Ատրին, Անգիրասը,
       Պուլաստյան, Պուլահուն,
Կրատուն, Պրաչետասան, Վասիշտհան,
       Նարադան, Բհրիգուն:
Նրանք ստեղծեցին յոթը այլ Մանու՝ առլըցուն
       փայլով և աստվածներին իրենց տեղերով,30
ՈՒ նաև հզոր Իմաստուններին, որ տիրում
       էին գերմեծ ներուժի,
Յակաշներին,31 ապա և ռակշասներին,
       գանդըհարվաներին, պիշաչիներին,
Ապսարներին ապա և սաուրներին, նագերին
       հետո նաև օձերին, սուպարնաներին ու
       նախնիներին տարբեր խմբերի,
Որոտ-կայծակներին՝ ամպերն իրենց հետ, կիսատ
       ու լրիվ ծիածաններին,
Երկնային աղմուկն ու մետեորներին, կոմետաներին
       ու երկնային տարբեր լուսատուներին,
Կիննարներին32, ապա և կապիկներին, բազում
       ձկներին ու թռչուններին տարբեր տեսակի,
Ընտանի բոլոր ու վայրի բոլոր կենդանիներին,
       մարդկանց, գիշակեր կենդանիներին, նրանց,
       որ երկշարք ատամներով են,
Ապա որդերին ու միջատներին, ցեցերին, ապա
       և ոջիլներին, ճանճերին հետո և մոծակներին,
Բոլոր խայթողներին ու կծողներին և անշարժներին
       տարբեր տեսակի:
Այսպիսով ամբողջը, շարժվողները ու անշարժները,
       կերտեցին նրանք իրենց մեծ հոգով,
Ճգնավորության միջոցով, սակայն իմ հրահանգով,
       համապատասխան իրենց կարմայի:
Կենդանի էակներից յուրաքանչյուրին, ինչ
       գործունեություն որ հաստատ է այստեղ,33
Դրանց իսկականը կներկայացնեմ ձեզ, հտո
       նաև այդ ծնունդների եղանակները:
Ընտանի ու վայրի կենդանիները գիշակիրները
       զույգ ատամնաշարով,
Ռակշասները և պիշաչիները, մարդիկ՝ համարվում
       են կենդանածիններ:
Ձվից ծնվածներն են՝ թռչուններն, օձերը, կոկորդիլոսները,
       ձկներն ու կրիաները,
Փայտամլակներն ու սրանց նմանակները, սրանք
       ծնվում են ինչպես ցամաքում այնպես էլ ջրում:
Տապից ծնվածներն են՝ բոլոր խայթողները
       ու կծողները, ոջիլները, ճանճերը, փայտոջիլները
ՈՒ նաև սրանց նմանակները, որոնց ծնունդը քրտինքից է:
Բոլոր բույսերը, որոնք բազմանում են սերմի
       միջոցով կամ էլ ցողունի, աճում են շիվից:
Միամյա բույսերը, նրանք, որ բերում են շատ-շատ
       ծաղիկներ ու պտուղ են տալիս, հասուն
       պտղից ետ մեռնում են դրանք.
Իսկ նրանք, որոնք պտուղ են տալիս, սակայն
       չեն ծաղկում, դրանց վանասպատի անունն են տվել,
Բայց ծաղկողին ու պտուղ-տվողին, որոնք շատ-շատ են,
       կոչում են վրիշկա:
Թփուտային հարուստ բուսականությունն ու
       մացառները, սրանց հետ խոտերը տարբեր տեսակի,
Վերև մագլցող ու նաև հողի վրա սողացող
       բույսերը ամեն, բազմանում են սերմով, նաև ցողունով:
Պարուրվածները մութ ու խավարով34, որ ունեն
       բազում ու բյուր տեսակներ, 
       սա էլ կարմայի հետևանքով է.
Նրանք օժտված են ինքնազգացմամբ և առլցուն
       են վայելքներով ու տառապանքներով:
Բրահմոյից սկսած ու վերջացրած բազում բույսերով,
       հիշված վիճակները այսպիսին են ահա,
Միշտ սարսափելի, շարունակաբար շարժման
       մեջ եղող շրջապտույտները հոգիների:
      
                                                    
1. Այս բանաստեղծությունը հանդիպում է ոչ բոլոր հրատարակություններում:
2. Մանուն – ավանդություններում խոսվում է շատ Մանուների մասին: Առաջինը նրանից սերվել է Բրահմոյից և հանդիսանում է ապրող էակների նախահայրը: Նրան է վերագրվում այս դհարմաշաստրան: (Ծ.թ. Դհարմաշատրա-մարդու բարեկիրթ վարվելակերպի հիմնական օրենսդրություն):
3. Իմաստուններն – Րիշի-իմաստուն երգիչներ և սրտեր. նըրանց են վերագրվում Վեդաների տեքստերը: Ավանդություններում հանդիպում են շատ րիշիների անուններ, որոնց էպիտետներն են՝ մեծագույն, բրահմանական, աստվածային:
4. Ավելի ուշ րիշի էին կոչում նրանց, ովքեր փառավոր կերպով գիտեին Վեդաները և հայտնի էին իրենց ճգնավորական կյանքով:
5. Օրենքները – դհարմա-մարդու բարեկիրթ վարվելակերպի կանոն, որ համապատասխանում է հասարակության մեջ նըրա ունեցած կաստայական պատկանելությանը, դիրքին:
Խառնածիններից – այս տերմինը թարգմանվում և հասկացվում է տարբեր ձևերով. այստեղ պահպանված է նրա հիմնական նշանակությունը:
6. Կարգագրերի-մեկնաբաններից շատերը համարում են, որ նկատի են առնվում Վեդաները: Վեդա՝ (բառացիորեն՝ գիտելիք) – հնդկական կրոնականության՝ հին բրահմանիզմի և ժամանակակից ինդուիզմի սրբազան գրվածքները: Վեդան համարվում է Բրահմոյի հայտնագործությունը, որ ասվում է իմաստուն երգիչնմերի շրթունքներով: Վեդան բաղկացած է չորս մասերից. Ռիգվեդա, Յաջուրվեդա, Սամավեդա և Աթհարավավեդա: Սրանցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է սամհիթիներից-չափածո տեքստերի հավաքածու (մանթրաներ) մեկ կամ մի քանի բրահմաններ՝ որպես ծիսական մեկնաբաններ, Արանյակներից՝ աստվածային խոսքի ժողովածու տեքսերից, որոնց միահյուսվում են ՈՒպանիշադները՝ փիլիսոփայական տրակտատները: Աթհարվավեդան հավանաբար ավելի ուշ է անցել շրուտիների մեջ և ուրիշների նման հաճախակի չի օգտագործվել ու չի դարձել հեղինակություն ինչպես մյուս Վեդաները: Մանուի մոտ այն հիշվում է միայն մի անգամ (XI,33):
7. Մութ էր շուրջը – Այն փաստը, որ Մանուն, ում խնդրել են շարադրել դհարման,նախ պատմում է արարման մասին, բացատրում են այն ենթադրությամբ, որ նկատի է առնված այդ գործի կարևորագույն նպատակը և դրա ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը. գոյություն ունի վարկածն այն մասին, որ արարման մասին պատմությունը, (1. 5-13), դհարմայի մասն է կազմում և դրա համար էլ շաստրայում նրա ներկայությունը արդարացված է:
8. Չորս մեծ տարրերը – եթերը, օդը, կրակը, ջուրը և հողը (երկիրը) (տես՝ 1. 75-78):
9. …Որ իր մեջ է ամփոփում ապրող բյուր էակներին – սա նշանակում է այն, որ նա մտադրություն ուներ կամ ստեղծել բոլոր էակներին, կամ այն, որ բոլոր կերպարները նրա տեսանելի կերպարներն են:
10. Նա – մեկնաբանների մի խմբի կարծիքով Բրահմոն, մյուսի՝ Բարձրագույն Ոգու:
11. Բրահմա – բառի միջին և արական սեռերը տարբերվում են շեշտադրությամբ. առաջինը՝ համաշխարհային Ոգի  (կամ՝ Բարձրագույն Ոգի), որ գտնվում է բացարձակ անդորրի մեջ, հավերժական է և անհատկանիշ ու անփոփոխ էություն է, որից ելնում և նույն տեղն էլ վերադառնում են բոլորը, ով և խոնարհման օբյեկտ է, սակայն վերացարկված մտածողության օբյեկտ. այս մտածողության միջոցով հավատացյալը ձգտում է մերվել նրա հետ: Անցնելով ակտիվ վիճակի, նա դառնում է մարմնավորված արարիչ-(արական իմաստով) նա արարում է աշխարհը. այս վիճակում նա պաշտվում է որպես աստված: Այս երկու տարբերակները մենք զանազանում ենք. առաջինը՝ բրահմա, երկրորդը՝ մեծատառով՝ Բրահմա:
12. Նարա – Բարձրագույն Ոգու անվանումներից մեկը: (Ծ. թ. կասկածե՞լ է պետք արդյոք, որ Նար և Նարինե անձնանունները մեզանում նույն ակունքից են գալիս: Մանավանդ որ Բարձրագույն Ոգու մեկ այլ անունը՝ Փուռուշա, ստուգաբանվել կարող է՝ փուռ-ջերմություն (հացի փուռ)+ու+շա՝ լույս, շող նույնը և սրա մի հատվածը՝ Պրակրիտի. Պրակ-հատված (պարբերականը լույս է տեսնում պրակներով+րիտի-տիեզերք կամ տիկին. հավանաբար՝ տիկին, որովհետև իգական սկզբունքով է և խորհրդանշում է բնությունը ամբողջությամբ):
13. Նարայանա – վիշնուիզմում այս անունով են կոչում և Վիշնուին (աստվածների աստված):
14. Նախապատճառից – գրեթե բոլոր մեկնաբանները համարում են, որ դա Բարձրագույն Ոգին է:
Իրականը և անիրականը – բացատրություններում մեկնաբանների կարծիքները տարբեր են. նրանցից շատերը համարում են, թե իրականը դա հզորագույնն է՝ որ ճանաչվում են Վեդաների ու Վեդանտայի միջոցով. անիրականը, որը հզոր չէ, կարող է ճանաչվել զգացմունքներով:
15. Տարի – ոմանք համարում են, որ դա «Բրահմոյի տարին է» (տես՝ 1. 46-ի մեկնությունը), ուրիշները՝ որ դա սովորական մարդկային տարին է:
16. …Եվ ապա ութը ծագերն աշխարհի – դրանք են չորս հիմնական և չորս միջանկյալ կողմերը. հարավ-հարավարևելք, հյուսիս-հյուսիսարևմուտք և այլն:
17. …Հետո ջրերի տեղն հավերժական-օվկիանոսը:
18. Գերմեծ Ոգին – «Մանուի օրենքների» առաջին մեկնաբանների հայտնվելու ժամանակներում այս տերմինի իմաստը արդեն կորել էր:
19. Երեք հատկանիշները – նկատի ունի 1. բարեկրթություն՝ (սաթթվա), 2.կիրք՝ (ռաջաս)
, 3. խավար՝ (թամաս)(տես XII.24)
20. …Հինգ օրգանները – լսողությունը, շոշափելիքը, տեսողությունը, հոտառությունը և համը:
21. Ահա այս վեցի – սա կամ հինգ մեծ տարրերն են՝ եթեր, օդ, կրակ, ջուր, հող ու վեցերորդը՝ բանականություն, կամ էլ՝ հինգ զգայարանները և բանականությունը:
22.Մեծ տարրերը – (1.6) – սրանք մարմնի բաղկացուցիչ մասերն են, որոնք մարմնի մահվան հետ մեռնում են. մանր տարրերը կամ մասնիկները որոնցից կազմված է բանականությունը՝ մնում է:
23. Յոթ հզորագույն սկզբունքները – վեցը հիշված են 1. 16-ում և յոթերորդը՝ գիտակցությունը: Փուռուշա բառը՝ (սկզբունք, բառացի՝ տղամարդ կամ Ոգի) այստեղ օգտագործվում է փոխաբերական իմաստով:
24. Այս բանաստեղծությունը արտացոլում է այն պատկերացումը, որ առաջին տարրը՝ եթերը, ունի միայն մի հատկանիշ՝ ձայնը, օդը ունի ձայնի և շոշափելիքի հատկանիշները, կրակը ունի ձայնի, շոշափելիքի և գույնի հատկանիշները, կրակը ունի ձայնի, շոշափելիքի, գույնի ու համի հատկանիշները, հողը, բացի այս չորս հատկանիշներից ունի նաև հոտի հատկանիշը:
25. Սադհյաներ – երկրորդական աստվածությունների խումբ. խրանց նշանակությունը ամբողջապես հայտնի չէ: Ասվում է, որ դրանք 12-ն են, կամ՝17-ը:
26. …Հանուն հայթայթման ձեռքբերումների – շարադրանքը այստեղ գնում է Վեդաների առաջացման հայեցակետի ուղղությամբ, որ տարբերվում է մյուսներից և համաձայն որի Վեդան հավերժական է և ելնում է Բրահմոյի շուրթերից, յուրաքանչյուր նոր աշխարհարարման ժամանակ:
27. Ապօրինիից – հատկանիշ, որ հակասում է դհարմային:
28. Վերածնվելով նորից ու նորից – այսինքն հոգու յուրաքանչյուր վերածնունդը նոր մարմնի մեջ կյանքի նոր վիճակներում: Համաձայն հին հնդկաստանում լայն տարածում գտած այն մտածելակերպին, որ օրգանական աշխարհը և աստվածությունները կապված են հոգու վերածնունդների միակ հոսանքին: Մահից հետո, որը գիտակցվում է միայն որպես մարմնի մահացում, հոգին անցնում է մի ուրիշ մարմին. Մարդու՝ ավելի ցածր կամ ավելի բարձր հասարակական դիրքում, կենդանու, միջատի, բույսի, կամ նույնիսկ երկնաբնակի: Անցումը կատարվում է համաձայն գործունեության: Հոգու վերածնունդների մասին ուսմունքին և կարմայի ուսմունքին (դոկտրինային) է նվիրված XII գլուխը:
29. Վիրաջն ստեղծեց – Բրահմոյից ծնված առաջին էակը, որ մարմնավորում է կենդանի բնության հայտնությունը: Հնարավոր է՝ այրականության մարմնավորման սկզբնավորումը:
Այս բանաստեղծությունից նորից սկսվում է արարման մասին պատմությունը, որ հիմնավորված է այլ տրադիցիայով:
30. Եվ աստվածներին իրենց տեղերով – երկնքի տարբեր մարզերը (Բրահմոյի աշխարհ, Ինդրայի աշխարհ և այլն):
31. Յակշաներին – երկնաբնակների այն դասը, որը հարստության աստծո ծառան է:
Ռակշասներ – անտառներում ապրող դևեր, որոնք մարդակերներ են և առհասարակ վնաս են բերում մարդկանց:
Պիշաչիներ – չար ոգիներ, առավելևս վնասարար, քան ռակշասները:
Գանդհարվաներ – երկնաբնակների դաս, որ ծառայում է աստվածներին. հնդիկների պատկերացմամբ, նրանք աստվածների համար սրբազան բույսից՝ սոմայից, հյութ են պատրաստում, երաժշտությամբ ու երգով վայելք պարգևում աստվածներին:
Ապսատներ – Ինդրայի աշխարհ աստվածային աղախինները:
Ասուրներ  – հնագույն աստվածություն, դև եղբայրներ, ավելի ուշ դարձան աստվածների թշնամիները:
Նագեր  – կիսով չափ մարդ՝ մյուսով օձ. դիցական ժողովուրդ, ինչպես նաև օձերը, հատկապես՝ կոբրաները:
Սուպարնաներ – դիցական թռչուններ:
Նախնիներին տարբեր խմբերի – այս մասին տես III. 194-199.
32. Կիննարներին – դիցական էակներ, որոնք ունեն մարդկային մարմին և ձիու գլուխ:
33. …Հաստատ է այստեղ – տվյալ դեպքում և հետագայում ի նկատի ունի «այս աշխարհում»:
34. Պարուրվածները մութ ու խավարով – տեսակների մասին տես XII. 42-44:

թարգմանությունը՝ Ռոբերտ Մանուկյանի

Այս գրառումը հրապարակվել է Արվեստ, Հ.Ա.Մ. խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։