Թիվ 5 – հունիս 2002

ՀԱՅ-ԱՐԻՆԵՐ

Թիվ 5 – հունիս 2002

Այսօր Հայությունը հայրենիքում և սփյուռքում խելահեղորեն կորցնում է իր ազ գային ու բարոյական նկարագիրը, գնալով դեպի անխուսափելի կործանման: Հայ ազգի դեմ նորից եղեռն է կատարվում:

Այս եղեռնը շարունակությունն է մեր ազգի կրած նախկին եղեռնների: Թշնամու իրականացրած եղեռնը միջազգայնորեն ճանաչել ենք պահանջում, սակայն, Հայաստանում Հայի Ինքնության ոչնչացման, հոգևոր, բարոյական, իրավական ու սոցիալական համատարած-ամենօրյա եղեռն է իրականացվում պետականորեն… ստորաքարշորեն հաճոյանալով միջազգային (իրականում՝ հակազգային) այս կամ այն կառույցին, նվաստանալով ազգադավության աստիճան: Ներկայումս ողջ Հայ-Արիական տեսակի դեմ գնում է նախահարձակում:Դա համաշխարհային տեղեկատվական պատերազմն է, որը ժամանակ առ ժամանակ վերածվում է տաք պատերազմների: Եվ այդ մարդկային, հոգևոր ու նյութական հնարավորություններն օգտագործելով կատարվում է՝ գաղափարական, բարոյա-հոգեբանական, ժամանակագրական և մեթոդաբանական համակենտրոնացված ղեկավարում, նախանշելով կենտրոնների ընդհանրացված հակամարտությունների ծրագրերի առաջնահերթությունը: Արիական ազգերի երկրների դեմ, որպես նախահարձակման զոհերի, հասարակական գիտակցության մեջ նպատակամղված ներդրվում են իրենց շրջապատող աշխարհի, անցյալի, ներկայի ու ապագայի մասին այնպիսի կեղծ պատկերացումներ, անբարո և ունայն արժեքներ, որը թույլ է տալիս նախահարձակին հետագայում ազատ աճպարարություն անել թե° այդ երկրի կառավարությամբ, թե° այդ ժողովրդով, իրագործելով անհրաժեշտ ռեսուրսների գրավումը՝ գործնականորեն չհանդիպելով ոչ մի դիմադրության, այսինքն առանց զինված ընդհարման:

Այս անգամ այն իրականացվում է նոր ձևերով՝ մշակված սոցիալ-տնտեսական և գաղափարա-քաղաքական նոր տեխնոլոգիաներով: Ոչնչացվում է Հայկական-Արի-ական քաղաքակրթությունը, մշակույթը և Հայ Ազգի Ինքնությունն ու Էությունը:

Եղեռնի պատվիրատուն նույն ուժերն են, որոնք գործում էին նաև առաջ: Դա համաշխարհային ջհուդա-մասոնական և անգլո-ամերիկյան վերհուդայական «գլոբալ ուղղորդ»-ն է՝ իր վաշխառուական տոկոսի համաշխարհային ստրկատիրական համակարգով…

Այլևս անհնարին է հանդուրժել շարունակվող սպիտակ եղեռնի ընթացքը:

Ճիշտ և արդյունավետ պատերազմելու համար պիտի խորապես ճանաչել թշնամուն:

Մենք իրապես ճանաչում ենք դրանց, ուստի հայտարարում ենք Հայ Արիական Միաբանության՝ այդ ուժերի դեմ բացահայտ հանդես գալու և առճակատման մասին:

ՀԱՄ-ի նպատակն է՝ ազգային բազմահազարամյա արժեքների պահպանումն ու պաշտպանությունը, Արարչապետության վերածնունդը, ինչպես նաև Հայկական-Արիական կացութաձևի, ազգային ոգու, բարոյականության, հոգեբանության և հավատամքի վերականգնումը:

Արարչապետությունը չի կարող հիմնվել տարբեր տեսակի իզմերի վրա: Այն պետք է հենվի արարչաիմացության, աշխարհաճանաչողության, Հայկական նահապետականության, արարչապետական ավանդույթների ու Ազգային-Արիական մշակույթի վրա:

Մենք պայքարելու ենք Արարչապետության, Բնական Ազգերի Երկնային Սրբազան Իշխանության (հիերարխիա)՝ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳ-ի վերաստեղծման համար:

Մենք հավատում ենք, որ հանդիսանալով ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԱԶԳ, հաղթել ենք հենց իրեն՝ ամենազոր ժամանակին: Որպես ՀԱՅ-ԱՐԻՆԵՐ՝ մենք միշտ եղել ենք հանուն լույսի և ընդդեմ խավարի պայքարող կյանքի առաջապահներ:

Այնտեղ, ուր կա կա°մք, կա նաև ճանապարհ: Եթե կա պայքար, կլինի նաև հաղթանակ: Մենք վճռակա°ն ենք կանխելու ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ անկման գործընթացը:

(շարունակությունը՝ 8-րդ էջում)

«ՀԻՄՆ ՔԱՐԱՆՁԱՎԻ»

-(հատված)-

Մենք դուրս ենք եկել մութ քարանձավից

Միլիո°ն ու միլիո°ն տարիներ առաջ:

Մենք դուրս ենք գալիս նու°յն քարանձավից

Ամե¯ն ակնթարթ:

Նու°յն քարանձավն է մեզ հետապնդում

Մեր ներսից արդեն..

Պարույր Սևակ

 

«Ծ Ի Ա Ծ Ա Ն»

-(հատված)-

Հոգին չի մեռնում: Մարմինը

թողած երկրային փոսում ,

Թափառում է նա տիեզերական Լաբիրինթոսում:

Անցնում է բոլոր ճամփաները՝ սուտ ու անբեր երկրի,

Որ պայծառ, մաքուր, դադարից հետո, Քո գրկում բերկրի:

Բայց ե՞րբ կհասնի հոգիս, որպես սեգ, սրբացած մի զոհ,

Մայրամուտային Եզերքը Կապույտ, լույս եզերքը Քո…

Եղիշե Չարենց

Թերթը պարբերաբար կներկայացնի Հայաստանում պետական գրանցում ստացած միակ Հայ Արիական կազմակերպության՝ Հայ Արիական Ցեղապաշտական Դաշինքի ծրագրային հիմնադրույթները.

 

սկիզբը՝ 2, 3, 4-րդ համարներում.

ԴԱՏԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌ.

Առաջնորդվելով Տիեզերական օրինաչափություններով և բնության հետ համահունչ ՀայԱրիական ներցեղային օրենքներով ու բարոյականությամբ, մեր նախնիները ստեղծել են ցանկացած միջավայրում և հարաբերություններում ներդաշնակ գործող օրենքներ՝ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳ, որը հետագայում ձևավորել է ուժի և արդարության վրա հիմնված Արիական-Ցեղապաշտական (Հայկական-Ցեղապահպանական) ապ րելակերպը…

ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳ-ը ներառել է անհատի և հանրության կյանքի ու գործունեության բոլոր ոլորտները, կարգավորելով յուրաքանչյուրի դերն ու նշանակությունը, երբեք չշեղվելով «Երկնային Սրբազան Իշխանության (հիերարխիայի) կարգից», և ինչպես հետագայում նշվել է հին ազգերի վիպերգերում, ավանդազրույցներում, առասպելներում… «Արքայական իշխանությունն իջեցված է երկնքից, իսկ արքաները՝ նշանակված Աստվածների կողմից…»: Ամեն ոք՝ բարձրից ցածր և մեծից փոքր, ունեցել է իրեն ամրագրված համապատասխան իրավունքներ ու պարտականություններ, և առավել իրավունքների արժանացածը օրինաչափորեն ավելի շատ պարտականություններ է ունեցել: Իսկ ներցեղային օրենքների և բարոյական նորմերի առաջ անխտիր հավասար են եղել բոլորը…

Հին Հայերը ապավինելով Տիեզերական Սրբազան Իշխանության կարգին և դարերի փորձությամբ թրծված նախնյաց իմաստությանը՝ շարունակել են առաջնորդվել ներցեղային օրենքներով ու բարոյականությամբ, ինչպես նաև՝ ավանդական կացութաձևով…

Բազմաթիվ իրավաբանական նորմեր սերնդե սերունդ փոխանցվել են բանավոր, և ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են «կեղեքումների», այդ պատճառով դեռևս լրացուցիչ ուսումնասիրությունների կարիք ունեն: Սակայն, հայտնի ամենահին պատմական աղբյուրները հավաստում են, որ ավանդական օրենքները նույնիսկ փոքր շեղումների ենթարկվում են հազարամյակների ընթացքում, հաճախ գործելով «ընդհատակում»՝ չգրված օրենքների անվան տակ:Այդ իսկ պատճառով ներկայումս պատմականորեն ամենահինը համարվող դատաիրավական օրենքները կարող են մարդկությանը իրականությունից ետ տանել նույնիսկ մինչև մի քանի տասնյակ հազարամյակներ…

Պատմությանը հայտնի հնագույն Հայկական պետությունները (…Արատտա, Կուտիական թագավորություն, Նաիրյան «երկրների» դաշինքներ, Հայասա, ՈՒրարտու, Բիայնա (Այրարատ), Մեծ և Փոքր Հայքեր, Կիլիկյան Հայաստան և այլն) կամ պետական կազմավորումները շարունակաբար ունեցել են ոչ միայն իրենց պետական կարգը, դատաիրավական օրենքները, այլև՝ իրավաբանական նորմեր, և անկախ պետականության ձևից (…Աստվածապետական կամ աշխարհիկ միապետություն, ժառանգական կամ ընտրովի արքաների թագավորություն, իշխանապետություն, մարզպետություն, կյուրոպաղատություն, մելիքություն և այլն) պահպանել են Երկնային Սրբազան Իշխանության կարգը:

…Աստվածապետական միապետություններում հոգևոր ու աշխարհիկ իշխանությունները կենտրոնացած էին քուրմ-արքայի ձեռքում: Եվ հոգևոր առաջնորդին էր պատկանում Գերագույն Իշխանությունը, նա ճանաչվում էր որպես Աստծուց նշանակված գերագույն քուրմ («Աստծո փոխարքա», «քրմապետ», «կենդանի Աստված», «Աստծո փոխանորդ» և այլն), որը «Աստծո կամքը» կատարողն էր: Պետական բոլոր գործերով զբաղվում էին հոգևորականները, իսկ կառավարման բարձրագույն մարմինը Ավագների Ժողովն էր, որում նախագահում էր արքան և ուներ վճռորոշ ձայնի իրավունք: Ավագների Ժողովը լուծում էր արտաքին քաղաքականության, ռազմական ղեկավարման և այլ ռազմավարական նշանակության հարցեր: Մշտական հսկողություն էր սահմանված հասարակական կյանքում և ամենատարբեր աշխատանքներում, գոյություն ունեին համայնական, տոհմացեղային, առևտրական, տնտեսական (մասնավոր սեփականատիրական), հարկային, հողի, ջրային (ջրանցքաշինության), տաճարաշինության և պետությունը ամրապնդող այլ իրավաբանական նորմեր: Ավագների ժողովին զուգընթաց գործել են նաև Ժողովրդական Ժողովները, որոնք ընտրում էին իշխանավորներին և այդ ընտրությունները համարվում էին Աստծո կամքը («Ձայն բազմաց՝ ձայն Աստծո»)…

Աշխարհիկ միապետություններում արքան հոգևոր բարձրագույն պաշտոնյա (գերագույն քուրմ, քրմապետ, կաթողիկոս…) չէր հանդիսանում և հստակորեն սահմանազատված էին արքայի և հոգևոր առաջնորդի իրավասությունների շրջանակները:Նման պետությունը ղեկավարվում էր Հայոց արքունիքի, նրան առընթեր Գերագույն ատյանի (դիվանի), բարձրագույն վարչական մարմինների և գործակալությունների (սպարապետություն, մաղխազություն, մեծ դատավարություն…) միջոցով և անխախտ գործում էին ավանդական օրենքներն ու բարոյահոգեբանական նորմերը: Ավագների և Ժողովրդական Ժողովների նմանությամբ գործում էին Աշխարհաժողովները, Իշխանաց Ժողովները, ինչպես նաև՝ քաղաքային ինքնավարությունները (տեղական ինքնակառավառում)…

Կիրառվել է նաև ընտրովի արքաների ձևը, որն ունեցել է հստակ ընտրակարգ, թագավորելու որոշակի ժամանակահատված և իրավունքների շրջանակ: Նման ձևը անառարկելիորեն արդարացրել է հատկապես Կուտիական շրջանում՝ բարեպաշտ արքաների աշխարհակալության ընթացքում…

Յուրօրինակ կառավարում և օրենքներ են կիրառվել Նաիրյան «երկրների» դաշինքների ժամանակաշրջանում, երբ գործում էր հոգևոր համադաշնությունը: Պատերազմների ընթացքում իշխաններից մեկն ընտրվում էր ընդհանուր ղեկավար, կենտրոնացվում էին բոլոր կարողություններն ու գործողությունները, իսկ հաղթական ավարտից հետո բոլոր «երկրների» իշխանները շարունակում էին անփոփոխ պահել իրենց կարգավիճակը, «երկրի» տարածքը, առանձնահատկություններն ու օրենքները…

Իրավաբանական և բարոյահոգեբանական նորմերը փոխվել են ըստ պետական կառուցվածքի, կախված՝ պարզ կամ բարդ (համադաշնային), միատար կամ բազմատար լինելու հանգամանքից, որն էլ իր կնիքն է դրել փոխադարձ հարաբերությունների սահմանավորման ու կարգավորման մեջ: Ըստ իրավունքի պատմության բազմաթիվ մեկնաբանների՝ Հայ իրավունքը նաև Արիական է (իսկ ավելի ընդարձակ իմաստով՝ ՀայԱրիական), և հետագայում Հայ Ցեղի ազգայնացումով (մասնատումը՝ ազգերի, ազգակիցների) ստացել է հստակ ազգային բնույթ,պահպանելով ՀայԱրիական նախաաղբյուրի հիմնական գծերը: Իրավունքի ամենասկզբնական և ամենահին աղբյուրը սովորույթն է՝ սովորութական իրավունքը, և ՀայԱրիական իրավաբանական նորմերը բխում են հենց այդ իրավունքի ակունքից: Այժմ օրենքները «ստեղծում» են որոշակիորեն շահագրգռված մարդիկ և իրենք էլ վճռում են ամեն բան, նրանց «օրինական» անօրինականություններին մեծ մասամբ հակադրվում է բազմադարյա սովորույթը, որն արդեն ամրագրված է Գենի մեջ և ինքնաբերաբար ուղղում ու կարգավորում է մարդկային ինքնագիտակցությունը, գործունեությունը…

Դարերի ընթացքում, սերնդե սերունդ մեզ են հասել բազմաթիվ օրենքների ժողովածուներ, դատաստանագրքեր, մատենագրական և վիմագրական վկայություններ, հնագիտական և ազգագրական նյութեր, ինչպես նաև «իրավաբանական պատումներ»՝ բանահյուսության՝ առասպելների (արժեքավոր է հատկապես «Սասնա Ծռերը»), գուսանական հայրենների (երգերի), ժողովրդական խաղիկների, առած-ասացվածքների, առակների… միջոցով, որոնք մանրակրկիտ ուսումնասիրվել են, կազմվել (հաճախ անթույլատրելիորեն հիմնվելով նաև այլ աղբյուրների վրա կամ հարմարեցվել են տիրող բռնակալներին ու զավթիչներին) և շարունակաբար լրացվել ու ձևավորել են Հայ դատաիրավական միտքը:

Հայ իրավունքի որոշ մեկնաբաններ նշում են, որ Հայկական իրավունքն անցել է երկու հիմնական փուլեր՝ Հայրիշխանության և Մայրիշխանության, սակայն դա այդպես չէ և Հայերի ծագումն ու զարգացումը, նույնիսկ՝ երկրի անվանումը ( Հարք, Հայրերի Երկիր ) հերքում են դա, չբացառելով իհարկե, մասնակի դեպքերը, որոնք միանշանակորեն ձեռքբերովի են ու բնականորեն մերժելի: Այդ ընթացքում, բոլոր դեպքերում էլ հստակորեն և անառարկելիորեն իրականացվել են ինչպես իրավունքները, այնպես էլ պարտականությունները, և կատարվել է հսկայական անցում՝ ընդհուպ անեծքի (որում ընդգրկված էին նաև քրեա-իրավական նորմեր) ձևից, մինչև կանոնակարգված օրենքների ու իրավաբանական նորմերի կիրառումը…

Բոլոր ժամանակներում առանձնապես կարևորվել է ընտանեկան, ամուսնա-ընտանեկան իրավունքը, որի սահմանած ձևը միակնությունն է եղել (իհարկե, այստեղ էլ մասնակիորեն կիրառվել է նաև բազմակնությունը, որը Հայրենիքից դուրս գտնվելու ու նաև՝ օտար ազդեցության արդյունք է), և այդ իրավունքի կիրառումը հետագա շարունակելիության նախապայման է հանդիսացել: Ամուսնա-ընտանեկան իրավունքը սահմանել է ընտանիք, ընտանիքի կազմ, ընտանիքի գործելակարգ… հասկացությունները, մեկնաբանել և կարգավորել է ամուսինների անձնական և գույքային, ինչպես նաև՝ ծնողների և զավակների փոխադարձ հարաբերությունները, ամուսնության դադարեցումը, նշանադրության և պսակադրության (աղջկատես, աղջիկ ուզել՝ խնամախոսություն և այլն) կարգը, ամուսնական չափահասության, արյունակցական և խնամիական չհասության… նորմերը: Ընտանիքի ստեղծումը և պահպանումը պետական և ազգային ամենօրյա խնդիր է և օրենքները պետք է մշտապես նկատելիորեն աջակցեն, (ինչպես իրավական, այնպես էլ սոցիալական առումով) և օժանդակեն ընտանիքի ամուր, համերաշխ և բազմանդամ լինելուն (Նահապետական ընտանիքների՝ գերդաստանների վերականգնում): Հատուկ ուշադրության է արժանի նաև կանանց իրավունքը, այն պետք է հոգատարություն ցուցաբերի և համապատասխան ազդեցություններ (առավելություններ) շնորհի Հայ կնոջը, մորը: Սա մշտապես ամրագրված է եղել ՀայԱրիական ներցեղային օրենքների մեջ և հետագայում կնոջ ստրկական վիճակը (ինչպես կռապաշտության և այլ մոլությունների առաջացումը) այդ օրենքներից հիմնավորապես շեղվելու հետևանք էր: Ընտանիքի մեծ մոր ունեցած իրավունքները «զիջել են» միայն մեծ հոր ունեցած իրավունքներին և հստակորեն տարաբաժանված է եղել հայրական ու մայրական «իրավական տիրույթները», որը հնարավորություն է ընձեռել ընտանիքի ներդաշնակ և օրինաչափ զարգացման համար: Հայ իրավունքի շատ ուսումնասիրողներ, այդ թվում՝ նաև օտարերկրյա, հաճելիորեն զարմացել են Հայ կնոջ ունեցած ազատություններից և իրավունքներից, որն անառարկելիորեն տարբերվում է այսպես կոչված «ասիական» (նաև վերջերս ընդունված՝ արևմտյան) իրավական նորմերից…

Վերջին հարյուրամյակներում, հատկապես զրկված լինելով պետականությունից (որոշակիորեն նաև պետականություն ունեցած ժամանակ), Հայկական իրավունքը «ներխուժումների» է ենթարկվել (Մովսիսական օրենքներ, ասուրա-հռոմեական, հունա-բյուզանդական իրավունքներ և այլ քաղվածական ձեռնարկներ, օրենսդրական մատյաններ…), որոնք խորապես ազդել և ձևափոխել են մեր ավանդական, ազգային-հոգևոր կերտվածքին բնորոշ «դատաիրավական դաշտը»: Այնուամենայնիվ, ստեղծված օրենսգրքերը («Կանոնագիրք Հայոց» և մի քանի դատաստանագրքեր) ներառել են որոշակի ավանդական իրավաբանական նորմեր, որոնք կիրառվել են նաև սփյուռքի բազմաթիվ համայնքների կողմից և նպաստել՝ համայնքներում սեփական ազգային օրենսգրքերի (Հնդկաստանի, Լվովի, Աստրախանի…) առաջացմանը: Օտարերկրացի բազմաթիվ իրավունքի պատմության մասնագետներ լրջորեն ուսումնասիրել են մեր հին (նաև՝ գաղթօջախների) օրենքները և հավաստել դրանց ինքնատիպությունը («Հայ իրավունքի պատմության ուրվագծերը», «Հայերի իրավունքը», «Հայ իրավունքի օրենքները», «Հայկական օրենքները»…աշխատությունները) և արժեքավոր լինելը: Սակայն, վերջին դարերի օրենսգրքերը ակնհայտորեն կրել են եկեղեցու ազդեցությունը, փորձելով ծառայել կղերականությանը, հոգևորական դասի շահերի ամրապնդմանը: Ազգային եկեղեցական, արտաքին տեղական և տիեզերական հոգևոր ժողովներն իրենց հերթին սահմանում էին կանոններ, ստեղծում նորմատիվ կարգեր՝ ունեցած իրավասություններն ու քաղաքական ազդեցության կռվաններն ամրացնելու, տիրող կարգի շահերն ապահովելու ուղղությամբ, և շատ բաներ ուղղակի փոխառվում էին հեթանոսությունից (չնայած անողոքաբար ավերվեցին նախաքրիստոնեական կառույցները և ոչնչացվեցին ահռելի պատմական ու գիտական արժեքներ): Այնուամենայնիվ, չունենալով պետականություն, Հայ Ազգը Հայրենիքում և նրանից դուրս գործածելով այդ ոչ ամբողջական դատաստանագրքերը, այնտեղ սահմանված իրավաբանական նորմերը, (պետական և վարչական, քաղաքացիական, ամուսնա-ընտանեական, հողի, ջրային, սեփականատիրական, պարտավորական (առուվաճառք, փոխառություն-փոխատվություն, վարձակալություն, պահատվություն և այլն), ժառանգական, քրեական (հանցագործության տեսակներ, պատժի տեսակներ և այլն), դատական և դատավարական, զինվորական (սպարապետություն, թագակապ ասպետություն, մարդպետություն և այլն)… իրավունքները), պահպանեց և զարգացրեց Հայ իրավաքաղաքական միտքը (հասարակական-քաղաքական հայացքները), ազգային ավանդույթներն ու սովորությունները, հաճախ օրենքներին զուգակցելով նաև Գենի անջնջելի հիշողությունը…

Վերջին տասնամյակներում ընդհանրապես զրկված լինելով Ազգային ամբողջական օրենսգրքից, այսօր Հայաստանի երրորդ Հանրապետությունում փաստորեն ընթանում են նոր «դատաիրավական դաշտի» ձևավորման աշխատանքները և անհրածեշտ է, որ այն միանգամից հիմնվի բացարձակապես ազգային ավանդույթների ու սովորությունների, բարոյահոգեբանական և ազգային-հոգևոր կերտվածքի, ավանդական օրենսգրքերի և գենետիկ հիշողությունների հիմնավորումների վրա, որը նաև կարտացոլվի քրեական, վարչական, քաղաքացիական…օրենքների և Հայոց Սահմանադրության (*տես քաղաքական բնագավառի Սահմանադրության վերաբերյալ մասը) մեջ: Հայկական իրավունքը պետք է վերադառնա իր՝ուժ և արդարություն տվող ակունքներին, և նպաստի Հայ Ազգի ու Հայաստանի իրավական պաշտպանվածության կայուն ամրապնդմանը, հետագա հզորացմանը… (շարունակելի)

 

 

ՀԱՅՈՑ ՏԱՆ ՏԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆՆ Է.

Անկախության այբուբեն

Պետության անկախությունը նրա իրավական կարգավիճակի և հասարակության համարժեք հոգեբանության միասնությունն է. եթե պետությունն էլ բնույթով ազգային է, ուրեմն՝ նաև պետությունը ստեղծած ազգի հարատևելու կամքի գերակայությունը:

Հայաստանը բնակչության կազմով միատարր հայաբնակ երկիր է (97,3%-ը՝ հայեր, 2,7%-ը՝ այլազգիներ): Ոչ մի հայկական ուժ, ոþչ մի օտարակիրթ հայ, ոþչ մի սփյուռքահայ տեսականորեն չի վիճարկում Հայաստանի Հայաստան մնալու իրավունքը: Վիճարկողներն օտարներն են, այն էլ գաղտագողի, թաքուն՝ օգտագործելով մեր թերուս ու անսկզբունք պաշտոնյաներին:

Հզոր հոգևոր ներուժ ունենալով՝ օր-օրի կորցնում ենք ինքնիշխան ազգային պետություն պահելու հնարավորությունները: Տասը տարի է՝ իրավական անկախություն ենք հռչակել, բայց համարժեք հոգեբանություն չի ձևավորվել: Անկախության այբուբենը մոռացած՝ օտարի հիերոգլիֆներն ենք սերտում: Մեր երկրի կառուցումն ու գործերի կարգավորումը վստահել ենք ուրիշներին՝ չգիտակցելով, որ այդ դեպքում մեզ բաժին է հասնելու խաբվածի հուսալքություն, բաժան-բաժան արված երկիր, ինքն իրենից խռոված սերունդ:

Հասարակության հոգեբանության ձևավորման հիմնական միջոցը կրթահամակարգն է, ձևավորվող սերնդին ազգային նկարագրով օժտողը՝ լեզվակրթական մշակույթը: Լեզվակրթական քաղաքականության ամեն մի սխալ, սերնդակրթության ցանկացած շեղում ցնցում է պետության հիմքերը: Պետականության պահպանման մյուս գործոնները երկրորդային են՝ ածանցված լեզվակրթական քաղաքականությունից:

Եթե անկախություն ենք հռչակել և հետամուտ չենք անկախ ապրելու հոգեբանության ստեղծմանը՝ վարկաբեկվում է անկախության գաղափարը, հուսալքվում է ազգը և վտանգվում պետականութունը: Այն, ինչը առկա է այսօր:

Փորձենք սահմանել ինքնիշխան ազգային պետության հոգևոր ոլորտը կարգավորող քաղաքականության տեսական հիմնադրույթները, համադրենք մեր գործելակերպին և աշխատենք անկախության տասը տարիների սխալներն ուղղել:

Ինքնիշխան ազգային պետության լեզվակրթական քաղաքականության սկզբունքները.

1.Պետություն ստեղծած ազգի լեզուն միակ պետական լեզուն է, մնացած լեզուները կրթահամակարգում և այլ ոլորտներում ունեն օտար լեզվի կարգավիճակ:

Ի՞նչ է նշանակում սա: Նշանակում է, որ պետություն ստեղծած ազգի լեզուն վայելում է պետական հոգածություն՝ օրենսդրորեն և գործնականում գերիշխող է: Այդ լեզվով է սերունդ կրթվում, այդ լեզվով է պաշտոնական հաղորդակցումը պետության ներսում, այդ լեզուն է հասարակության հոգեբանության ձևավորման միջոցը:

Մեր Սահմանադրությունում ամրագրված է, որ ՀՀ պետական լեզուն հայերենն է: Արդյո՞ք իրականում այդպես է. պարզվում է՝ ոþչ: Հայերենի պետական լեզու լինելու իրավունքը թղթային է, հայերենը ճնշված է և ամենամեծ բացթողումը կրթահամակարգում է: Կրթահամակարգի՝ օտար լեզուներ ուսուցանելու երկրորդական գործառույթը դարձել է առաջնային, գերիշխող: Սերունդը ձևավորվում է օտարասեր, դառնում օտար արժեքներ կրող: Պակասն էլ լրացնում են զանգվածային լրատվամիջոցները: Ակնհայտ է, որ արտագաղթողներ պատրաստելու ծրագիր է իրականացվում: Հայերենը ճնշող լեզուները հիմնականում անգլերենն ու ռուսերեն են, առաջինը ներխուժում է տեղեկատվական ցանցերով, երկրորդը՝ կրթահամակարգով: Հայոց լեզվի հոգեբանություն, լեզվամտածողություն ստեղծելու գործառույթները գործնականում զավթել են օտար լեզուները:

2.Ինքնիշխան պետության հանրակրթությունը իրականացվում է պետական լեզվով, նպատակ ունի բացահայտելու անհատի ժառանգական կարողությունները, ձևավորելու լիարժեք մարդու հոգեբանությամբ սերունդ:

Կրթության ոլորտը տնօրինողները պնդում են, որ մեր դպրոցները հայկական են, հայակրթություն են իրականացնում: Այնինչ, հայերենով կրթություն իրականացնելը հայակրթության անհրաժեշտ պայման է, բայց բավարար չէ: Անհրաժեշտ է նաև, որ ուսուցանվող նյութի բովանդակությունը լուծի հայ տեսակի ինքնաճանաչման, ինքնահաստատման խնդիրը, ձևավորի հայի նկարագիր ունեցող սերունդ:

Մեր կրթահամակարգում այսպիսի խնդիր դրված չէ, որևէ աշխատանք չի կատարվում այս առումով: Դպրոցներում ուսուցանվում է ազգային մտածելակերպն ու հոգեբանությունը քայքայող, մտավոր կարողությունների բացահայտումն արգելող ամեն ինչ: Կարելի է ասել, որ կրթության բնույթը որոշող քաղաքականությունը նույնպես մերը չէ:

3.Ինքնիշխան պետության ազգային փոքրամասնությունները պարտավոր են տիրապետել այդ պետության պետական լեզվին, ցանկության դեպքում իրացնել իրենց ազգային լեզուն իմանալու, մշակութային ավանդույթները պահպանելու իրավունքը:

Ազգային փոքրամասնությունները տվյալ պետությունում համայնքի կարգավիճակ ունեցող միևնույն ազգային պատկանելության անձանց խմբերն են, որոնց համար այդ երկիրը բնակավայր է, բայց ոþչ հայրենիք:

Ազգային փոքրամասնությունների լեզվական պարտականությունները չհստակեցնելը կարող է հանգեցնել նրանց խորթացմանը հասարակությունից: Սա հասարակությունը մասնատելու վտանգ ներկայացնող խնդիր է, և այս դեպքում չափի զգացողությունը շատ կարևոր է: Պետք է համակցվեն հիմնական էթնոսից խորթացված չլինելու և ազգային առանձնահատկությունները պահպանելու սկզբունքները:

Հայաստանում այս խնդիրը լուծվա՞ծ է, իհարկե՝ ոþչ: Հայաստանի Հանրապետության ազգային փոքրամասնությունները անհրաժեշտ չափով չեն տիրապետում հայերենին: Լավագույն դեպքում գիտեն խոսակցական, ժարգոնային հայերեն: Այս հանգամանքը խանգարում է նրանց լիարժեք օգտվելու իրենց քաղաքացիական իրավունքից:Նրանց բոլորի համար ԽՍՀՄ-ի ավանդույթներով շարունակում է գործել «ռուսական դպրոց» կոչվող համակարգը: ՀՀ ոչ ռուս քաղաքացիները դառնում են ռուսական մշակույթի կրող: Նրանց խեղաթյուրումը կրկնակի է՝ ապրում են հայկական միջավայրում, սերում՝ ոչ ռուսներից, բայց ռուսանում են: Սա մեր պետության համար կարևոր խնդիր չէր դառնա, եթե սրանց չմիանային ռուսակիրթ հայերը: Այս պարագայում արդեն այլալեզու կրթությունը մշակութային գործոնից վերաճում է անկախությունը վտանգող քաղաքական սադրանքի, ազգային պետությունը քայքայող, այլասերող գործընթացի: Եվ բոլորովին էլ պատահական չէ, որ վերջերս շրջանառվում է «լեզվական փոքրամասնություն» բառակապակցությունը. փորձ է արվում այլասերումը իրավական դաշտ խցկել՝ պառակտելու համար Հայաստանի միատարր հանրությունը:

Անկախության այբուբենը թվարկված երեք հիմնադրույթների գաղափարական միասնությունն է: Բայց Հայաստանը, հայի ճակատագրով պայմանավորված, երկու կարևոր լեզվակրթական խնդիր էլ ունի, որոնք շրջանցել չենք կարող.

1.սփյուռքում հայապահպանություն,

2.հայերենի ուղղագրության միասնականացում:

Սփյուռքում հայապահպանությունը պետք է միտված լինի սփյուռքահայերի ազգային նկարագրի պահպանմանը և հայրենիք վերադառնալուն, այսինքն՝ հայերենի իմացության ապահովմանը և Հայաստանը հայրենիք զգալու հոգեբանության ձևավորմանը՝ պարտականության, իրավունքի և զգացական շերտերով:

Այսօր սփյուռքահայերի համար հայրենիքը միայն արյան կանչ է, կարոտախտ: Իսկ պարտականության և իրավունքի դաշտում խառնաշփոթ է: Ո՝չ պետական, ո՝չ էլ հասարակական կառույցները այս խնդիրը ճիշտ չեն ներկայացնում: Սփյուռքահայերին պետական մակարդակով այնպիսի իրավունքներ են խոստանում, որ ոչ մի ձևով չի տեղավորվում պետականության ամրացման նպատակի շրջանակներում: Իսկ նրանց հայրենիքի նկատմամբ պարտականությունները հիշեցնում են երես տված երեխաներին ավելի շփացնելու գործընթաց: Մինչդեռ պարտականությունը սիրո խթանիչ է: Պարտավորություն չնախատեսող սերը մարում է, լավագույն դեպքում մլմլում:

Ուղղագրության միասնականացումը ոչ միայն գիտական, տնտեսական, հոգեբանական, այլև քաղաքական խնդիր է: Միասնական մեկ ուղղագրություն ունենալու անհրաժեշտությունը գիտակցվում է և կարևորվում: Սակայն որևէ ազգաշահ գաղափար իրականացնելու համար պետք է անպայման հաշվի առնել պատմական պահի նպաստավոր լինելու հանգամանքը: Պահի ոչ ճիշտ ընտրությունը, հնարավորությունների սխալ հաշվարկը կարող է փորձանք դառնալ ազգի գլխին, պառակտել մեզ՝ միավորելու փոխարեն: Ոլորտի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ մեր պետությունը իր ներքին հակասություններով, չճշտված ուղով, թերի լեզվակրթական քաղաքականությամբ շատ խոցելի է և այսօր ուղղագրության փոփոխության բազմաբնույթ, տարողունակ խնդիր լուծել չի կարող:

Լեզվաքաղաքականությունը պետությունը ցնցումներից զերծ պահելու, անվտանգություն ապահովելու, ազգային նպատակներ իրականացնելու հզոր լծակ է: Ցավոք սրտի, մեր քաղաքական դաշտը կայացած չէ և անհրաժեշտ չափով չի կարևորվում պաշտպանության և կառավարման այս լծակը: Այնքան չի կարևորվում, որ հայերենի հետ մրցակցելու հնարավորություն են ստացել անգլերենն ու ռուսերենը: Ավելին՝ օրենսդիր մարմնում լեզվի մասին օրենքի երկու հակապետական, հակահայկական նախագծեր են «շրջում», որոնց կյանքի կոչվելու հավանականությունը այնքան էլ փոքր չէ:

Եթե չսթափվենք և մեր կենսադաշտն աղավաղող սխալները չուղղենք, հատուցելու ենք պետականության կորստով:

Պատմությունը դաժան է թույլերի և անգետների նկատմամբ:

Ն. Բեժանյան

«Մաշտոց միավորման» նախագահ

Հ.Գ.խմբագրությունն ամբողջությամբ ստորագրում է հոդվածի տակ և ավելացնում, որ Հայոց Լեզուն դա Հայ Գենի արտահայտչամիջոցն է, հենց ինքը՝ Գենն է, իսկ Հայոց Այբուբենը մեր Ազգի հոգևոր զինվորներն են: Ովքեր սա չեն հասկանում՝ փաստացի հակառակ բանակում են…

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԻՆ ԱՇԽԱՐՀԻ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԳԱՀԱԿԱՐԳՈւՄ.

սկիզբը՝ թիվ 3, 4,-ում. Մուրադ Օհանյան

Նախորդ վերլուծություններն ու պարզաբանումները նորովի պատկերացում են տալիս նաև Արիական դաշնության կառավարման համակարգի վերաբերյալ:Ըստ ամենայնի այս հարցում առանցքային պայման է հանդիսացել դաշնակից կողմերի իրավահավասարությունը: «Կյուրոպեդիայի» համաձայն, ի տարբերություն «պետական իրավակարգում» բռնակալական բարքեր ունեցող մարերի, «հավասար իրավունքները», արդարությունն ու օրինապահությունը հատուկ էին պարսից հանրությանը: Թեև դրանք համաարիական սկզբունքներ էին. այն առաքինությունները (արդարադատություն, քաջություն, մեծահոգություն),որոնք Քսենեփոնը վերագրում է Կյուրոս մեծին, ըստ Կտեսիասի բնորոշ էին Մարաց թագավորներին: «Կյուրոպեդիայում» թ°ե Մարական, թ°ե Աքեմենյան ժամանակներում Կյուրոս Մեծի շուրջը համախմբված երկրները ներկայացված են «համախոհ» ազգերի ու երկրների կամավոր համաձայնությամբ ստեղծված դաշնակցություններ: Ոչ միայն առաջնային էթնիկ եռյակի, այլև այդ դաշինքի մեջ ընդգրկված մյուս մեծ ու փոքր կողմերի ներկայացուցիչները, այդ թվում Կյուրոս Մեծը, միմյանց են դիմել «դաշնակից այրեր, ընկերներ, բարեկամներ» կոչումներով: Արիական դաշնության հիմնական միավորների միջև հավասարության այս կարգը, հայ պատմագրության համաձայն, առկա էր նույնիսկ Սասանյան ժամանակներում, ինչին հետևելով, Պարսից և Հայոց թագավորները «ի միասին ի միում տախտի գահուն բազմէին» և կրում էին «զմիօրինակ, զմիագույն» հանդերձանք, զարդեր ու թագեր: Հավանաբար, հավասարության այս սկզբունքով թելադրված, Արիական դաշնության գերիշխանությունը պատկանել է ոչ թե գլխավորող էթնիկ միավորներից որևէ մեկին, այլ համաարյաց «արքայից արքային»: Դաշնակիցների կամավոր համաձայնությամբ «Միապետ» ճանաչված Կյուրոս Մեծի ենթակայության տակ էին գտնվում դաշնակից երկրների արքաները, այդ թվում Պարսքի թագավորը, որը Կյուրոսի գերագահության ժամանակներում դեռևս հանդիսանում էր նրա հայրը՝ Կամբյուսեսը: Աքեմենյան շրջանում կառավարման այսպիսի համակարգի գոյությունը հաստատում է նաև Խորենացին, ըստ որի Առաջին Արտաշեսը, որի կերպարի տակ իրականում թաքնված է նախապես Հայոց տիրակալ, իսկ հետագայում Աքեմենյան «արքայից արքա» Դարեհ III Կոդոմանոսը (մ.թ.ա. մոտ 359 336 330), թողնելով Հայոց գահը, տիրում է «զնախագահութիւնն», այսինքն գերագույն գահին, և «զԱրշականն ընդ իւրով ձեռամբ կացուցաներ թագաւոր Պարսից, որպես զՏիգրան որդի իւր՝ Հայոց»: Այսինքն համաարյաց «արքայից արքան» իր ենթակայության տակ գտնվող երկրների հետ թագավոր է կարգել նաև իր բուն երկրում: Այս տվյալներից ենթադրելի է, որ Աքեմենյան և մյուս արիական տիրապետությունները ունեցել են դաշնային բնույթ, որոնց գերիշխանությունը, ավանդված կանոնակարգով, պատկանել է ոչ թե Պարսից կամ այլ երկրի թագավորի, այլ համաարիական «արքայից արքային» :

Արիական դաշնությունների կառավարման կարգերը տարբեր ժամանակներում որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվել, բայց նախնական հիմնադրույթներն ըստ էության պահպանվել են: Ըստ «Կյուրոպեդիայի», Պարսքի թագավոր Կամբյուսեսի առաջարկությամբ Կյուրոսի և «պարսից իշխանավորների» միջև կայացած համաձայնությամբ, համաարյաց «արքայից արքան» հոր մահից հետո պետք է դառնար նաև Պարսքի թագավոր: Հետագայում համաարյաց «արքայից արքաները» միաժամանակ իրենց բուն երկրների թագավորներն էին: Սասանյան Շապուհ I-ը իրեն համարում է Երանի և Աներանի «արքայից արքան» և միաժամանակ Իրանշահրի տիրակալը: Բայց այս համատեղումը նախապես սահմանված կանոնակարգի էական փոփոխություն չի կարելի համարել, որովհետև թեև համատեղված՝ պահպանվել են թ°ե համաարյաց «արքայից արքայի» և թ°ե նրա բուն երկրի թագավորի պաշտոնները :

Այսպիսով, բավականին վստահ կարելի է պնդել, որ Ասորեստանի կործանումից մինչև արաբներ, ողջ Առաջավոր Ասիան կամ դրա մեծ մասը գտնվել է մեկ դաշնային միավորի և կառավարման մեկ համակարգի ներքո: «Կյուրոպեդիայի» համաձայն, այս հսկա տարածաշրջանը Կյուրոսի հաստատած սույն աշխարհակարգով, կենտրոնացված էր համաարյաց «արքայից արքայի» ձեռքում: Այս և հետագա աղբյուրների համաձայն, կառավարման այս հսկա բուրգի գագաթին գտնվող «արքայից արքային» ենթակա են եղել 3 էթնիկ գահեր, որոնք նույն կարգով իրագործել են իրենց իշխանության ներքո գտնվող «բուրգերի» կառավարումը: Գահային նույնակարգ կառավարումը առանձին օղակներով առկա է եղել Արիական դաշնության հավանաբար բոլոր մեծ ու փոքր սուբեկտներում: Հայ միջնադարյան պատմագրության համաձայն, նույն կարգով Հայոց և Պարսից իշխանությունները աստիճանակարգված էին նախարարների թվին ու նրանց զինուժին համապատասխան, Հայոց թագավորին ենթակա գահերի միջև :

Առաջավոր Ասիա ներխուժած Ալեքսանդր Մակեդոնացին փորձեց պահպանել տարածաշրջանի կառավարման այս համակարգը: Նա Իսոսի հաղթությունից հետո Դարեհ Վերջինին առաջադրեց այս հարցը` իրեն վերապահելով առաջին, իսկ նրան առաջարկելով երկրորդ գահը: Այն մերժվեց վերջինիս կողմից, որը համաձայն էր առավելագույնը հավասարության կարգավիճակի: Հետագայում Սելևկյանները, իսկ նրանցից հետո Հռոմը, հավանաբար միայն իրենց էին վերապահում Ալեքսանդրի կողմից հաստատված գերագահության իրավունքը` ըստ ամենայնի չկարևորելով մյուս աստիճանակարգումները: Մակեդոնացու ներխուժումով ըստ էության հաստատվել էր նոր՝ հելլենական աշխարհակարգ: Արիական նախկին կառավարման համակարգը Սելևկյանների կործանումից անմիջապես հետո, ինչպես ասվեց, իր նվաճումների սահմաններում վերականգնեց տարածաշրջանում գերիշխանության հասած Տիգրան Մեծը, որից հետո այն հաստատելու պայքարը հիմնականում գլխավորել են պարթև Արշակունիները:

Արիական դաշնությունը, բայց արդեն Պարսից, Հայոց և Պարթևա-Քուշանաց գլխավորությամբ,ինչպես ասվեց, պահպանվում էր Սասանյանների գերագահության առաջին շրջանում: Վերջիններս ըստ էության վարում էին Եռյակ դաշինքը մեկ էթնիկ միավորի գերիշխանության վերածելու քաղաքականություն:Բայց ուժի ու զրադաշտականության պարտադրումով այն շատ ավելի կենտրոնացված ու «պարսկականացած» դարձնելու Սասանյանների ջանքերը անհաջողության մատնվեցին: Արդյունքում կրոնաքաղաքական խորը հակադրությունների մեջ գտնվող Արիական դաշնությունը վեջնականապես փլուզվեց, և իր շուրջ 13-դարյա գերիշխանությունը տարածաշրջանում (մ.թ.ա. 609-մ.թ.651), որոշ ժամանակ կորցնելով կամ կիսելով Սելևկյանների, Հռոմի ու Բյուզանդիայի հետ, ի վերջո զիջեց արաբներին:

* * *

«Կյուրոպեդիայի» վերջում հաղորդվում է, որ Կյուրոսը «մեդացիների, արմենների և կադուսիների» սատրապ է նշանակում կրտսեր որդուն՝ Տանաոքսարեսին: Քսենոփոնի այս հաղորդումը չի համադրվում նախորդ տվյալներին, որոնց համաձայն թե° Մարաց գերիշխանության ժամանակ, թե° Կյուրոսի գերագահության սկզբում, Մարաստանը, Պարսքն ու Հայաստանը ունեին թագավորության կարգավիճակ: Քսենոփոնի այս և մյուս երկում՝ «Անաբասիսում», Հայաստանը չի հիշատակվում ո°չ Կյուրոսի նվաճած երկրների, ո°չ նրա հաստատած սատրապությունների ցուցակներում:Նա «Անաբասիսում» հայտնում է, որ Օրոնտասին է պատկանում Հայաստանի իշխանությունը, բայց նրան սատրապ չի կոչում: Սատրապների ցանկերից մեկում նա հիշատակում է միայն Արևմտյան Արմենիայի հյուպարքոս Տիրիբազոսին, որը այլ աղբյուրից օգտված Դիոդորոսի համաձայն, ողջ Հայաստանի սատրապն էր: Բայց դրանցից ոչ մեկում նա չի հիշատակում Օրոնտասին: Հետագայի հունահռոմեական աղբյուրներում Հայաստանը համարվում է սատրապություն, բայց Օրոնտաս-Երվանդ II-ի (V-IV դդ.) պահպանված ոսկեդրամը, նրա թագավորի իրավասություններ ունենալու լուրջ վկայություն է, քանի որ ոսկեդրամ ձուլելու իրավունքը վերապահվել է միայն արքաներին :

Այս և շատ այլ անհամաձայնություններից ակնհայտ է, որ հին հունական և հետագայի աղբյուրները, Աքեմենյան տիրապետության բնույթի ու կառուցվածքի վերաբերյալ ունեցել են ոչ այնքան ստույգ պատկերացումներ, ինչը պարտադրում է փնտրել սույն խնդրին առնչվող հավելյալ տվյալներ: Այստեղ կարևոր լրացում են կատարում Խորենացու այն տվյալները, որոնք «ժամանակագրական առումով» վերագրված են պարթև Արշակունիներին, բայց իրականում վերաբերում են Աքեմենյաններին: Խոսքը հատկապես գնում է Իրանի և նրա գերիշխանության տակ գտնվող Հայաստանի սահմանների Հունաստան ու Պաղեստին հասնելուն վերաբերող հետևյալ հաղորդմանը.«Պարսից և Պարթևաց» թագավոր Արշակ Մեծը, իր եղբորը՝ Վաղարշակին թագավոր է կարգում Հայաստանի վրա «եւ քաղաք թագաւորութեան տայ նմա Մծբին, և սահմանս հատանէ նմա զմասն ինչ յարեւմտեաց Ասորւոց և զՊաղեստին և զԱսիա և զամենայն Միջերկրայս և զԹետալիա, ի ծովեն Պոնտոսի մինչև ի տե-ղին՝ ուր Կաւկաս յարեւմտեանն յանգի ի ծով, և զԱտարպատական»: Այսպիսի ընդգրկում ունեցող Հայաստանի վերաբերյալ հիշատակումը եզակի չէ: Անհայտ աղբյուրից օգտված կիլիկյան պատմագիր Վարդան Այգեկցու (XII-XIII դ.) համաձայն, «առաջին իմաստունները, որոնք կռապաշտ էին», աշխարհը բաժանել են 7 մասի: «Վերին Հայք» կոչվող այդ բաժիններից մեկի սահմանները «Դարբանդի դռնից» ու «Վրաց տնից» հասել են Կոստանդնուպոլիս ու Սինայի անապատ, այսինքն էականում համապատասխանել են ըստ Խորենացու Վաղարշակի թագավորության ներքո գտնվող Հայաստանի սահմաններին: Նույն շարքին է վերաբերում «Աշխարհացույցի» վկայությունը այն մասին,որ «Արտաշես» անվամբ թագավորի գլխավորությամբ Հայոց բանակը հասել է Հունաստան, իսկ Շիրակի պատրիկ Ներսեհ Կամսարականը դարձել է Աֆրիկայի Միջերկրականի ափերին գտնվող 3 քաղաքների իշխանը :

Խորենացուց մեջբերված հատվածի քննությունը հանգեցրել է նրան, որ այն կարող է լինել միայն Աքեմենյան ժամանակների արձագանք : Նույնը վերաբերում է Այգեկցու և «Աշխարհացույցի» հաղորդումներին: Սա առավել լուրջ հիմնավորում է ստանում այս և հայ պատմագրության այլ տվյալները Աքեմենյան շրջանին վերաբերող օտար աղբյուրների հետ համադրելուց:

Քսենեփոնի համաձայն, Աքեմենյան Արտաքսերքսես II-ի փեսա Օրոնտասը, մ.թ.ա. 401 թվին Հայաստանի տիրակալն էր: Հետագայում, մինչև 360-ական թվերը, ըստ Դիոդորոսի, նա Փոքր Ասիայի ծայր արևմուտքում էր, որտեղ ստանձնելով ցամաքային զորքերի հրամանատարությունը, անցնում է Կիլիկիա և գլխավորում Կիպրոսի դեմ պատերազմը: Այնուհետև Օրոնտասը ներկայացվում է որպես Մյուսիայի սատրապ, որն ընտրվում է ապստամբած ողջ Փոքր Ասիայի և արևմտյան ծովափնյա Միջագետքի զորքերի ընդհանուր հրամանատար: Բայց ապստամբությունը անհաջողության է մատնում, ակնկալելով նույն երկրամասերի իշխանությունը ստանալ Աքեմենյան արքայից :

Այս հաղորդումները կարևոր են հատկապես նրանով, որ հաստատում են ողջ Փոքր Ասիան ու Արևմտյան Միջագետքը մեկ իշխանավորի, հատկապես Հայոց տիրակալի իշխանության տակ գտնվելու հնարավորությունը, ինչի մասին վկայում է հայ պատմագրությունը: Բացի այդ ենթադրելի է, որ այդ երկրամասերը մինչև ապստամբությունը նույնպես գտնվել են Օրոնտասի իշխանության տակ, ինչի հաստատում պետք է համարել այն, որ նրան է հանձնարարվել այստեղ ծավալված ռազմական գործողություններում ողջ ցամաքային զորքերի հրամանատարությունը: Նա հավանաբար ապստամբել է այս երկրամասերը իր իշխանության տակ պահելու համար, ինչին ակնհայտորեն հավակնում էր «արքայից արքայի» համակրանքը վայելող, մինչ այդ Հայաստանի կամ նրա մի մասի կառավարիչ համարվող Տիրիբազոսը: Այս և հայ պատմագրության վերոհիշյալ տվյալների համադրումից նաև ենթադրելի է, որ Օրոնտասը միաժամանակ եղել է Հայաստանի, Մյուսիայի և ողջ Փոքր Ասիայի ու Արևմտյան Միջագետքի տիրակալը, ոչ թե ամեն անգամ թողել է դրանցից մեկը և ստանձնել մյուսը: Երբ Քսենոփոնը նրան հանդիպել է Հայաստանում, ապա կարծել է, որ Օրոնտասը միայն Հայաստանի տիրակալն է: Նույն կերպ, երբ վերջինս հայտնվել է Կարիայում, Մյուսիայում, Կիլիկիայում կամ իր ընդարձակ տիրակալության տակ գտնվող որևէ այլ երկրամասում, ապա Աքեմենյան կառավարման կառույցը ոչ լիարժեք ճանաչող դիտորդին թվացել է, որ նա միայն տվյալ երկրամասի տիրակալն է, կամ դրանցում հայտնվել է ինչ-որ պահային խնդիրներ լուծելու համար: Այս ենթադրությանը համահունչ է նաև այն, որ Օրոնտասի և ըստ ամենայնի միայն բուն Հայաստանի սատրապ, նրան ենթակա Տիրիբազոսի դրամները հատվել են Փոքր Ասիայի ծայր արևմտյան քաղաքներում և Կիլիկիայում:

Օտար աղբյուրները հավաստում են նաև Հայոց ազդեցության Աֆրիկա հասնելու հայ պատմագրության վկայունները: Հռոմեացի պատմագիր Սալուստիուսի (մ.թ.ա.I դ.) համաձայն, Աֆրիկայի հյուսիսային և Պիրենյան թերակղզու հարավային ափերը առաջինը գրավել են նավերով այնտեղ հասած մարերը, պարսիկներն ու հայերը: Անորոշ, առասպելական ժամանակների վերագրվող այս հաղորդման թվարկած էթնոսներից ու դրանց հիշատակման հերթականությունից արդեն իսկ կարելի է ենթադրել, որ այն Մարական կամ Աքեմենյան շրջանի արձագանք է և վերաբերում է ժամանակի աշխարհի մեծ մասում գերիշխանության հասած արիական եռյակին:

Հայոց իրավասության սահմանների Կովկաս, Հունաստան ու Եգիպտոս ձգվող արեալի գոյությունը պնդող ներկայացված տվյալները ենթադրել են տալիս, որ Աքեմենյան տիրապետության ողջ հյուսիս-արևմտյան թևը գտնվել է Հայոց թագավորի կամ գահի իրավասության ներքո, ինչը նույնպես ընդգծում է Խորենացին, ըստ որի Արշակ Մեծը եղբո Հայոց իրավասության սահմանների Կովկաս, Հունաստան ու Եգիպտոս ձգվող արեալի գոյությունը պնդող ներկայացված տվյալները ենթադրել են տալիս, որ Աքեմենյան տիրապետության ողջ հյուսիս-արևմտյան թևը գտնվել է Հայոց թագավորի կամ գահի իրավասության ներքո, ինչը նույնպես ընդգծում է Խորենացին, ըստ որի Արշակ Մեծը եղբորը կարգում է Հայոց թագավոր, «զհիւսիսի և յարեւմուտս տալով նմա զսահման» , այդպիսով սահմանելով եղբոր իրավասության արեալը ողջ տիրապետության մեջ:

Հայոց գահի իրավասության վերոհիշյալ սահմանների երբեմնի գոյությունն է հաստատում նաև այն, որ Աքեմենյան տիրապետության անկումից հետո, մինչև Տիգրան Մեծ, հին աղբյուրները ներկայցնում են մի ընդարձակածավալ Հայոց աշխարհ, որը ընդգրկում էր Մեծ Հայքը Ծոփքի հետ, Կոմմագենը, Փոքր Հայքը իր ամենաընդարձակ սահմաններով, հարավում Հայոց Միջագետքը, Կորդուքն ու Տմորիքը, արևելքում հասնելով Կասպից ծով: Բացի հայ էթնիկ տարրի գերակշռության այս արեալից, վրաց միջնադարյան աղբյուրների հավաստմամբ, Հայաստանը նույն ժամանակներում գերիշխում էր Այսրկովկասում, իսկ հունահռոմեկան աղբյուրների համաձայն, խոշոր ազդեցություն և ակտիվ ռազմաքաղաքական գործունեություն ուներ ողջ Փոքր Ասիայում:

Այս ժամանակների հույն պատմագիր Պոլիբիոսի համաձայն, մ.թ.ա. 179 թվին փոքրասիական հիմնական երկրների միջև կնքված հաշտությանը կարևորվել է Հայաստանի մասնակցությունը: Սա պատահականություն չէր. նախորդ՝ Երվանդունյան ժամանակներում նույնպես, ըստ Դիոդորոսի, Հայաստանը ակտիվ մասնակցություն ուներ այս և ընդհանրապես ողջ տարածաշրջանի քաղաքականությանը և անհաշտ մրցակիցություն ու պատերազմներ էր մղում Մակեդոնացու աշխարհակալության մեծ մասը ժառանգած Սելևկյան տիրապետության դեմ: Հայոց զինական ուժի վրա հենվելով անկախանում է Կապադովկիան: Ենթադրվում է, որ նույն կերպ գահ է բարձրացել Բիթանիայի Զիաելաս թագավորը, որը մինչ այդ ապաստանել էր Հայաստանում (մ.թ.ա. III դ.ի կես): Հայաստանը զորավիգ է լինում Մեդիայի անկախացմանը և ընդհանրապես ապաստան ու օգնություն էր ցուցաբերում Սելևկյան պետության խռովարարներին:

(շարունակելի)

31.Կյուրոպեդիա, I, 3 (18), էջ 20; III, 3 (12), էջ 119; V, 3(29), 5(20, 45, 46), էջ 197, 219, 224; VI, 1(6, 10, 18), էջ 227, 228, 230; VII, 5 (41, 42, 50, 73), էջ 295, 297, 302, VIII, 1(3-6), 3(1), 4(28), 5(21-28), էջ 306, 307, 326, 345, 351-353; Դիոդորոս, II, 24(1), 28(1, 5, 6), 32 (2, 3), էջ 32, 37, 41; Խորենացի, II, ԺԱ, ԺԹ, էջ 152, 138; Բուզանդ, IV, ԺԶ, ԾԴ, էջ 194, 258-260; Մ. Օհանյան. Մար Աբասյան աղբյուրի ծագումը և Մովսես Խորենացու Հայոց պատմությունը. «Պատմա-բանասիրական հանդես» (ՊԲՀ), 1996, N 1-2;:

32.Կյուրոպեդիա, VIII, 5(21-27), էջ 351-353; Թ. թ. խցՍՏվՌվ. նշվ. աշխ., էջ 137, 218

33.Կյուրոպեդիա, VIII, 1(6, 7), 8(1),էջ 307, 308, 366; Խորենացի,III, ԾԱ, ԿԵ, էջ 398-400, 438; Ստեփանոս Օրբելյան.Սյունիքի պատմություն, Թ, Երևան 1986, էջ 83; Ն. Ադոնց. Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, Երևան, 1987, էջ 303-304:

34.Ռուփոս, IV, 11 (22), էջ 349; Արիանոս, II, 14(9), 25(3), էջ 73, 86:

35.Անաբասիս, III, V(17), էջ 81, VII, 8(25), էջ 197; Կյուրոպեդիա, I, 1(4), էջ 5, VIII, 5(17-20), 6(7), 7(11), էջ 350, 351, 355, 362; Դիոդորոս, XIV, 27(7), էջ 66:; Ը. ծ. իՏչՐՈՒ. ԸվՑՌփվօպ ՎՏվպՑօ, Ծ.-խ., 1951, Ըծ հհհՀ, ԾԼԸ, N16, ր. 42; Ծ. Ծ. ԺÿՍՏվՏՉ. ԿփպՐՍՌ ՌրՑՏՐՌՌ ՊՐպՉվպչՏ ԼՐՈվՈ, Ծ., 1961, ր. 91:

36.Սարգսյան. Հելլենիստական դարաշրջանի Հայաստանը և Մովսես Խորենացին. Երևան, 1966, էջ 200; ՀԺՊ, հ. 1, էջ 505-506:

37.Խորենացի, I, Ը, էջ 34; Վարդան Այգեկցի. Խրատներ, Երևան, 1999,էջ 190; Անանիա Շիրակացի. Աշխարհացույց. Երևան 1979, էջ 275, 276:

38.Մ. Օհանյան, նշվ. աշխ.:

39.Անաբասիս, III, 5(17), IV, 3(3-4), էջ 82; Դիոդորոս, XV, 2(1), 8(3, 5), 9(1), 90, 91(1), էջ 71-76:

 

Կ Ո Չ Հ Ա Մ Ա Յ Ն Հ Ա Յ ՈՒ Թ Յ Ա Ն Ը

Այսօր յուրաքանչյուր Հայորդու սրբազան պարտքն է ինքնապաշտպանվելով պաշտպանել ԱԶԳ-ը: Արհեստածին ու խառնածին «ազգեր»-ը ուղղորդված ոչնչացնում են Բնածինն ու Բնականը, որն է՝ ավանդական ազգայինն ու առաքինի համամարդկայինը: Սա է նրանց գոյատևելու կերպը՝ խավարն ընդդեմ լույսի: Մոլորակի կործանումն այլևս դաժան հեքիաթ չէ, այլ՝ դարձել է ամենառավոտյա առօրյա: Սին և ունայն, ապազգային պարտադրվող արժեքները միօրինակությամբ ու արհեստականությամբ ոչնչացնելու են արարող և անարատ ամեն բան: Բնության մեջ յուրաքանչյուր տեսակ, արարած նախ ինքն է իրեն փրկում, հետո՝ այլոց, իսկ փրկվում են ինքնատիպությամբ, ինքնամաքրմամբ և ոչ՝ կապկելով կամ թութակելով:

Սթափվի°ր ՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆ, անսա° բազմահազարամյա իմաստնությանդ ու գենետիկ հիշողությանդ և ապավինի°ր Ցեղիդ Ներուժին, ու ԴՈՒ կհաղթե°ս:

Մեր պայքարը բարդ ու դժվարին է լինելու, քանզի Հայոց խորհրդարանի, կառավարության մի շարք պատգամավորներ ու պաշտոնյաներ, քաղաքական գործիչներ լրացուցիչ աշխատավարձ են ստանում օտար, նաև՝ թշնամի երկրների դեսպանատներից, վայելում են ամենատարբեր աղանդների դրամամիջոցները, իսկ մի քանիսն էլ հասցրել են «քաղաքակրթվել» ու դառնալ անբարոյական կամ համասեռական…

Իսկ հիսուսյան 21-րդ դարը գրոհում ու ճզմում է այն ազգերին, որոնք չեն կարող կամ պատրաստ չեն դիմակայել նրան: Աշխարհի ներկայիս տերերն օրստօրե նորանոր ձևեր են դարբնում՝ փոքրաթիվ ազգերին ճնշելու, նրանց բարոյալքման հասցնելու, այնուհետև ոչնչացնելու (բազմադեմ կամ անդեմ դարձնելու) համար:

«…ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ…

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ ժողովրդի հովիվներ կոչվող հոգևորականները նսեմանալով իջնեն մինչև մոմավաճառների մակարդակի, որի հետևանքով այլ կրոններն ու աղանդները առատ հունձք են անում Հայաստանում:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ մեր մտավորականները, որոնք պետք է լինեն ազգի ջահակիրն ու առաջնորդողը, հանուն, թեկուզ և հանապազորյա հացի, իջնեն մինչև տականքների ու պնակալեզների մակարդակի, իսկ հետո նաև հանուն ճոխ ու շվայտ կյանքի կեղծեն իրականությունը և օտարի երգը երգելով ու հնչյունների տակ պար գալով՝ իրենց եղած կամ չեղած ձիրքն ու շնորհքը թաքցնեն սնամեջ ու կեղծ ձևերի մեջ:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ մի քանի ստահակ հողածնի, խավարամիտի ու աթոռապաշտ ազգադավի պատճառով բարոյապես կամ մարմնապես ոչնչանան ազգի լավագույն զավակները, վտանգվի՝ Հայոց Պատմական Հայրենիքը:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ օտարներն ու նրանց հայ հորջորջվող կամակատարները ոտնահարեն Հայոց ավանդույթները, մշակույթը, պատմությունը, լեզուն ու կրթությունը:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ Հայաստանի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում մուտք գործեն ապաշնորհներն ու անտաղանդները՝ գրավելով շատ ու շատ շնորհալի երիտասարդների տեղը, վտանգելով Հայության ապագան:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ այսուհետև հոգեպես նվաստ, ծախու, ծույլ ու անճարակ շատ ու շատ մարդիկ տնօրինեն Հայաստանի բախտը՝ ղեկավարեն մեր տնտեսությունը, ազգային-բարոյական ու հոգևոր աշխարհը:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ կաշառակերություն կոչվող ժանտախտը, որն օրստօրե իր արմատներն է տարածում, խորացնում հասարակության գրեթե բոլոր խավերում՝ ներառյալ մինչև վերջին ոստիկանն ու արդարադատության ամենափոքր ու մեծ պաշտոնյան, այսուհետև շարունակի իր «հաղթարշավը»:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ անարդարությունից, չքավորությունից, ազատ մտածելու, առանց վախի արտահայտվելու և այլ մարդկային ամենատարրական ազատությունների բացակայության պատճառով տասնյակ հազարավոր հայեր իրենց տունն ու տեղը, իրենց հայրենի բնօրրանը թողնելով հեռանան հայրենի եզերքներից, օտար ափերում փրկություն որոնեն և մխրճվելով դաժան տառապանքների մեջ՝ հանդուրժեն միամիտների և տգետների կողմից իրենց պիտակավորված դավաճանի և լքողի սև անունը:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ հայաստանյան մի քանի օտարամոլ, ծայրահեղ քծնվող պաշտոնյաների ու սփյուռքի քաղաքական որոշ ուժերի կեղծ ու անմարդկային՝ ինքնաշեն օրենքների պատճառով սփյուռքում գտնվող հարյուր հազարավոր հայեր հուսալքված՝ հայրենիք վերադառնալու երազից, կարոտով, ափսոսանքով ու նաև ընդվզումով դիտեն հայրենիքում կատարվող իրադարձությունները՝ չկարողանալով իրենց նպաստն ու ներդրումն ունենալ իրենց ազգի ու հայրենիքի բարօրության գործում:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ մեր ազգը կանգնի արհեստական արհավիրքների դեմ հանդիման և նորից ու նորից նրա առջև ծառանա լինել-չլինելու հարցը:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ բնական աղետները և ողբերգական իրավիճակները, որոշ պաշտոնյա, ստահակ փողամոլների համար հարստանալու աղբյուր դառնան:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ օտարի ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ, ՕՐԵՆՔՆԵՐԸ, նույն այդ համակարգից ու օրենքից պղծված մարդուն, ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, որ մեր Ազգը այս էլ որերրորդ անգամ նորից ու նորից կանգնի հոգեկան փլուզման առջև:

ՉՊԵ°ՏՔ Է ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՂ ՍՊԻՏԱԿ ԵՂԵՌՆԻ ԸՆԹԱՑՔԸ…»

ՀԱ°Յ ԱԶԳ, ԵԿԵ°Լ Է ԺԱՄԸ ՔՈ ՈՏՔԻ ԿԱՆԳՆԵԼՈՒ՝ Արևի տակ Հայ Տեսակի գոյատևումն ապահովելու համար:

Փա¯ռք Ազգին, մա°հ ընդհամենը «յան» ազգանունը կրող հայ դավաճաններին և բոլոր թշնամյաց…

Հայ Արիական Միաբանության

Ազգային Խորհուրդ

Այս գրառումը հրապարակվել է Հայ Արիներ, Տպագիր Մամուլ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։