Արարչական Համակարգի մյուս Բնածին Աստվածները (ամբողջական հոդվածը) – Արմեն Ավետիսյան, Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ…

Նախորդ պարզաբանումներում նշեցի («Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին», «Լուսանցք» թիվ 2-8, 2015թ.), որ Հայ Արիական Միաբանությունը վաղուց է հայտարարել Բնածին 7 Երկրային Ազգերի ի սկզբանե գոյության մասին: Նշեցի նաեւ, որ «Տիեզերական հայելային արտացոլանքի» մեկնությամբ այդ Ազգերը, որպես Մարդ Տեսակի բազմազանություն, Արարվել են Տիեզերքի Արարչի կողմից, կրում են Տիեզերական Գենը, քանզի Արարչի Արարված 7 Աստվածությունների Զարմից են եւ յուրաքանչյուրն իր Տեսակի Առաքինություններն ու Առաքելությունն ունի որդեգրած:  

Արծարծել եմ Արիական միասնության (Համաարիական) ժամանակների (որը համարում եմ նախահեթանոսական շրջան) ՄեկԱրարչական Բազմաստվածային Համակարգը եւ դրասնից հեռացած հեթանոսական կամ նախաքրիստոնեական համարվող շրջանի ՄեկԱրարչականությունից (Արարչից՝ Տիեզերքի՝ Ամենայնի Ստեղծիից) հեռացած Բազմաստվածային Համակարգը, որում յուրաքանչյուր Աստվածային Համակարգ «Արարիչ էր կարգել իր Գերագույն Աստծուն»...

Նախահեթանոսական ՄեկԱրարչականությանը վերջ դրվեց, երբ այլեւս մասնատված արիական ազգերը մրցակցելով՝ փորձեցին «արարիչ կարգել» իրենց Գլխավոր Աստվածներին… Եթե հայերիս դեպքում՝ Հայր Արային սկսեցին համարել «Երկնքի ու Երկրի արարիչը, լիություն, բարություն եւ արիություն պարգեւողը»… ինչը ցայսօր սխալմամբ շարունակվում է գործածվել մերօրյա որոշ հեթանոսական խմբերի մոտ, ապա հնդիկների մոտ դա Բրահման էր: Արդեն ասել եմ, որ այսօրինակ արարչամերժությունը հեթանոս շրջանում պահպանելով Բազմաստվածության Համակարգը, այնուամենայնիվ, հրաժարվեց Տիեզերքի իրական Տիրոջից՝ Արարչից, ինչն էլ հանգեցրեց արիադավանության-հեթանոսության կործանմանը:

Պետք է կրկնեմ ասելով, որ Աստվածների անունները Արարչի կամքի արտահայտություն են, բայց հստակորեն կարող են պարզաբանվել հայկական լեզվամտածողությամբ, քանզի Հայոց Լեզուն Աստվածային Լեզու է եւ Տիեզերախորհուրդ Իմաստ ունի… Եթե Հայ Աստվածների պարագայում Երկիր հասած 8 անունները ի սկզբանե ճշմարիտ են, ապա մյուս 6 Աստվածային Համակարգերի դեպքում նույն վստահությունը չկա (ինչպես գրել եմ՝ սա առանձին թեմա է, որին դեռ կանդրադառնանք): Ուստի՝ դժվարիրագործելի խնդիրը կա մյուս 6 աստվածությունների ճանաչման դեպքում, քանի որ պետք է ճշտել՝ արդյո՞ք այդ Աստվածների անունները ճիշտ են «իջեցվել» Երկիր կամ նրանցից քանիսն են ճիշտ հնչում «ներքեւում»…

- http://www.hayary.org/wph/?p=4708 - Լուսանցք» թիվ 2-8 (348-354), 2015թ.) – հոդվածն ամբողջական). Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝ բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին (Արմեն ԱվետիսյանՀայ Արիական Միաբանության առաջնորդ). Հայ Աստվածները - Հայկական  Աստածային Համակարգ` 1. Հայր Արա -Հայր (Գերագույն) Աստված, Աստվածահայր: 2. Մայր Անահիտ - մայրության եւ պտղաբերումի Աստվածուհի, Աստվածամայր: 3. Վահագն -ռազմի ու զորության Աստված: 4. Աստղիկ - սիրո (նաեւ գեղեցկության) Աստվածուհի: 5. Միհր – արդարադատության Աստված: 6. Նանե ողջախոհության Աստվածուհի: 7. Տիր – իմաստնության  (դպրության ու գիտությանԱստված: 8.Վանատուր -հյուրընկալության եւ հյուրասիրության (օջախիԱստված

* * *

Հնդկական Աստվածներ

Հնդկական Աստվածները Արարչական 7 Աստվածային Համակարգերից մեկն են:

Եթե հուդա-քրիստոնյաները ներխուժելով Հայաստան՝ ավերեցին հայոց տաճարներն ու այրեցին քրմական հնագույն մատյաններն ու հայոց բազմահազարամյա պատմության արձանագրությունները, ապա Հնդկաստանում եւ այլուր դա նման դաժանությամբ չընթացավ, եւ պահպանվեցին շատ արժեքներ, որոնք նաեւ համաարիական բնույթ ունեն ու համահունչ են նաեւ հայկական արժեհամակարգին: Շատ հավատքային, մշակութային ու գիտական շինություններ էլ հենց հայերի ձեռքով են կառուցվել այլ երկրներում, շատ գրություններ էլ հենց հայերի կողմից են թողնվել այլ ազգերի սրբազան գրքերում, երբ աշխարհի 4 ծագերը գնացին Հայ Քրմերը՝ Տիեզերական Առաքելությանն ընդառաջ…

Ցավոք, այդ ամենը մեր դեմ շուռ եկավ, եւ մեր գենն ու գիտելիքները, տիեզերահաս հավատն ու արժեհամակարգը այլերը ի չարս գործածեցին եւ հատկապես մեր դեմ. բելերի-տիտանների սերունդները ընդվզեցին հսկաների-հայկազունների դեմ… Այսօր աշխարհի գրեթե բոլոր կրոնավորները, պատմաբաններն ու հնէաբանները, մշակույթի գործիչներն ու քաղաքագետները եւ այլք (այդ թվում՝ հայ) խոսում են բոլոր ազգերի բոլոր Աստվածներից, բացի՝ Հայ Աստվածներից… Կարծես Նրանք չեն եղել, ու դա միայն առասպել է: Անգամ «չաստվածներ» բառն են հնարել մեր Աստվածների համար…  Ես ասել եմ, որ դա մի պատճառ ունի. Հայկական Աստվածային Համակարգը Առաջին Արարումն էր Արարչի, ինչն էլ պետք էր Տիեզերական Անհունությունից կտրել ու թաղել Երկրային Հողի մեջ:

Եվ սա ձեռնտու էր բոլորին՝ հին ու նոր հավատների ու կրոնների տեսաբաններին եւ քարոզիչներին: Հայերի Աստվածահայր ԱՐԱ-ն Արարչի Ար-արված Ա-ռաջին (Ար-Ա) Աստվածն էր: Հայկական համակարգը «սպանելով», Աստվածներին «մեռած»՝ «չաստվածներ» հռչակելով՝ հույս ունեին (յուրաքանչյուրն իր համար) հասնել առաջնահերթության եւ Երկրում սեփական Գերագույն Աստծուն ներկայացնել որպես Արարիչ կամ նվազագույնը՝ «Արարչի փոխանորդը»…. Անգամ «Հայկական լեռնաշխարհ» բնածին արտահայտությունը դուրս թողեցին գործածությունից (ինչպես գիտական, այնպես էլ աշխարհա-քաղաքական առումներով) եւ մեր Արարչաստեղծ Բնաշխարհում հայտնաբերված ամեն գտածո այդուհետ փորձում են ներկայացնել որպես այլազգիների արժեք: Հազարամյակների պատմություն ունեցող գտածոները անգամ մի քանի հարյուր տարվա պատմություն ունեցող գենախեղվածներն են (այդ թվում՝ թյուրք-ադրբեջանական տարրը) դա իրենն է համարում:

Սա մի կետից, որը պետք է կոչել Չարի Տիրույթ (Երկնային եւ Երկրային միասնությամբ) ներմուծված եւ վերահսկվող գործունեություն է, որ հետզհետե խարխլվում է Տիեզերական Գարնան շնչից: Եվ համատարած արարչամերժության տիեզերապատիժը իջնում է Երկիր: Ու շուտով բոլորն են Հայկական Տիեզերահաս Հավատի վերահաստատման ականատեսը լինելու:

Այստեղից է, որ առաջացել է անհրաժեշտություն իրական անունով կոչել «Արիական Բնօրրան» պատմական եզրը, որը ֆաշիստա-նացիստական այլանդակություններից հետո գիտական աշխարհը փոխեց աշխարհագրական (սփռման) ձեւակերպմամբ՝ Հնդեվրոպական: Բայց քանի որ Արիական Արմատը Արարատյան կամ Հայկական լեռնաշխարհում է՝ Արարիչն Արարեց Արարածին Արարատում… որի բնիկները՝ հայերն են, ապա այդ աշխարհագրական ձեւակերպումը պետք է հնչի՝ Հայեվրոպական:

Հիշեցնեմ, որ ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ը բոլորն են համարել Աստվածների Բնակատեղի կամ Սուրբ Օրենքների Երկիր – Աստվածավայր: Լեզվաբանորեն կազմված է՝ ՀԱՅԳ (աստված) – ԱՍՏ (խորհրդի հաստատում) բառերով եւ ԱՆ (ծնունդ, պահպանում) արմատով՝ ՀԱՅ-ԱՍՏ-ԱՆ՝ Աստվածավայր: Ըստ այդմ, փաստորեն հոմանիշ են ԱՐԱՐԱՏ եւ ՀԱՅԱՍՏԱՆ խորհուրդները. ԱՐԱՐԱՏ – (Արիների) Արարման վայր եւ ՀԱՅԱՍՏԱՆ – Աստվածավայր: Այսպես՝ Արարատը պարսիկներն անվանում են Արիանա Վայջո, որ նշանակում է Արիների Բնակավայր: Նույն իմաստով հնդիկները անվանում են Արիավարտա, ասորիները՝ Ուրարտու, շումերները՝ Արատտա… Բայց սա եւս վերոնշյալ հայամերժ արգելափակումների շղթայի մի օղակն է…

Այսօր Հնդկաստանում պահպանված Վեդաները Արիական Քաղաքակրթության եւ Մտքի հնարավորինս պահպանված (ոմանց համար գլխավոր հեղինակություն հանդիսացող) 4 հիմնարար աշխատություններն են՝ Ռիգվեդան, Յաջուրվեդան, Սամավեդան եւ Աթհարվավեդան։ Կան հայ վեդայագետներ, ովքեր այնտեղից պեղել են հայերի մասին եղած (պահպանված) տեղեկությունները, եւ այդ կցկտուր տեղեկություններից անգամ հայտնի է դառնում, որ Հայկական լեռնաշխարհի բնիկներն են հայտնվել աշխարհի այս կամ այն կողմերում եւ տարածել ոչ միայն ճշմարիտ հավատ, այլեւ գիտելիքներ, ռազմարվեստ եւ այլն: Ինչեւէ:

- Բրահման հնդկական առասպելաբանության մեջ եռաստվածության աստվածներից է: Վեդաներում Բրահման ավելի հաճախ հանդես է գալիս որպես աղոթքի ուժի մարմնավորող: Ավելի ուշ պաշտվում է որպես տիեզերքի արարիչ, եռաստվածության առաջին անդամն է, բոլոր կենդանի արարածների հայրն ու տիրակալը: Բրահման պատկերվում է չորսգլխանի եւ չորսձեռանի: Մի շարք առասպելների համաձայն՝ Բրահման առաջացել է Վիշնուի պորտից կամ նրա պորտից աճած լոտոսից (Բրահմայի անուններից՝ Պադմասամբհավա – լոտոսից առաջացած):

- Վիշնուն՝ գլխավոր աստվածն է բրահմայական եւ հինդու (հնդու) կրոններում (Բրահմայի եւ Շիվայի հետ կազմում են պանթեոնի եռյակը)։ Անձնավորում է հավետ կենարար բնությունը։ «Ռիգվեդա»-ում ներկայացվում է իբրեւ արեգակնային աստվածություն, որը ցրում է գիշերը երկիրը պաշարած խավարի դեւերին, չարքերից փրկում մարդկանց, ամոքում նրանց վիշտը։ Վիշնուի պաշտամունքն առավելապես տարածված է Հյուսիսային Հնդկաստանում։

Վիշնուն հին հնդկական առասպելաբանության մեջ եռաստվածության երկրորդ անդամն է: Առաջինը Բրահման է (աստված-արարիչ), երկրորդը՝ Վիշնուն (աստված-պահպանիչ), երրորդը՝ Շիվան (աստված-կործանիչ):

Ամենահին վեդայական դարաշրջանում Վիշնուն հնդկական պանթեոնի աստվածների մեջ երկրորդական դեր էր կատարում, բայց արդեն «Մահաբհարաթա»-ում եւ պուրանների մեջ սովորաբար դիտվում է գերագույն աստված: Վիշնուի պաշտամունքը ամենատարածվածներից է Հնդկաստանում: Կրոնական ու գրական ավանդույթների համաձայն՝ Վիշնուն բազմիցս մարմնավորել է տարբեր երկրային էակների: Պուրանները սովորաբար թվում են 10 այդպիսի մարմնավորում կամ ավատարա: Վիշնուի անուներից է՝ Պուրանապուրուշա – հնագույն կամ սկզբնական ոգի:

- Շիվան հնդկական առասպելաբանության մեջ եռաստվածության աստվածներից մեկն է,Պարվատի (Ումա) դիցուհու ամուսինը: Վեդաներում Շիվայի անունը դեռեւս չի հանդիպում: Շիվայի փոխարեն այնտեղ հաճախ հանդես է գալիս Ռուդրան, աստված-բուժարարը, քամիների (մարութների) հայրը: Հետագայում Ռուդրա («լալկան, զռռան») անունը դարձավ Շիվայի մականուններից մեկը եւ կատարվեց այդ երկու աստվածների նույնացում: Շիվայի անուներից է՝ Ումապատի – Ումայի ամուսին: Կա նաեւ Պարամեշվարա անվանման ձեւը – գերագույն տիրակալ:

- Պարվատի (սանսկրիտերեն՝ parvati – «լեռնային»), Շիվայի կինը: Համարվում էր Հիմալայան լեռների թագավորի դուստրը: Պարվատին ունի շատ անուններ, որոնց մեծ մասի հետ կապված է որոշակի պաշտամունք: Պաարվատիի անուններից են՝ Բհուվանեշվարի – երկրի տիրուհի, Ջագադամբիկա – աշխարհի մայր:

Ի դեպ, տեսակետ կա, որ հայկական ՎԱՀԱԳՆ-ի պես հնդիկներն իրենց ուժի եւ զորքերի Աստծուն անվանում են ԱԳՆԻ, բայց միայն Երկրի վրա՝ շփոթություն առաջացնելու նպատակով: Հնդարիականությունից մշտապես օգտվող ռուսներն էլ ունեն ԱԳՈՆՅ (ԿՐԱԿ) անունը: Միայն հնդկական անվանափոխությունները չեն, որ վաղուց շփոթ են ստեղծել Աստվածների «սեփականացման» հարցում: Տեսակետ կա նաեւ, որ Վահագն անունն առաջացել է սանսկրիտ (իսկ այս հնագույն լեզուն միայն հայերեն է կարդացվում) «վահ» (բերող) կամ «վհա» (բոց, աստղ) եւ «ագնի» (կրակ) բառերից, հետո են սկսել նույնացնել հնդիրանական Վերեթրագնա, Վայու, Վաե վեհ աստվածությունների անուններին։ Փորձեր են արվել նաեւ՝ Վահագնի անունը «առաջացնել» հին հնդեվրոպական «Բահագին» (Աստված) գաղափարանուններից՝ «բ» հնչյունը «վե»–ի փոխվելու սովորական օրինաչափությամբ։ Դա արել են, քանի որ Վահագնը անձնավորել է դիցաբանական հար եւ նույն գաղափարը, փառաբանվել նույն մակդիրներով: Եվ հետեւություն է արվում, թե վերջինիս հեթանոս հայերն անվանել են Բահագին կամ Վահագին՝ նրա գաղափարանունը վերածելով հատուկ անվան։ Նշվում է, թե Անանիա Շիրակացու գրի առած մի հինավուրց ավանդազրույցում Հայկի փոխարեն հայոց նախնի եւ սեմական Բել աստծու հակառակորդ է հիշատակվում Վահագնը

Սակայն, մեզ համար ակնհայտ է, որ այս բոլորը Հայ Աստվածների ՀԱՅԿԱԿԱՆ լինելը կասկածի տակ առնելու համար է արվում, ինչն այլեւս ապագա չունի: Հայ Աստվածների անունների նկատմամբ ոտնձգություններ արել են նաեւ հույները, պարսիկները եւ այլք, անգամ արհեստածին ազգերը, որ հայերից հետո տասնյակ հազարավոր տարիներ հետո են ինքնաստեղծվել… Ի դեպ, հնդկական Թաջ Մահալ դամբարանն այնպիսի բառակազմություն ունի, որի խորհուրդը՝ Թաջ (մեծ, բարձր) – ՄԱՀ (ոգի)- Ա(Ը)Ր (ուխտ), նույնանում է ՄԻՀՐ խորհրդին: ՄԻՀՐ (ՄՀԵՐ) – Ոգու Ուխտի, Հոգեւոր Ուխտի, Դաշինքի Խորհուրդ: Լեզվաբանորեն կազմված է՝ ՄԱՀ (ոգի) բառով եւ ԱՐ (ուխտ) արմատով՝ ՄԱՀ-ԱՐ՝ ՄԻՀ-ԸՐ՝ ՄԸՀ-ԷՐ: Արդեն ասել եմ, որ յուրաքանչյուր Աստվածային Համակարգում Աստվածների թիվը տարբեր է, որին որոշակի անդրադարձել եմ: Հայ Աստվածները 8-ն են, ունեն իրենց հստակ գործառույթները, որոնցով էլ պայմանավորված Նրանց Տիեզերական Զորությունն ու Առաքելությունը: Այսպես է բոլոր Աստվածների դեպքում: Մյուս 6 Աստվածային համակարգերի Աստվածների անուններին կամ թվաքանակին անդրադառնալը շատ դժվար կլինի, քանզի, ինչպես վերը նշեցի՝ անունների ճշմարտության հարցում ունեմ խիստ կասկածներ, ինչը նաեւ կասկածի տակ է առնում Նրանց թիվը նշելու հանգամանքը: Կանդրադառնամ մասնակի, հնարավորինս ամբողջացնելով այս կամ այն Աստվածային Համակարգի մասին պատկերացումը:

Հետաքրքրիր է, որ Հնդկական Աստվածներն ունեն բազում ձեռքեր, ոտքեր եւ մարմնի այլ մասեր: Տեսակետ կա, որ Նրանք այդկերպ հավասարակշռություն են պահպանում Երկրի վրա: Հաճախ այդ Աստվածները պատկերվում են բազում ձեռքերով, հատկապես չար ուժերի դեմ պայքարում: Դա նաեւ անհավանական ուժ է նշանակում եւ շատ գործեր միաժամանակ կատարելու ունակություն: Բայց կա նաեւ իմաստասիրական խնդիր՝ օրինակ՝ Շիվա Աստծո մի զույգ ձեռքը խորհրդանշում է հավասարակշռություն կյանքի եւ մահվան միջեւ, մյուս զույգը՝ պայքար բարու եւ չարի միջեւ, երրորդը՝ առարկայական (օբյեկտիվ) ու ենթակայական (սուբյեկտի) ճշմարտությունները, չորրորդը՝ աշխարհի ստեղծումն ու կործանումը: Շիվան ճակատին ունի նաեւ երրորդ աչք, որ խորհրդանշում է աստվածային իմաստություն, ներկան, անցյալն ու ապագան միաժամանակ տեսնելու ունակություն կամ Երկնքում, Երկրի վրա եւ դրա տակ տեղի ունեցող իրադարձությունները հսկելու կարողություն: Իսկ երեք գլուխները նրա բնավորության տարբեր կողմերն են. աստվածայնություն, անընկճելիություն ու հավիտենականություն:

Տեսակետ կա, որ Նարայանա Աստվածը նույնիսկ 1000 գլուխ ունի:

Հին հնդկական վեդաները կարեւոր գրքեր են, որ մնացել են հին արիական ժամանակներից եւ ցայսօր ուսումնասիրությունների առարկա են: «Վեդա»-ն սանսկրիտ բառ է, որը նշանակում է «գիտելիք»: Հնդկաստանում նշում են, որ վեդաները հին հնդկական սուրբ տեքստեր են կամ «աստվածային գիտելիքներ», որոնք ներառում են. 1. սամհիտները՝ սրբազան հիմները, 2. բրահմանները՝ ծեսերի բացատրությունը, ուպանիշադները, 3. սուտրա-ձեռնարկները սուրբ լեզվի եւ ծեսի հետ քրմական դպրոցների աշխատանքի համար եւ այլն: Այդ տեքստերը հազարամյակների ընթացքում փոխանցվել են բանավոր խոսքի միջոցով, իսկ այնուհետեւ՝ արդեն մեր թվարկությունում, սկսել են գրի առնվել: Վեդաների հին լինելն ապացուցվում է նրանով, որ դրանք գրված են սանսկրիտի այնքան հին ձեւով, որ նման այլ աշխատություն գրականության մեջ չկա: Միայն ամենագիտուն պանդիթ-բրահմինները կարող են վեդաները բնագրով կարդալ: Վեդաների տեքստերը վերջնականորեն մշակվել եւ կազմվել են մ.թ.ա. 14-րդ դարում: Այդ գրքերը հսկայական նշանակություն ունեն. նախ՝ նրանք տանում են մեզ դեպի հին արիական հավատի ակունքները, երկրորդ՝ տալիս են Հնդկաստանը հասկանալու բանալին, եւ երրորդ՝ տալիս են էզոթերիկ հայեցակարգի եւ բոլոր արիական հավատների հիմնական գաղափարների ըմբռնումը: Այստեղ են ներառված հնդիկների գիտելիքները աստվածների, մարդո, զոհաբերության եւ այլնի մասին, որոնցով Երկրային Աշխարհը միանում է Աստվածայինի հետ: Վեդաներում արտացոլված են մարդու պատկերացումները շրջապատող աշխարհի, տիեզերքի, արարողակարգի, սոցիալական կառուցվածքի, էթիկական արժեքների, բարոյականության եւ շատ այլ բաների մասին:

Կա վեդաների 4 հիմնական գիրք՝ Ռիգվեդա, Սամավեդա, Յաջուրվեդա եւ Ատհարվավեդա: Ռիգվեդան, այսինքն՝ հիմների վեդան, հնդարիական աստվածներին նվիրված հիմների ամենահին ժողովածուն է եւ բաղկացած է 1028 հիմնից, որոնք փառաբանում են հնդարիական աստվածների սխրանքները եւ բարեգործությունները: Ռիգվեդայում խոսվում է 330 մլն. աստվածությունների մասին: Սամավեդան երգերի վեդան է, Յաջուրվեդան՝ զոհաբերության ծեսի բանաձեւերի վեդան, Ատհարվավեդան՝ մոգական հմայախոսությունների վեդան: Այն հենց սկզբից կապված է եղել կրակի պաշտամունքի քրմերի հետ, որոնք մոգության գիտակներ էին: Նրանք տնային ծեսի հիմքն են դրել, որը մինչ օրս հինդուիզմում կարեւոր տեղ է գրավում:

Վեդան անսահմանության երաժշտությունն է, որը հնչում է հավերժ: Հին իմաստուններն այն լսում էին եւ փոխանցում իրենց սերունդներին որպես թանկարժեք ժառանգություն:

Հինդուիզմ

Աշխարհի ամենահին կրոններից մեկն է, որը արմատներով հասնում է մինչեւ վեդայական քաղաքակրթությունը։ Ի տարբերություն այլ կրոնների, հինդուիզմը հիմնադրված չի եղել ոչ մեկի կողմից։ Հինդուիզմում բացակայում է ընդհանուր հայեցակարգը եւ հավատամքի ընդհանուր կարգը։ Հինդուիզմը ներկայացնում է իրենից տարբեր կրոնական ավանդույթների, փիլիսոփայական կարգերի ու հավատամքների ընտանիք, որոնք հիմնված են մոնոթեիզմի, պոլիթեիզմի, պանթեիզմի, մոնիզմի եւ նույնիսկ աթեիզմի վրա։ Աշխարհի ամենամեծ հինդուիստական տաճարներից մեկի գլխավոր գոփուրամը Արունաչալեշվարայի տաճարն է՝ Տիրուվաննամալայում: Հինդուիզմը կրոն է, որը ստեղծված է եղել Հնդկական ենթամայրցամաքում։ Հինդուիզմի պատմական անվանումը սանսկրիտով հնչում է որպես սանաթան-դհարմա, ինչը նշանակում է «հավերժ կրոն», «հավերժ ճանապարհ», կամ «հավերժ օրենք»։

- Մանու (սանսկրիտ. բառացի՝ «մարդ»), հինդուիզմի տեսության համաձայն, առաջին մարդը, մարդկության նախահոր անունը։

Մանուն միակ մարդն էր, ով Վիշնու դիցի շնորհիվ փրկվեց համաշխարհային ջրհեղեղից (տես՝ Մաթսյա)։ Մանուն հայտնի էր իր բարեպաշտությամբ եւ իմաստությամբ։ Սվայամբհուվու Մանուին համարում են հինդուականության համար հիմնարար նշանակություն ունեցող մի գրքերի հեղինակ՝ «Մանու-սմրիտի» («Մանվադհարմաշաստրա»), «Մանավա-գրիհյասուտրա» եւ «Մանավա-շուլբասուտրա»։ Սրանցից առաջինը հինդուականության հոգեւոր կանոնների կարեւորագույն հավաքածուն է։

Տարիներ առաջ Հայ Արիական Միաբանության պաշտոնաթերթ «Հայ-Արիներ»-ն անդրադարձել է «Մանուի օրենքներ»-ին եւ «Մեծ Ջրհեղեղ»-ի առասպելամեկնությանը (որը մասամբ վերահրատարակվել է «Լուսանցք»-ում):

Մանուի ծագումնաբանությունը

Ըստ Շվետա-վարահի-կալպարի տեսության, գոյություն ունեն 14 Մանուներ, որոնցից ամեն մեկը կառավարում է որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում մանվանտարա (այսինքն՝ «մանուի դար»)։ 14 մանվանտարաները կազմում են մեկ կալպա, կամ այլ կերպ՝ տիեզերքի արարիչ Բրահմայի մեկ օր։ «Պուրաններ»-ի համաձայն, այժմ մենք ապրում ենք 7-րդ մանվատարա Շրադդհադեւա (Վայվասվատա) Մանուի օրոք։

«Պուրաններ»-ում Մանու Վայվասվատը ունի հետեւյալ տոհմածառը. 1. Բրահմա (արարիչ): 2. Մարիչի - Բրահմայի արարած 10 Պրաջապատիներից մեկը: 3. Կաշյապա – Մարիչիի եւ Կակայի (ժամանակի) որդի, որ եւ համարվում է մարդկության հայրը: 4. Վիվասվան կամ Սուրյա - Կաշյապայի եւ Ադիտիի որդի: 5. Վայվասվատ մանու, ի սկզբանե Սատյավրատա – Վայվասվատի եւ Սամգյայի որդի: 6. Իկշվակու, Նաբհա, Նարիշյանտա, Կարուշա, Պրիշադհրա, Դհրիշտա, Շարյատի, Պրամշու եւ Նաբհանեդիշտա – Վայվասվատ Մանուի 9-ը որդիները եւ Իկա դուստրը։

Ստուգաբանությամբ Մանու  (բառացիորեն՝ մարդ) անունը ունի զուգահեռներ այլ արիա-հնդեվրոպական լեզուներում եւ դիցաբանություններում։ Այն կազմված է նույն «մարդ» նշանակող արմատից, ինչ իրանական Յիման, իռլանդական (այրինշներ – հայարիական ճյուղ) Մանաննանը եւ հայկական Մանուկ (բառացիորեն՝ «փոքր մարդ») բառը։

Անտասկարանան (Antaxkarana; սանսկր.՝ անտար – ներքին, կարանա – զգացողության օրգան), «ներքին զգայական օրգան») սանսկրիտերեն եզրույթ է՝ կիրառված հնդկական փիլիսոփայության Սանքհյա եւ Վեդանտա (հատկապես Ադվաիտա Վեդանտա) համակարգերում, որը տարբեր իմաստ ու նշանակություն ունի տարբեր դպրոցներում։ Շանկարան թարգմանում է իբրեւ «հասկացում», այլոք՝ իբրեւ «ներքին գործիք, հոգի՝ կազմված մտածական սկզբունքից եւ էգոիզմից»։

Վեդանտայի մեջ անտահկարանա («ներքին գործիք») եզրով նշանակում է բանականությունն ամբողջությամբ, որն ընկած է «Ես»-ի (Աթմա) եւ նրա ներքին գործիքի՝ մարմնի միջեւ։ Անտահկարանան բաղկացած է 4 ստորաբաժանումներից… Դպրոցներից մեծ մասի մոտ առկա են միայն 3 օրգանները՝ ահամկարա, մանաս, բուդդհի/մահաթ, իսկ չորրորդ՝ չիտտա օրգանն (antahkarana catustaya) առաջադրում է Վեդանտան։ Ընդ որում՝ վերջինս որոշ տեքստերի համաձայն, միմյանց է միավորում նախորդ 3 օրգանները։ Այսու՝ անտահկարանան բաղկացած է հետեւյալ 4 ստորաբաժանումներից՝ 1. Ահամկարա (Ahamkara, Էգո-ն) – «Ես-ի զգացողությունը», «կեղծ Էգո-ն»։ Այն, ինչը նույնականացնում է ինչպես անհատական եւ տվյալ անձնավորությանը պատկանող գաղափարները, այդպես եւ բանականության մեջ ծագող բոլոր մտքերն ու գաղափարները, այդ թվում եւ սեփական «անձնականությունը»։ 2. Բուդդհի կամ մահաթ (Բանականություն)` այն, ինչը գնահատում է գաղափարները, մտքերն ու այն փաստերի բովանդակությունը, որոնք դրանք բովանդակում են։ 3. Մանաս (Միտք) – այն, ինչը համեմատում/համադրում ու դասակարգում է առարկաների գաղափարներն ու պատկերները բանականության մեջ. Այն, ինչը մտածում է նրանց մասին։ 4. Չիտտա (Հիշողություն) – բանականության այն մասը, որը ներսուզված է արտաքին աշխարհի մեջ, այն կուտակում եւ պահպանում է մտային պատկերներն ու փաստերը։ Կոչվում է նաեւ ստորակարգ բանականություն։

Թաքնագիտության (գաղտնագիտության) մեջ անտահկարանան Ուղին է, կամ Կամուրջը՝ վերին ու ներքին բանականությունների միջեւ, որն այդ երկուսի հաղորդակցության միջոցն է։ Արեւելյան փիլիսոփայության եւ Յոգայի մեջ դա բանականությունն է, որը կառավարում է ֆիզիկական մարմինը։

Օկկուլտիզմի մեջ անտահկարանան ստորին ու վերին մանասների, ինչպես նաեւ՝ մարդու աստվածային Էգո-ի ու անձնական հոգու միջեւ եղած կածանն է, կամ կամուրջը։

Անտահկարանան հաճախ հանդես է գալիս նաեւ իբրեւ անհատականության սկզբունք:

Պրանա (Կաղապար, Lang-sa, prana IAST), սանկսկրիտերեն բառ է, նշանակում է ներշնչում, շնչառություն, կյանք, կենսագործունեություն, քամի, էներգիա, ուժ։ Հոգնակի թվով (պրանաներ) այս տերմինը կիրառվում է մարդու՝ կենսականորեն կարեւոր էներգետիկ կենտրոնների, դրանցով էներգետիկ հոսքերի ու այդ հոսքերի՝ մարդու վրա ունեցած ազդեցությունների մասին խոսելիս։

Անվան ստուգաբանությամբ այս բառի հիմքում երկու սանսկրիտերեն բառեր են. «Պրանա»՝ կենսաուժ կամ կենսատեւ ուժ, մասնավորապես շնչառությունը, եւ «այամա»՝ արտամղում, դուրս բերում (սակայն կա թարգմանության եւ այլ տարբերակ, «յամ» բառի, որ նշանակում է՝ սանձում, կառավարում։ Հաճախ Պրանայամա բառը հենց այսպես է թարգմանվում սանսկրիտից, ինչը մինչեւ այժմ բանավեճերի առիթ է թարգմանիչների շրջանում։ Հարկ է նշել, որ Պրանայամայի ընթացքում հավասարապես կարեւոր են թե օդի / պրանայի արտամղումը, թե ներմղումը, թե դադարները արտամղումից ու ներմղումից հետո, ուստի իմաստային առումով առավել հարմար է հենց թարգմանության երկրորդ տարբերակը։

Եթե կարճ պատմական ակնարկ անենք, ապա Պրանայամայի ակունքները հինավուրց Բհարատում են, այսինքն՝ Հնդկաստանում, ուր հազարամյակներ առաջ ծնունդ է առել ու զարգանալով մինչեւ մեր օրերը հասել Յոգա գիտությունը (որ Հայաստանից է տարածվել Հոգի-Յոգի(հին հայերենով)-Յոգա՝ Հոգու գիտություն)։ Պրանայաման Յոգայի 8 հիմնական փուլերից մեկն է՝ 4-րդը։ Պրանայամայի ուսանումն ու տիրապետումը բարդ եւ համակարգված գործընթաց է ու ենթադրում է հմուտ եւ փորձառու մասնագետի առկայություն, այլապես կարող է օգուտի փոխարեն վնաս հասցնել կիրարկողին։ Պրանայաման չի կարելի շփոթել այժմ մոդայիկ դարձած շնչառական մարմնամարզության զանազան տեսակների հետ, քանի որ դրանցում գերակայող դինամիկ վարժություններն անհամեմատ մեղմացնում, թուլացնում են մարդու շնչառական եւ այլ համակարգերի փոխշաղկապված ակտիվացումը, եւ հետեւաբար, չեն կարող բերել այն էական ազդեցությանը, որին կարող է բերել հմուտ վարպետի ուղեկցմամբ կատարված Պրանայաման։ Պրանայամայի մասին հիշատակումներ կան բազմաթիվ հինդուիստական ձեռագրերում, սակայն ամենից հեղինակավոր հիմնաղբյուր է հանդիսանում Պատանջալի Իմաստունի (մ.թ.ա. մոտ 2-րդ դարի կեսեր) հեղինակած «Յոգա Սուտրա» աշխատությունը, որում ասացվածքների ոճով գրի են առնված Յոգայի մասին հազարամյակներով բերնեբերան փոխանցված գիտելիքները, որոնց հիմնաղբյուրն են համարվում Չորս Վեդաները։

- Դառնալով աստվածություններին, հիշեցնեմ, որ Շիվան հինդուիզմում տիեզերքի ավերման եւ վերակերպման մարմնացումն է, որն արարող Բրահմայի եւ պահապան Վիշնուի հետ միասին ներկայացնում է աստվածությունների վերին եռյակը։

- Ռատին առավել հայտնի է որպես սիրո Աստված Կամայի կինը: Ռատին սիրո եւ կրքի աստվածուհին է, ունի շատ անուններ ու չափազանց գեղեցիկ է: Երբեմն որպես Դակշայի, երբեմն էլ որպես Բրահմայի դուստրն է նշվում: Վերջին տարբերակում նա դառնում է Աստծո ինքնասպանության պատճառ, որը նրան ցանկանում էր, սակայն չէր կարող տիրել: Ռատան նույնպես ինքնասպան է լինում, սակայն երկուսն էլ վերակենդանանում են: Ռատիի ամենատարօրինակ գործն այն էր, որ նա մթագնում է Շիվայի՝ կործանարար Աստծու գիտակցությունը: Վերջինս, կնոջ մահից հետո, խոստացել էր ճգնավոր դառնալ, սակայն, տեսնելով Ռատիին, սիրահարվում է ու չի կարողանում իրականացնել խոստումը: Շիվան զայրույթից սպանում է Կամային՝ Ռատիի ամուսնուն եւ Նրա երրորդ աչքը մոխրացնում է: Ռատին կարողանում է Շիվային համոզել վերակենդանացնել իր ամուսնուն, սակայն մի պայմանով, որ Կաման պետք է անտեսանելի լինի:

- Վարունան Ինդրայի հետ երկրորդ մեծագույն աստվածն է վեդայական կրոնում։ Համարվել է աշխարհի արարողն ու խնամակալը, համաշխարհային կարգուկանոնի, ճշմարտության, արդարության, բարոյականության հովանավորողը, մեղսագործների ահեղ դատավորը։ Բուդդայական կրոնի տարածմամբ Վարունան աստիճանաբար կորցրել է առաջնակարգ դիրքն աստվածների պանթեոնում եւ դարձել ջրային տարերքի աստվածություն։ Ուսումնասիրողները Վարունա անունը համադրում են խեթական ծովերի աստված Արունայի եւ հին հունական երկնքի աստված Աբանոսի հետ։

* * *

- Որոշ Արիական Ազգերի մոտ Արարչի էությունը արտահայտվում է ոչ թե ԱՐ-ԱՀ լեզվական բաղադրությամբ, այլ՝ ԱՐ-ԱՆ: Օրինակ՝ հինդուսների մոտ Արարչի էությունը արտահայտվում է ՎԱՐՈւՆԱ՝ Վ-ԱՐ-ՈւՆ(ԱՆ)-Ա, իսկ արիական ճյուղերի վրա առաջացած ռուսների մոտ՝ ՊԵՐՈւՆ՝ Պ-ԷՐ(ԱՐ)-ՈւՆ(ԱՆ) լեզվական բաղադրությամբ: Սակայն ԱՐ-ԱՆ բաղադրությունը ավելի ուշ շրջանի արտահայտություն է: Այնպես է, որ հնդկական Բրահմայականության մեջ Արարչի էությունը արտահայտվում է հենց ԱՐԱ խորհրդով՝ ԲԸՐԱՀՄԱ՝ Բ-ԸՐ(ԱՐ)-ԱՀ-ՄԱ, իսկ ռուսների մոտ՝ նաեւ ՅԱՐ խորհրդով: Ըստ երեւույթին հետագայում եւ՛ հնդիկների, եւ՛ ինքնահաստատվող ռուսների մոտ բացակայել է սկզբնապես ճանաչված Աստվածամայրը՝ Անահիտը: Եվ Արարիչն ու Աստվածամայրը միավորվել են մի կերպարի մեջ: Զգացական այդ միասնությունը հանգեցրել է նոր խորհրդի ձեւավորմանը, որն էլ արտահայտվում է լեզվական արմատների այլ բաղադրությամբ:

Այսպես՝ Արարող-Հայրն արտահայտվում է ԱՐ-ԱՀ (Արարող Զորություն) բաղադրությամբ, իսկ Ծնող-Մայրը՝ ԱՆ-ԱՀ (Ծնող Զորություն) բաղադրությամբ: Այնինչ, Հոր եւ Մոր կերպարների միաձուլումը հանգեցրել է ԱՐ-ԱՆ արմատների միասնությանը, որը նշանակում է՝ ԱՐԱՐՈՂ-ԾՆՈՂ, ՀԱՅՐ-ՄԱՅՐ: Այսինքն՝ այդ Ազգերի մոտ Արարիչը ներկայանում է ՀԱՅՐ-ՄԱՅՐ որակական ամբողջությամբ: Իսկ հայկական ու պարսկական ավանդություններում (տես՝ Արարատյան դիցաբանություն եւ Ավեստա) պահպանվում է Արարչագործության Երկսեռությունը: Ըստ այդմ, ԱՐԱ-ն Հայրության (Արարողի) Բացարձակ Էությունն է, որն ստացել է Արարչագործության Երկսեռությունից, իսկ ԱՆԱՀԻՏԸ նույն կերպ՝ Մայրության (Ծնողի) Բացարձակ Էությունն է:

* * *

- Բուդդայականությունը կրոն է, որը ծագել է ք.ա. 5-րդ դ. Հնդկաստանում, որտեղ քայքայվում էին տոհմատիրական հարաբերությունները եւ ստեղծվում էին Գանգեսի հովտում ստրկատիրական պետություններ։ Այս կրոնի հիմնադիրն է Սիդհարթա Գաուտաման (Բուդդան)։ «Բուդդա» բառը նշանակում է սանակրիտ լեզվով «պայծառացած»։

Ըստ որոշ աղբյուրների, նա ծնվել է ք.ա. 570թ., այժմյան Նեպալի տարածքում։ Որոշ հետազոտողների կարծիքով՝ Գաուտաման չի եղել իրական պատմական անձ, սակայն անցյալ դարի կեսերին Հիմալայների ստորոտում գտնվեց մի արձանագրություն, որը հաստատեց նրա իրական անձը։ Որոշ հետազոտողներ «բուդդայականությունը համարում են աստվածամերժողական, քանի որ ի տարբերություն քրիստոնեության եւ իսլամի, այստեղ բացակայում է աստծո առաջնաստեղծ էության, աշխարհի մարդկանց լինելը, բացակայում է հոգու անմահության գաղափարը, դժոխքի եւ դրախտի լինելը»։ Այս կրոնը կոչում են նաեւ կարեկցանքի կրոն, որ կարգավորում է մարդու հոգեբանական վարքագիծը։ Բուդդան իր ուսմունքը ձեւակերպել է. կյանքը տառապանք է, տառապանքների պատճառը ցանկություններն են ու կրքերը, անհրաժեշտ է ոչնչացնել այդ ցանկությունները, պետք է հետեւել ութմասնյա ուղուն, որը կհասցնի նիրվանայի (ցանկությունների մարման, ոչնչացման)։

Ութմասնյա ուղին է ճշմարիտ խոսքը, ճշմարիտ միտքը, ճշմարիտ գործը, ճշմարիտ կենսակերպը, մտքերի ճշմարիտ ուղղորդումը եւ այլն, որոնք անցնելուց հետո մարդը ձեռք է բերում անխռով հոգեվիճակ։ Նիրվանայի կարելի է հասնել մեդիտացիայի (խորասուզում, խոկում) միջոցով։ Փաստորեն, նիրվանան հենց նույն տառապանքների, ցանկությունների դադարումն է, որը մարդուն կտրում է արտաքին աշխարհից եւ նրա առարկայական երեւույթների հետ կապվածությունից։ Ըստ այդմ, տառապանքների ակունքը ծնունդն է, քանի որ մարդը անընդհատ վերածնվում է։ Մահից հետո նրա հոգին կարծես լքում է մարմինը, ինչպես իր հին զգեստը կամ վերարկուն եւ վերաբնակվում է մեկ այլ մարմնի մեջ։ Այստեղ կարեւոր է կարմայի գաղափարը։

Վերջինս նշանակում է գործ, այսինքն՝ թե մարդը իր կյանքի ընթացքում ինչ դրական կամ բացասական արարքներ է գործել։ Եթե նրա կարման դրական է, ապա հաջորդ կյանքում նա կվերածնվի իբրեւ հարուստ, երջանիկ, առողջ, իսկ եթե բացասական է, ապա՝ միջատ, որեւէ կենդանի կամ նույնիսկ առարկա։ Այստեղ շեշտվում է մարդու անհատական վարքագիծը եւ, ի տարբերություն Հնդկաստանի փիլիսոփայական այլ դպրոցների, որոնք շեշտում էին ֆատալիզմը (ճակատագրապաշտությունը), բուդդիզմը կարեւորում է վոլիտալիզմի սկզբունքը։ Մ.թ.ա. I դարում բուդդիզմը բաժանվում է 2 մեծ ուղղությունների՝ հինայանա (նշանակում է՝ փրկության փոքր մարդակարգ՝ փրկվել կարող էին միայն վանականները) եւ մանայանա (նշանակում է՝ փրկության մեծ մարդակարգ)։ Վերջինիս միջոցով էլ բուդդիզմը տարածում գտավ աշխարհում եւ դարձավ համաշխարհային կրոն՝ տարածվելով ու հարմարվելով այն երկրների տեղական հավատալիքների պայմանների հետ:

Մանայանան յուրահատուկ զարգացում ստացավ Տիբեթում եւ կոչվեց լամայականություն, որ ցայսօր կա եւ տարածում ունի աշխարհում:

Հունական Աստվածներ

Հելլենական (հունական) մշակույթի տարածումից հետո հայ հեթանոս Աստվածները երբեմն նույնացվել են հունական համապատասխան Աստվածների հետ՝ Արան՝ Զեւսի, Անահիտը՝ Արտեմիսի, Միհրը՝ Հելիոսի, Վահագնը՝ Հերակլեսի, Տիրը՝ Ապոլլոնի (նաեւ Հերմեսի), Աստղիկը՝ Ափրոդիտեի (երբեմն կիրառում են Աֆրոդիտե օտարահունչ ձեւը), Նանեն՝ Աթենասի, Վանատուրը՝ Հեստիայի, չգոյ Սպանդարամետը՝ Հադեսի եւ այլն՝ պահպանելով, սակայն, իրենց ազգային, պաշտամունքային ինքնատիպ հատկանիշները: Հեթանոս հայերն իրենց Աստվածներին նվիրել են հատուկ տոներ, նրանց համար կառուցել տաճարներ, մեհյաններ, նվիրատվություններ արել, կենդանիներ զոհաբերել, սակայն երբեմն այդ ամենին խառնել են հունական (նաեւ պարսկական, հնդկական եւ այլ) Աստվածների տոներն ու ծեսերը:

Ինչպես Հնդկական Աստվածների դեպքում, այնպես էլ Հունականի, նորից ճշտումների կարիք կա, թե այդ Աստվածների անունները ճի՞շտ են արդյոք «իջեցվել» Երկիր… Հույների հավատը եւս հին ու բազմաստվածային է: Բայց արձանագրված վկայությունները Ք.ա. VIII–VI դարերից են պահպանվել, երբ ձեւավորվեց օլիմպիական 12 Աստվածների պաշտամունքը: Ըստ հույների՝ Աստվածները բնակվում էին Օլիմպոս լեռան գագաթին:

Օլիմպոսի աստվածները (օլիմպիականները) հին հունական դիցաբանության մեջ երրորդ սերնդի աստվածներ (առաջին եւ երկրորդ սերնդի աստվածների եւ տիտաններից հետո), Օլիմպոս (Օլիմպիոս) սարի վրա բնակվող բարձրագույն էակներ են։ Ավանդաբար օլիմպիական Աստվածները 12-ն են, թեեւ դրանց անվանացանկերը ոչ միշտ են համընկնում։

- Զեւսը օլիմպիական Աստվածների հայրն է, կյանքի արարիչը, Երկնքի, լույսի, արդարության աղբյուրը: Ունի նաեւ պատժիչ գործառույթ. շանթերով սաստում է կարգազանցներին:

- Հերան ընտանիքի, մայրության, բարոյական մաքրության դիցուհին է, Զեւսի կինը: Հիշեցնեմ, որ Հայկական Աստվածային Համակարգում Հայր Արան եւ Մայր Անահիտը միայն Արարչի սահմանած գործառույթներով են Հայր եւ Մայր, Նրանք Այր ու կին չեն:

- Ապոլլոնը Արեգակի, լույսի, ճշմարտության, գուշակության, բժշկության դիցն է: Հովանավորում է գիտությունները, արվեստները եւ արհեստները:

Ափրոդիտեն գեղեցկության ու սիրո դիցուհին է:

Աթենասը (Աթենքը) իմաստության, ճարտարության եւ արհեստների դիցուհին է:

Արտեմիսը Լուսնի դիցուհին էր, բույսերի ու կենդանիների հովանավորը:

Դեմետրան մայր հողի ու պտղաբերության դիցուհին է:

Հեփեստոսը կրակի, դարբնության եւ ճարտարության դիցն է:

Հերմեսը Զեւսի բանբերն է: Նախապես հոտերի եւ հովիվների, ապա նաեւ ճանապարհների ու առեւտրականների պահապանն է:

Արեսը ռազմի դիցն է:

Դիոնիսոսը պտղաբերության, խաղողի որթի, գինու եւ զվարճանքի դիցն էր: Հովանավորում է թատրոնը:

Պոսեյդոնը գետերի, լճերի, ծովերի եւ օվկիանոսների տիրակալն էր, նավագնացների հովանավորը:

Բացի օլիմպիական ընտանիքի աստվածներից՝ կային բազմաթիվ ոգիներ, հերոսներ, որոնց հույները նույնպես պաշտում էին:

Օլիմպոսի Աստվածներ (բացի 12-ից՝ նաեւ այլ օլիմպիականներ)

Պլատոնը կապում էր 12 oլիմպիացիներին 12 ամիսների հետ, եւ Պլուտոնին համարում էր նրանցից մեկը, ում իր ենթադրությամբ, նվիրված էր վերջին ամիսը եւ մեռած հոգիները։ Նա նաեւ միացնում էր 12 օլիմպիացիներին Կենդանակերպի նշաններին եւ բացառում էր իրենց շարքերից Հեստիային։ Բայց Կնիդոսցի Եվդոկսուսը առաջին էր, ով համեմատել եւ կապել էր Օլիմպիացիներին Կենդանակերպի նշաների հետ։

Հին հունական հավատում «Օլիմպիական Աստվածները» եւ «12 Աստվածների պաշտամունքը» տարբեր հասկացություններ էին։ Պատմական Հերոդոտուսը նաեւ Հերակլեսին էր միացնում Օլիմպիացիներին։ Երբեմն Հերակլեսն ու Դիոնիսոսն էին շարքերում, ի տարբերություն Արեսի եւ Հեփեստոսի, որոնք բացակայում էին։ Երբեմն բացառում էին Հերկուլեսի անդամակցությունը օլիմպիացիներին, սակայն նշում էին, որ հենց նա է ստեղծել նրանց պաշտամունքը։ Լուցիանը (2-րդ դար) միացնում էր Հերկուլեսին եւ Ասկլեպիոսին 12 Օլիմպիացիներին։ Եվ այսպես էլի մի շարք բացառող կամ հավաստող տարբերակներ կան:

Հին հունական դիցաբանության մեջ կան նաեւ երրորդ սերնդի աստվածներ (առաջին եւ երկրորդ սերնդի աստվածներից ու տիտաններից հետո), նրանք Օլիմպոս (Օլիմպիոս) սարի վրա բնակվող բարձրագույն էակներ են։ Նշեցի, որ ավանդաբար օլիմպիական Աստվածները 12-ն են, թեեւ դրանց անվանացանկերը ոչ միշտ են համընկնում։

Հունական դիցարանի հիմնական աստվածություները վերը նշված են, երբեմն միմյանց փոխարինում են Դիոնիսոսը եւ Հեստիան: Հադենսն ու Պերսեփոնեն երբեմն ներառված էին որպես 12 օլիմպիացիներ (հիմնականում պայմանավորված է Էլեուսինյան խորհուրդների ազդեցությամբ), թեեւ ընդհանուր առմամբ Հադեսը բացառվել է, քանի որ նա բնակվում է մշտապես դժոխքում եւ երբեմն է այցելում Օլիմպոս լեռը։ Երբեմն ընդգրկված էին լինում Հերակլեսն ու Ասկլեպիոսը։

Հետագայում՝ 12 առավել հաճախ պատկերված (արվեստում եւ պոեզիայում) օլիմպիացիներն են՝ Զեւսը, Հերան,Պոսեյդոնը, Դեմետրան, Աթենասը, Ապոլլոնը, Արեսը, Հեփեստոսը, Հերմեսը, Արտեմիսը, Ափրոդիտեն, եւ / կամ Հեստիան ու Դիոնիսոսը, որոնց էլ կարելի է հիմնական Աստվածները համարել… Հունական դիցաբանությունում Աստվածներ են համարվել նաեւ Անանկեն, Աստրեոսը, Ատեն, Արիստեսը, Բիան, Դեյմոսը, Եթերը, Եվրինոմեն, Էոսը, Էրեբոսը, Էրոսը, Թալասան, Թեմիսը, Իրիսը, Լաքեսիսը, Հարմոնիան, Հելիոսը, Հեկատան. Հեմերան, Մեդեան, Յասոնը. Պալանտոսը, Պանը, Պեիթոն, Պերսեսը, Պոնտոսը, Սելենեն. Տեթիսը, Փանեսը, Կաբիրաները եւ այլք:

Հայկական Գերագույն Աստված Հայր Արայից խիստ տարբեր է Զեւսի կերպարը: Վերջինս միկեներեն՝ հին հունական առասպելաբանությունում երկնքի, ամպրոպի եւ կայծակի աստված է, նաեւ աշխարհի տիրակալ: Օլիմպոսի Աստվածներից գլխավորն է, Կրոնոսի եւ Հռեայի երրորդ որդին, Աիդաի, Հեստիայի, Դեմետրայի եւ Պոսերդոնի եղբայրը: Զեւսի կինը՝ Հերա Աստվածուհին, նաեւ նրա քույրն է (սա ի սկզբանե գործող «սրբազան պոռնկության» նախատիպն է, որը չգիտես ինչու նորօրյա կրոնավորները միտումնավոր կապել են բոլոր Աստվածային Համակարգերի հետ, այդ թվում՝ հայկական): Այսպես՝ Հերայի եղբայրը եւ ամուսինն է Զեւսը, թեեւ շատ սիրուհիներ է ունեցել… Զեւսի խորհրդանշաններն են վահանը եւ երկկողմանի կացինը (լաբրում), երբեմն արծիվը, նաեւ կայծակը, կաղնու ծառը, գավազանն ու կշեռքը… Նստավայրը համարվել է Օլիմպոս սարը (Զեւս Օլիմպիացի)։

Զեւսը աշխարհի տիրակալն է համարվել, բաշխել է երկրի վրա բարին ու չարը, երբեմն նույնացվում է Ճակատագրի հետ, երբեմն ինքն է Ճակատագրին ենթակա էակ։ Նա կարող է կանխատեսել ապագան, հայտարարում է ճակատագրի կամքը երազների, ամպրոպի եւ կայծակի միջոցով եւ երկնքի, ամպրոպի ու կայծակի Աստվածն է նաեւ։

Ամբողջ հասարակական կարգը հաստատված է Զեւսի կողմից, նա է նվիրել մարդկանց օրենքներ, հաստատել է արքաների իշխանությունը, պահպանում է ընտանիքն ու օջախը, հետեւում ավանդույթների ու սովորույթների պահպանմանը։ Պոսեյդոնի ու Հադեսի եղբայրն է։

Հերան հին հունական Աստվածուհի է, ամուսնության եւ ընտանիքի հովանավոր, մայրության, բարոյական մաքրության սրբազան դիցուհի։ Քրոնոսի եւ Հռեայի երրորդ դուստրը, Զեւսի կինը եւ քույրը։ Նաեւ Դեմետրայի, Հեստիայի, Աիդեսի եւ Պոսեյդոնի քույրը։

Աստվածների թագուհի եւ ամուսնության ու ընտանիքի աստվածուհի է, ում խորհրդանիշերն են սիրամարգը, նուռը, թագը, կկուն, առյուծը եւ կովը։ Կրոնոս եւ Հռեա տիտանների կրտսեր դուստրն է։ Լինելով ամուսնության Աստվածուհի՝ նա հաճախ է փորձել վրեժխնդիր լինել Զեւսի սիրուհիներից եւ նրանց երեխաներից։

Զեւսի կնոջը, որ նաեւ նրա քույրն է, երգեր են պարգեւել. «Գեղեցիկ է մեծն Հերան, խոշոր աչքերով, շուշանի պես ճերմակ ձեռքերով, նրա պսակի տակից ալիք-ալիք դուրս են թափվում գանգուրները, իշխանությամբ ու անդորր վսեմությամբ են փայլում աչքերը»… Վկայություններում նշված է, որ «Աստվածները հարգում էին Հերային, նրան հարգում է եւ ամուսինը՝ ամպահալած Զեւսը, եւ հաճախ խորհրդակցում է նրա հետ։ Բայց քիչ չի պատահում նաեւ, որ Զեւսն ու Հերան գժտվեն միմյանց հետ։ Հերան հաճախ առարկում է Զեւսին, վիճում հետը՝ Աստվածների խորհրդի ժամանակ»…

Պոսեյդոնը հունական դիցաբանության մեջ ծովերի Աստված է, Կռոնոս եւ Հռեա տիտանների միջնեկ որդին է, Զեւսի, Հերայի, Դեմետրայի, Հեստիայի, Հադեսի եղբայրը: Աշխարհի բաժանման ժամանակ նրան բաժին ընկան ծովերը: Պոսեյդոնն իր կնոջ՝ Ամփիտրիտայի եւ որդու՝ Տրիտոնի հետ բնակվում էր շքեղ դղյակում ծովի հատակում:

Ծովի վրա սլանում էր կառքով երկարաբաշ ձիերով լծված կառքով, ձեռքին եռաժանի, որով նա կարող էր կանչել փոթորիկներ, փլուզել ժայռեր, քարից կտրել աղբյուրներ եւ այլն: Նրա անցնելուց հետո ալիքները խաղաղվում են եւ իրենից հետո մնում է արդեն հանգիստ ծովը։ Պոսեյդոնն Ապոլլոնի հետ կառուցել է Տրոյա քաղաքի պարիսպը։ Նրան ասում են նաեւ «երկիրը սասանող», քանի որ Պոսեյդոնի հետ է կապվում երկրաշարժի առաջացումը։ Ձեռքի եռաժանիով նա ճեղքում էր ժայռեր։

Ասում են, թե Պոսեյդոնը մարդկանց նվիրել է առաջին ձին: Նրա շքախումբը կազմված է ներեիդներից, տրիտոններից եւ այլ առասպելական էակներից: Ծովերի, երկրաշարժերի եւ մակընթացության ալիքի Աստվածն է նաեւ, խորհրդանշերը՝ ձի, ցուլ, դելփին եւ եռաժանի։ Ամուսնացած է ներեուհի Ամփիտրիտեի հետ, սակայն, ինչպեսեւ շատ հունական տղամարդ Աստվածներ, շատ սիրուհիներ է ունեցել…

Պոնտոսը ծովն անձնավորող հունական Աստված է, Գեայի ծնունդ։ Ըստ Հետիադոսի Պոնտոսը հայր չի ունեցել։ Երկրի եւ Պոնտոսի միությունից ծնվել են ծերունի Ներեւսը, ծովային հսկա Թավմասը, փոթորկոտ ծովի տիրակալ Փարկիսը եւ կետու ու Եվրիբիա տիտանուհիները։ Օլիմպոսյան կրոնում Պոնտոսը գրավում է երկրորդական տեղ։

Հադեսը (այլ կերպ նաեւ Պլուտոն, Աիդոնես) ըստ հին հունական դիցաբանության՝ ստորերկրյա աշխարհի՝ դժոխքի Աստվածն է, որտեղ խղճուկ գոյություն էին քարշ տալիս մեռյալների ստվերները։ Կրոնոսի եւ Հռեայի ավագ որդին, Զեւսի,Պոսեյդոնի, Հերայի, Հեստիայի ու Դեմետրայի եղբայրն է։ Պերսեփոնեի ամուսինն է։ Հռոմում Հադեսը նույնացվել է մահվան ու դժոխքի Աստվածների՝ Օրկոսի եւ Դիսի հետ:

Աթենասը Հունաստանի գլխավոր աստվածություններից է, միկենյան հնագույն աստվածություն։ Հնագույն առասպելներում՝ երկնքի Աստվածուհի, ամպերի եւ կայծակի տիրուհի, պտղաբերության Աստվածուհի, խաղաղ աշխատանքի հովանավոր։ Նաեւ իմաստության, արհեստագործության, պաշտպանության եւ ռազմավարական պատերազմի Աստվածուհի է համարվել։ Խորհրդանիշերը՝ բու եւ ձիթապտղի ծառ։ Զեւսի եւ օվկիանուհի Մետիսի դուստրն է, նա ծնվել է իր հոր գլխից լիարժեք համալրված մարտական զենքով ու զրահով, քանի որ նա կուլ էր տվել իր մորը։

Դիցաբանությունն ասում է, որ իմաստության եւ կազմակերպված պատերազմի Աստվածուհի, Հին Հունաստանի առավել պաշտելի դիցուհիներից է Աթենասը, Աթենք քաղաքի էպոնիմը (անվանամայրը)։ Բացի դրանից պաշտվել է որպես գիտության, արվեստների ու արհեստների դիցուհի, պատերազմող կույս, քաղաքների եւ պետությունների, խելամտության ու ճարտարության հովանավոր։ Ասում են՝ նա հնարեց գութանը եւ մարդկանց սովորեցրեց լծկաններ լծելու աշխատանքը։ Զեւսի եւ նրա առաջին կնոջ՝ Մետիսի դուստրն է։

Ըստ ավանդության Մետիսը շատ խելացի կին էր եւ Զեւսը, երբ տեսավ, որ նա հղիացել է, վախեցավ, թե կծնվի իրենից խելացի ու քաջ զավակ եւ կտիրի գահին։ Այդ պատճառով կուլ տվեց կնոջը։

Լրանում էր կնոջ հղիության շրջանը, որը եւ ցավ էր պատճառում Զեւսին։ Հեփեստոսը՝ Զեւսի որդին, հոր հրամանով ճեղքում է Զեւսի գլուխը եւ Աթենասը հոր գանգից է դուրս է գալիս։

Արեսը հին հունական դիցարանում ռազմի, պատերազմի, բռնության եւ արյունահեղության Աստվան է, Զեւսի եւ Հերայի որդին: Արեսը համարվում էր Ափրոդիտեի սիրեկանը կամ ամուսինը: Խորհրդանիշեր՝ վարազ, օձ, շուն, անգղ, նիզակ եւ վահան։ Մյուս բոլոր աստվածները (բացառությամբ Ափրոդիտեից) արհամարհում են նրան։

Հիշեցնեմ, որ Հայկական դիցարանում Վահագնի եւ Աստղիկի Սերը չի դիտվել երբեք կամ-կամ տարբերակով ու հենց Արարչի կամոք, ի սկզբանե եղել է Տիեզերաօծյալ Սեր, որը Աստվածային Համակարգերում եզակի երեւույթ է, որպես Արարչակնիք Սեր…

Եվ Հայոց ռազմի ու զորության Աստված Վահագնը չունի Արեսի «բռնության եւ արյունահեղության» գործառույթները, քանզի ուժը զուգակցված է Աստղիկի սիրո հետ եւ արդա՛ր ուժ է…

Արեսի օգնականներն ու ուղեկիցներն էին Դեյմոս (Սարսափ) եւ Փոբոս (Երկյուղ) զավակները, Երիս (Գժտություն) դիցուհին, կործանումի, արյունահեղության դեւերը, շներն ու անգղները։ Հին Հունաստանում Արեսի պաշտամունքը քիչ էր տարածված։ Հոմերոսյան էպոսում պատմվում է տրոյացիների կողմում Արեսի մասնակցության մասին։

Ըստ ավանդության, Պոսեյդոնի որդին առեւանգեց Արեսի դստերը, որի համար Արեսը սպանեց նրան։ Պոսեյդոնը Աստվածների բարձրագույն դատարանից պահանջեց Արեսին պատժել։ Ատյանը գումարվեց Աթենքի Ակրոպոլսից ոչ հեռու բլրի վրա, գիշերը (որպեսզի դատավորները չազդվեն ամբաստանյալի կամ ամբաստանողի արտաքինից)։ Դատարանը ազատ ու անպարտ ճանաչեց Արեսին։ Այնուհետեւ այդ բլուրը Արեսի անունով կոչվեց Արեոպագոս (Արեսի բլուր), իսկ դատավորները՝ Արեոպագոսյանք։

Զինվորական մարզահրապարակները կոչվել են «Արեսյան դաշտեր»։ Արեսը Հռոմում նույնացվում էր Մարս աստծո հետ։

Ապոլլոնը լույսի, գիտելիքի, բուժման, ժանտախտի ու խավարի, արվեստի, երաժշտության, պոեզիայի, մարգարեության, աղեղնաձգության, արեւի, երիտասարդության ու գեղեցկության Աստվածն է։ Զեւսի ու Լետոի որդին։ Խորհրդանիշերը՝ արեւ, քնար, նետ ու աղեղ, ագռավ, դելփին, գայլ, կարապ եւ մուկ։ Արտեմիսի երկվորյակ եղբայրն է։

Դեմետրան, ըստ հին հունական դիցաբանության, պտղաբերության, գյուղատնտեսության, հողագործության եւ բերքատվության, բնության եւ եղանակների Աստվածուհի է: Դեմետրան Կրոնոսի եւ Հռեայի երկրորդ դուստրն է, որոշ ժամանակ եղել է Կրետեյում պաշտվող հողագործական աշխատանքների Աստված Իասիոնի կինը, որից ծնել է հարստության Աստված Պլուտոսին: Նրա դուստր Կորենն է, ում առեւանգել էր Աիդեսը (Հադեսը), դարձել է վերջինիս կինը Պերսեփոնե անունով: Ձմռան ամիսներին Պերսեփոնեն պետք է լիներ իր ամուսնու հետ… դժոխքում, իսկ գարնանը վերադառնում էր մոր՝ Դեմետրայի մոտ։ Խորհրդանիշերը՝ կակաչ, ցորեն, ջահ եւ խոզ։ Կրոնոս եւ Հռեա տիտանների միջնեկ դուստրն է։

Դիոնիսոսը բնության արտադրող ուժերի, խաղողագործության, գինու եւ գինեգործության, տոնականության եւ զմայլանքի Աստված է: Զեւսի եւ Սեմելեի որդին: Հաճախ պատկերվում էր խրախճասեր ու կենսուրախ շքախմբի ուղեկցությամբ, որի մեջ էին մտնում ծեր սիլենները, երիտասարդ սատիրները, ինչպես նաեւ Բաքոսի մոլեգին սպասուհիները՝ կին մենադները: Դիոնիսոսին հատկապես հարգում էին գյուղական վայրերում: Նաեւ թատրոնի հովանավոր աստվածն է։ Խորհրդանիշերը՝ վազ, բաղեղ, գավաթ, վագր, պանտերա, ընձառյուծ, դելփին, այծ եւ սոճու կոն։ Զեւսի ու մահկանացու արքայադուստր Սեմելեի որդին է։ Ամուսնացած է արքայադուստր Արիադնայի հետ։ Ամենաերիտասարդ ու միակ մահկանացու մայր ունեցողն օլիմպիացին է։

Արտեմիսը որսորդության, կուսության, ծննդաբերության, աղեղնաձգության, լուսնի, եւ բոլոր կենդանիների մշտապես երիտասարդ Աստվածուհին է։ Խորհրդանիշերը՝ լուսին, եղնիկ, որսկան շուն, էգ արջ, օձ, նոճենու պտուղ, նետ ու աղեղ։ Զեւսի ու Լետոի դուստրը եւ Ապոլլոնի երկվորյակ քույրն է։ Նաեւ Լուսնի Աստվածուհին է (իսկ նրա եղբայր Ապոլոնը մարմնավորում էր Արեգակը)։ Արտեմիսը Զեւսի ու Լետոյի դուստրն է եւ Ապոլլոնի քույրը։ Ինչպես Ապոլոնը, նա նույնպես ծնվել է Դելոս կղզում։ Նրանք երկվորյակ քույր ու եղբայր են։

Որսորդ աստվածուհի Արտեմիսը եղել է ընտանի եւ վայրի կենդանիների հովանավորը։ Հնագույն ժամանակներում երբեմն պատկերվել է կենդանու, օրինակ՝ արջի տեսքով։ Հետագայում նա դառնում է երեխա ունեցող մայրերի պահապան դիցուհին։ Հավերժ դեռատի չքնաղ դիցուհին ծնվել է իր եղբոր՝ ոսկեգանգուր Ապոլլոնի հետ՝ նրանք երկվորյակներ են։ Բոլորին կյանք է տալիս Արտեմիսը, հոգ տանում այն ամենի համար, ինչ ապրում է երկրի վրաեւ աճում է անտառում ու դաշտում։ Նա հոգում է վայրի գազանների, ընտանի կենդանիների ու մարդկանց համար, աճեցնում է խոտ, ծաղիկներ եւ ծառեր, նա բարեմաղթում է ծնունդը եւ ամուսնությունը։

Ափրոդիտեն հին հունական դիցաբանության մեջ համարվում է սիրո եւ գեղեցկության, ցանկության Աստվածուհին է՝ ներեուհիներից մեկը եւ Պոսեյդոնի կինը։ Հին հունական դիցաբանությունում, ըստ Հեսիոդոսի, Ամփիտրիտե ներեուհին Ներեոսի եւ Դորիսի դուստրն է։ Մտնում էր 12 մեծ օլիմպիական Աստվածների թվի մեջ: Պաշտվում էր նաեւ որպես պտղաբերության, հավերժ գարնան ու կյանքի դիցուհի: Ափրոդիտեի սիրո իշխանությանը ենթարկվում էին Աստվածներն ու մարդիկ: Ամփիտրիտեի որդին է Տրիտոնոս Աստվածը։

Անանկեն անխուսափելիությունն անձնավորող Աստվածուհի է։ Ընգրկված է եղել մի շարք հին մտածողների փիլիսոփայական եւ կրոնական համակարգերի մեջ։ Պլատոնը նրան համարում էր Մոյրաների մայրը։ Ժողովրդական պատկերացմամբ Անանկեն եղել է մահվան աստվածություն (մեռնելու անհրաժեշտություն, անխուսափելիություն)։ Ողբերգակ բանաստեղծների մոտ գերագույն ուժի անձնավորում է, որին ենթարկվում են մինչեւ անգամ Աստվածները։ Անանկեի պաշտամունքը տարածվել է նախ Կորնթոսում, որտեղ նրա համար աստվածուհի Բիայի հետ ընդհանուր սրբավայր էր կառուցվել։ Հռոմում Անանկեի գործոռույթով Նեցեսսիտատան պաշտամունք չունեցավ, այլ դարձավ զուտ գրական կերպար։

Հեստիան Օջախի, ընտանիքի եւ ընտանեկան կարգի, տաճարային կրակարանների Աստվածուհի է։ Որոշ ցուցակներում նրա փոխարեն Դիոնիսոսն է, սակայն կա ենթադրություն, որ նա տվել է իր գահը նրան, որպեսզի պահպանի խաղաղությունը։ Կրոնոս եւ Հռեա տիտանների առաջին երեխան է։ Հադեսի, Դեմետրայի, Պոսեյդոնի, Հերայի եւ Զեւսի ավագ քույրը։ Նա առաջին սերնդից է եւ 12 օլիմպիացիների ամենամեծ (ավագ) Աստվածուհին է։ Խորհրդանիշերը՝ աղավնի, թռչուն, խնձոր, մեղու, կարապ, մրտենի եւ վարդ։ Զեւսի եւ օվկիանուհի Դիոնայի դուստրն է, կամ գուցե ծնվել է Ուրանոսի սերմնահեղուկից, որը ընկել էր ծովը եւ առաջացրել փրփուրներ։ Ամուսնացած է Հեփեստոսի հետ, թեեւ նա շատ է դավաճանում ամուսնուն, հատկապես, Արեսի հետ։ Նրա անունից առաջացել է աֆրոդիզիակ բառը, իսկ լատիներեն Վեներա անվանումը տվել է մեզ վեներական բառը։

Հեփեստոսը կրակի ու դարբնության, արհեստավորների հին հունական Աստված է, Զեւսի եւ Հերայի որդին: Պատկերվում է տգեղ, ծեր եւ կաղ: Հեփեստոսի կինը եւս Արեսի տափածուն էր: Ըստ դիցաբանության՝ Հեփեստոսի ծննդյան ժամանակ Հերան զայրանալով մանկան տգեղությունից եւ թուլակազմությունից, նրան նետել է ծովը, սակայն նա փրկվել է ծովային Աստվածների կողմից: Խորհրդանիշերը՝ կրակ, սալ, կացին, էշ, մուրճը, աքցան եւ դողալ։ Կամ Զեւսի, կամ Հերայի որդին է։ Ամուսնացած է Ափրոդիտեի հետ, թեպետ ի տարբերություն շատ Աստվածների՝ նա հազվադեպ է դավաճանել կնոջը։ Նրա լատիներեն անունից առաջացել է Vulcan բառը, այսինքն «հրաբուխ»։

Հերմեսը հին հունական Աստված է, Զեւսի եւ Մայայի որդին: Նույնացվել է հռոմեացիների Մերկուրիոսաստծո հետ: Անձնավորում է հատկապես խորամանությունն ու ճարպկությունը: Հովանավորում է գողերին, խաղացողներին, հռետորներին, առեւտրականներին ու վաճառականներին: Ստեղծել է կշիռն ու չափը: Զեւսի սուրհանդակն է, հանգուցյալների հոգիների՝ դեպի դժոխք ուղեկցողը: Աստվածների սուրհանդակ է։ Խորհրդանիշերը՝ կադուցեուս (ձողիկ միահյուսված 2 օձերով), թեւավոր սանդալներ ու գլխարկ, քնար, արագիլ, ու կրիա։ Զեւսի եւ հավերժահարս Մայայի որդին է։ Երկրորդ ամենաերիտասարդ օլիմպիացին է, մեծ է Դիոնիսոսից։

Էրեբոսը հավերժական խավարի անձնավորումն է։ Հիշատակվում է «Ոդիսական»-ում եւ Ալկմանի «Տիեզերագիտություն» աշխատությունում։ Ըստ Հեսիոդոսի՝ Քաոսի որդին եւ Գիշերվա եղբայրն է, այլ առասպելներում Գիշերվա ամուսինը, ով նրանից ունեցել է Հեմերա (Օր) ու Եթեր զավակներին։

Թեմիսը արդարության, օրինականության եւ կանխագուշակումների Աստվածուհի է։ Մայր Գեայից ստացել էր Դելփյան պատգամատունը, որպեսզի հետագայում սրբավայրը հանձներ իր քույր Փեբեին (Ապոլլոնի տատին). ըստ այլ մեկնության, պատգամատունը հիմնել է ինքը՝ Փեբեն։ Թեմիսը դադարելով Զեւսի կինը լինելուց, Դիկեի հետ միասին, դառնում է Գերագույն Աստծու խորհրդատուն։ Նա հաղորդում է մարդկանց Զեւսի պատգամները եւ հրամանները։ Թեմիսը պատկերվել է աչքերը կապած (անաչառության խորհրդանիշ), ձեռքին առատության եղջյուր ու կշեռք։ Այլաբանորեն Թեմիս նշանակում է արդարադատություն, օրենք: Թեմիս քրմեր՝ օրենքի սպասավորներ, դատավորներ, իրավաբաններ։

Իրիսը հին հունական դիցաբանության մեջ ծիածանի Աստվածուհի է, Զեւսի եւ Հերայի հանձնակատարը։

Լաքեսիսը Ճակատագրի Աստվածուհիներից՝ Մոյրաներից մեկն է, ով որոշում է մարդկանց բախտը: Լաքեսիսը կյանքի թելը տանում է ամեն տեսակ փոփոխությունների միջով։

Տեթիսը հունական դիցաբանության հնագույն, արխայիկ աստվածություններից է, տիտանուհի, Ուրանոսի եւ Գեայի դուստրը, Օվկիանոսի քույրը եւ կինը, 3000 որդի հեղեղների ու 3000 դուստր օվկիանոսների մայրը։ Տեթիսը համարվում է համընդհանուր մայր, գոյություն ունեցող ամեն ինչին կյանք տվող աստվածուհի։ Տեթիսը եւ Օվկիանոսը ապաստան են տվել Հերային, երբ վերջինս փախել էր Զեւսից։ Հերան հետագայում եւս այցելել է Տեթիսին։ Օվկիանոսը եւ Տեթիսը անձնավորում էին ջրային տարերքը, սովորաբար նրանց համար կառուցում էին համատեղ զոհասեղաններ։ Հետագայում Տեթիսին նույնացնում էին Իսիսի հետ։ Ուշ շրջանի պոեզիայում Տեթիսը առավելապես ծովի անձնավորումն է։ Երկրաբանության մեջ նրա անունը տրված է հին օվկիանոսին, որի մնացորդներն են Միջերկրական, Սեւ ու Կասպից ծովերը։

Կաբիրաները համարվել են պտղաբուծության, ստորգետնյա կրակի, ինչպես նաեւ նավաբեկյալների հովանավորներ: Պաշտամունքը տարածված է եղել գլխավորապես Փոքր Ասիայի ծովամերձ շրջաններում: Առավել հայտնի սրբավայրերը եղել են Թեբե քաղաքը (Բեովտիա), Սամոթրակիա եւ Լեմնոս կղզիները: Սամոթրակիայում համարվում էին «մեծ աստվածներ», Լեմնոսում՝ Հեփեստոսի ուղեկիցներ ու օգնականներ: Ենթադրվում է, որ կաբիրաների պաշտամունքը Հունաստան է թափանցեի Արեւելքից (Փռյուգիայից կամ Փյունիկիայից):

Բիան բռնությունն անձնավորող Աստվածուհի է։ Պալլանտոսի եւ Ստիքսի դուստրը։ Զեւսի դաշնակիցը Տիտանոմաքիայում։ Նրա տաճարը գտնվում էր Կորինթոսում: Եսքիլեսի «Գամված Պրոմեթեւսը» ողբերգության գործող անձանցից։

Եվրինոմեն Օվկեանուհի, Օվկիանոսի եւ Տեթիսի դուստրերից մեկն է։ Թետիսի հետ միասին ծովում թաքցրել է Հեփեստոսին, ում Հերան շպրտել էր Օլիմպոսից։ Եվրինոմեն Քարիսների մայրն է՝ ծնված Զեւսից (կամ Օվկիանոսից)։ Եվրինոմեի սրբավայրը գտնվել է Արկադիայում. նրա փայտե արձանը փաթաթված է ոսկե շղթաներով, իսկ մարմնի ներքեւի հատվածը ձկնակերպ է։ Ծառայել է Հարմոնիա աստվածուհուն։ Դիցաբանական կերպարի անունով է կոչված Էվրինոմե աստերոիդը՝ հայտնաբերված 1863թ.։

Հիմենեոսը հունական դիցաբանությունում ամուսնության եւ ամուսնական սիրո Աստվածն է: Որոշ գրություններում նշված է որպես Ապոլոնի եւ մուսաներից մեկի որդին, իսկ երբեմն էլ որպես Դինոիսիոսի եւ Աֆրոդիտեի որդին: Նա հեշտ կյանք էր վարում, եւ գեղեցկության շնորհիվ, ունենում էր այն ամենը ինչ ցանկանում էր: Սակայն Հիմենեոսը սիրահարվում մի կույսի, եւ սերն անպատասխան է լինում: Կույսին ու մի քանի աղջիկների փախցնում են ծովահեննրը: Հիմենեոսին, գեղեցկության պատճառով կնոջ հետ շփոթելով, նույնպես փախցնում են: Ամուսնության աստվածը, հայտնվելով նավի վրա, սպանում է ծովահեններին եւ փրկում աղջիկներին: Սիրեցյալին համոզում է ամուսնանալ իր հետ, եւ նրանց ամուսնությունը իդեալական է համարվում: Հիմենեոսի անունն առկա է նաեւ հարսանեկան երգերում, որպեսզի նրա օրհնությունը տարածվի նորապսակների վրա:

Օլիմպոս լեռան երկրորդական բնակիչները

Հետեւյալ աստվածները, աստվածուհիները եւ կիսաստվածները սովորաբար չեն համարվել Օլիմպիացի, սակայն նրանք սերտ կապերի մեջ էին Աստվածների հետ:

Էոլաս – քամիների թագավորը, Անեմոեի պահապան, սեզոնային քամիների վարպետ։ Ամփիտրիտե – ծովի թագուհի, Տրիտոնի մայրը ու Պոսեյդոնի կինը։ Անեմոե - 4 քամու ուղղությունների մարմնացում (հյուսիսային, հարավային, արեւելքային ու արեւմտյան)։ Աուրա - սառը քամիների եւ մաքուր օդի աստվածուհի։ Բիա - ուժի մարմնացում։ Կիրկե – կախարդության փոքր աստվածուհին է, չպետք է շփոթել Հեկատայի հետ։ Դեյմոս - ահաբեկչության աստված, Արեսի որդին է եւ Փոբոսի եղբայրը։ Դիոնե - օվկիանուհի, Ափրոդիտեի մայրը (Զեւսի կինը ըստ Հոմերին)։ Լիփիա - ծննդաբերության աստվածուհի, Զեւսի եւ Հերայի դուստրը։ Էնիո - պատերազմի աստվածուհի, Արեսի ուղեկիցը։ Նա նաեւ որոշ դեպքերում համարվում է Արեսի քույրը, այդ դեպքում նրա ծնողները Զեւսը եւ Հերան են։ Էոս - լուսաբացի մարմնացում։ Էրիս - երկպառակության եւ տարաձայնության աստվածուհի։ Հանիմեդ – աստվածների գինեմատույց։ Քարիսներ - գեղեցկության աստվածուհիներ, Հերայի կամ Ափրոդիտեի ուղեկիցներ։ Հարմոնիա – համաձայնության եւ ներդաշնակության աստվածուհի, Էրիսի հակառակ պատկեր, Ափրոդիտեի դուստրը։ Հեկատե - կախարդանկի, վհուկների եւ խաչմերուկների աստվածուհի։ Հելիոս - արեւի անձնավորում, տիտան։ Հորաներ – Օլիմպոսի պահապաներ։ Հիպնոս - քնի աստված, Մորփեուսի հայրը, Նիկտայի որդի։ Իրիս – անձնավորում է ծիածանը, նաեւ Օլիմպոսի սուրհանդակն է, Հերմեսի հետ։ Կրատոս - իշխանության մարմնացում։ Լետո - անտեսանելիության տիտանուհի, Ապոլլոնի եւ Արտեմիսի մայրը։ Մոյրաներ – Ճակատագրեր՝ Կլոթո (մանող), Լաքեսիս (բախտ), Ատրոպե (Անդառնալիություն): Մոմուս – երգիծանքի, հեգնանքի եւ բանաստեղծների աստված։ Մորփեուս - երազների աստված։ Մուսաներ - գիտության եւ արվեստի 9-ը աստվածուհիներ, նրանց անունները. Կալլիոպե, Կլիո, Էրատո, Եվտերպե, Մելպոմենե, Պոլիհիմնիա, Տերփսիքորա, Թալիա, Ուրանիա։ Նեմեսիս - հաշվեհարդարի ու վրեժխնդրության աստվածուհի, Նիկտայի դուստր։ Նիկե - հաղթանակի աստվածուհի։ Նիկտա - գիշերվա աստվածուհի։ Պաեոն - բժիշկների աստված։ Պերսեւս - Զեւսի որդի, Մեդուսայի սպանողը, լեգենդար Միկենյան եւ Պերսեւսյան տոհմի հիմնադիր։ Փոբոս - վախի աստուած, Արեսի որդին է եւ Դեյմոսի եղբայրը։ Սելենե - լուսնի անձնավորում, տիտանուհի։ Ստիքս – Ստիքս գետի աստվածուհի, գետի, որտեղ աստվածները երդվում էին տալիս։ Թանատոս - մահվան աստված, երբեմն մահի մարմնացում է։ Թեսեւս - Պոսեյդոնի որդին է, Աթենքի առաջին հերոս, Մինոտավրոսի սպանող։ Տրիտոն - ծովերի սուրհանդակ, Պոսեյդոնի եւ Ամփիտրիտեի որդին է։ Նա ունի ոլորված կոնք-խեցի։ Տիքե - հաջողության աստվածուհի։ Զելոս - եռանդի, ջերմեռանդության, տենչի մարմնացում է։ Աբանոս - երկնքի աստված։

Հրեական Աստվածներ

Հայկական աստվածությունը, մեր Աստվածային համակարգը ներկայացնելուց հետո, հնդկական եւ հունական աստվածությունների մաին գրելը համեմատականների միջոցով դյուրին էր, սակայն այլ բան է, երբ խոսում ենք հրեական աստվածության մասին: Այստեղ շղարշներն ավելի շատ են, քան կարելի է պատկերացնել եւ համեմատականների համար գրեթե տեղ չկա…

Եթե բացի Հայ Աստվածների անուններից մնացյալ համակարգերի Աստվածների անունները դեռ ճշտվելու կարիք ունեն, ապա հրեականի դեպքում՝ նաեւ շղարշները բացելու կարիք կա… Նախորդ բաժիններում նշել էի, որ ցայսօր դեռ հստակ չէ՝ հնդկական, հունական, հրեական, պարսկական, եգիպտական եւ շեղաչյա տեսակի Աստվածների անուններն ինչպես են իրականում հնչում Երկնքում, քանզի որոշակի տվյալների հիման վրա այդ անուններից շատերը բոլորովին այլ կերպ են հնչում Երկրում: Երեւի այդպես են ցանկացել նրանց Աստվածները (սա մեկ այլ թեմա է)… Իսկ այն շղարշները, որոնք դրված են Հրեական Աստվածների դեպքում, դեռ կփորձենք բացահայտել…

Այս աստվածային համակարգի մասին խոսելիս պիտի կարեւորել նաեւ հավատքի գրքերը: Թորան ոչ միայն հոգեւոր կամ կրոնական առումով մեծ նշանակություն ունի հրեաների կյանքում, այլեւ՝ այս «աստվածային կամքն» է ընդգրկված նրանց առօրյայում: Թորայի միջոցով փորձում են մեկնաբանել հրեաների դերը մարդկության պատմության մեջ: Թորան կազմված է Գրավոր Օրենքից, որն ունի իր «ուղեկիցը»՝ Բանավոր Օրենքը: Այս աղբյուրներից ծագող օրենքն էլ զարգացման տարբեր փուլեր է անցել դարերի ընթացքում, նաեւ վերամշակվել է ռաբբիների՝ հրեա հոգեւոր առաջնորդների կողմից: Թորայի հեղինակությունը հաստատվել է ոչ թե որեւէ կառավարության կամ օրենսդիր մարմնի կողմից, այլ ընդունվել է հրեա ժողովրդի ներքին կազմակերպվածության միջոցով եւ ավելի ազդեցիկ է, քան ներկայիս Իսրայելի Սահմանադրությունը… Հրեաները (իհարկե իրենց հատուկ գործող գաղտնի կառույցների միջոցով) այսպես կարողանում են իրենց Աստվածների կամքը թելադրել բոլորին, ինչն էլ թույլ է տալիս կենտրոնաձիգ եւ ամրակուռ դարձնել ազգային քաղաքականությունը՝ հենված հրեական-եբրայական հավատի սյունին:

Այսպես հրեական հանրությունները կարողանում են ոչ միայն գոյատեւել, այլեւ բարգավաճել նաեւ առանց պետության կամ այլ երկրներում:

Թորան մեկնաբանվելով տարբեր ռաբբիների կողմից՝ ձեւավորել է «ռաբունական գրականությունը»: Եվ հենց այս 3 սկզբաղբյուրներն էլ՝ Գրավոր Թորան, Բանավոր Թորան եւ Ռաբունական Գրականությունը կազմում են հրեա տեսակի իրավական եւ օրինական ուժ պարունակող միակ աղբյուրները: Ի տարբերություն ռաբունական գրականության՝ Գրավոր եւ Բանավոր Թորան համարվում են «աստվածային հայտնություններ», քանի որ Աստված շնորհեց այն իսրայելցիներին Սինայի լեռան մոտ, երբ վերջիններս դուրս էին եկել Եգիպտոսից ու շարժվում էին դեպի Քանանի երկիրը: Բանավոր եւ Գրավոր Օրենքներն էլ միասին կազմում են «Թորայի Օրենք»-ը: Վերջինս ենթակա չէ փոփոխման, ինչն էլ այն վեր է դասել անգամ սահմանադրական կարգից… Չնայած հենց Թորայում ընդգրկված 613 օրենքներն ու պատվիրանները ամբողջ նյութի հետ միասին կազմում են հրեական օրենսդրական համակարգի հիմքը:

Հրեական օրենքի պատմությունը սկսվում է մի գրքից, որն «անփոփոխ եւ հավերժ» է իր ամբողջ կառուցվածքով: Այն հայտնի է Թորա անունով, որը հնարավորություն է տալիս հրեաներին պահել այն պատմական հիշողությունը: Բայց այդ հիշողությունը «երկատված է», որի առաջին մասը Հրեական Աստվածների կամքն է արտահայտում եւ միայն հրեաների համար է, իսկ մյուս մասը այլազգիներին է «սպասարկում», որտեղ Հրեական Աստվածներին (որ իրենց անուններն ունեն եւ գործառույթները) փոխարինում է հրեական մեկ Աստված, ում նաեւ Տիեզերքի Արարչի գործառույթներ են «տրվել»… Եվ այդ Աստծո Անունը Եհովա է (ինչը նույնպես կասկածելի է Երկնային հնչողության առումով)…

Եհովա կամ Յահվահ… Իյեվա

Նախորդ բաժիններում գրել եմ Հայ Աստվածների արարչական ծագման առաջնայնության եւ մեր Հայր Արայի՝ որպես Տիեզերքի Արարչի կողմից Արարված Առաջին Աստվածը (Ար-Ա) լինելու մասին, ինչը ցայսօր հանգիստ չի տալիս ոչ մյուս Աստվածներին (Երկնքում), ոչ էլ նրանց մարդկանց (Երկրում)… («Հայ Աստվածների փնտրտուքը բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին»,- «Լուսանցք» թիվ 2-8, 2015թ.)):

Առաջնայնության համար հազարամյակներ շարունակ պայքարել են բոլորը՝ հրաժարվելով Արարչական Առաքինությունից, ապականելով արդարն ու բնական-իրականը: Բոլոր արարչածին ազգերը (իհարկե իրենց Աստվածների թելադրմամբ) «մոռացել» են Հայ Աստվածների գոյության մասին եւ բարձրաձայնում են միմիայն հրեական, հունական, հնդկական, պարսկական, եգիպտական եւ չինա-ճապոնական Աստվածների ու քաղաքակրթությունների մասին: Անգամ ասորական, հռոմեական, շումերական, աքքադական. նույնիսկ աֆրիկա-ամերիկյան ցեղախմբերի եւ այլ արհեստածին աստվածությունների մասին են խոսում բոլորը, բայց…

Այս հարցում ամենահետեւողականը հրեաներն են, որ ունենալով իրենց Աստվածների պաշտամունքը, մի քանի «սուրբ գրքեր» են ստեղծել այլերի համար, այդ թվում՝ հայերիս (հուդա-քրիստոնեական, հուդա-իսլամական եւ այլն): Նախ եւ առաջ հայերիս համար՝ հեռացնելով մեզ մեր Աստվածներից, Արմատներից ու Առաքելությունից: Իսկ արմատներից կտրվածին հեշտ է համոզել, որ «երբ Աստված ընտրեց հրեաներին որպես իր «ընտրյալ ժողովրդի», ասաց, որ «իմ սուրբ անունը չ՛պղծէք, որ ես սրբուիմ Իսրայէլի որդկանց մէջ»:

Յահվահը (ում նաեւ Եհովա են կոչում)՝ մի գերնպատակով է «արարվել»՝ Հայ-ին Տիեզերքի Արարչից եւ իր Աստվածներից հեռու ճանապարհով տանելու համար… (ԱՀ-ը արմատ, որ նշանակում է մեծ, հզոր՝ ահագին, ահռելի, ահավոր… Վ – արմատն էլ ավելանալով ԱՀ-ին, տալիս է գերագույնի իմաստ, ՎԱՀ՝ գերհզոր… Եթե  Վահագն-ի դեպքում տեսնում ենք՝ Հուր Աստված («Վահագնի Ծնունդը»), ապա Յահվահ-ի դեպքում այն վերածվում է սարսափի Աստծո, ինչին ականատես ենք լինում «Բիբլիա-Աստվածաշունչ»-ն ընթերցելիս): Յահվահ-ը (Եհովան) Երկնային Աստված չէ: Լեզվաբանորեն կազմված է Յ – չգիտակցված հունչարմատով, ԱՀ – հզոր արմատով եւ ՎԱՀ – Աստված բառով: Դեռ չպարզաբանված Յ – հունչարմատը հնարավորություն չի տալիս ճշգրտել Յահվահ-ի խորհրդի լեզվաբանական իմաստը, սակայն պարզ է, որ Երկրային Աստված է ու իր մեջ կրում է Հողի (բացասական էներգիայի) խորհուրդը, ի հակադրություն Վահագն-ի, որ Երկնքի (Տիեզերական դրական էներգիայի) խորհուրդն է կրում:

Եվ այսօրվա համաշխարհային կրոնները՝ հուդայականություն, քրիստոնեություն, մահմեդականություն, փաստորեն, յահվահականություն են: Եհովականությունը առաջացել է մ.թ.ա. 10-րդ դարում (հրեական որոշակի բառաբացատրությամբ իրականում ոչ թե ԵՀՈՎԱ՝ այլ ԻՅԵՎԱ պետք է հնչի ԵՀՈՎԱ-ՅԱՀՎԱՀ-ի անունը, անգամ խորհուրդ է տրվել հայության մեջ այդ անունը ճիշտ հնչեցնել՝ ԻյԷՎՀ): Էլիֆաս Լեւին 18-րդ դարում Ֆրանսիայում խոստովանում է, որ Եհովան պիտի կազմված լինի Ադամի ու Եվայի (Adam+Eva) միացությունից, ինչն իր հերթին տղամարդու ու կնոջ սեռական հարաբերությունների ընթացքի արձակած ճիչերն են, իսկ Ք.ա. 621թ.-ից այդ սեռական բնույթի ձեւակերպումը վերանվանվել է ավելի բարեհամբույր կոչմամբ՝ հուդայականություն՝ «ֆալոսապաշտություն» անվամբ…

Կարծում եմ, սա էլ բուն նպատակ է դարձել հուդա-հրեական «ֆալոսապաշտություն»-ը (այս դեպքում՝ «ֆալոսաորսությունը») զուտ հավատի բնագավառից քաղաքացիական ու քաղաքական ոլորտ տեղափոխոլու համար: Այսինքն՝ հրեական մայրիշխանության տեսությունը պիտի պահպանվեր այլազգի «հրեաց փեսաների» սիրելի «հրեա կանանց» համաշխարհային գործունեությամբ (անգամ հարսանյաց բարձրագույն հաստատություններ են գործում, որտեղ ուսանում են «որսորդ» գեղեցկուհիները)…

Հուդա-հրեական հայտնի ասացվածքն ասում է,. «Մեր կովի (հրեուհու) հորթը միշտ էլ մերն է՝ միայն ընտրյալ (ընտիր) ցուլ է պետք գտնել ամենուր», մի այլ տարբերակում էլ այսպես է հնչում՝ «Ում ցուլն էլ թռչի մեր կովի վրա՝ հորթը մերն է»… Երեւի ավելորդ բացատրության կարիք չի զգացվում:

19-րդ դարում հուդայականությունն առավել ամրապնդելու նպատակով առաջ քաշվեց եւս մեկ ուղղություն՝ «Եհովայի վկաներ» կրոնական կազմակերպությունը (հիմնադրել է Չարլզ Թեյզ Ռասսելը 1872թ.): Սա վերոնշյալին օժանդակելու համար է ստեղծվել, որը պիտի քայլի հուդա-քրիստոնեության հետեւից եւ լրացնի առկա բացերը, կանխի հնարավոր դիմադրությունները… Սրանց նպատակն է վերացնել պետությունները եւ հաստատել Աստծո (որ Արարչի գործառույթներով է օժտվել)՝ Յահվահ-ի թագավորություն, որը պետք է լինի Արմագեդոնից հետո (Ապոկալիպսիս, ինչպես հաճախ են ասում): Այսինքն, երբ այս աշխարհն այլեւս չբավարարի իշխող կրոնա-քաղաքական ուժին, ապա կգա «հին աշխարհի վերջը» եւ նոր կրոնա-քաղաքական տեսություններով «կստեղծվի» «նոր աշխարհը»… «Եհովայի վկաները» հենց այս գործի համար են ներդրվել… Երկրային Աստվածը պիտի փակի Երկնային Աստվածների ճանապարհը, որ Երկրում կարողանան Երկնքի անունից հայտարարություններ անել… Նաեւ պատժել «ուրացյալ» մարդկությանը:

Իսկ Եհովան ասում է՝ «Ուրիշ աստվածներ չունենաս», այլապես կպատժի, քանի որ նա քինոտ է, նախանձ, սարսափազդու եւ պատժող… Սրանք չեն կարող Արարչածին Աստծո բնորոշիչներ լինել, իսկ Երկրային Աստծո համար «պարտադիր» են, որպեսզի վախի ու սարսափի մեջ պահելով՝ փակի Արահետը՝ Արարչի Հետքը…

Բիբլիան միայն հայերն են «Աստվածաշունչ» կոչել, այն հունարեն ուղղակի «գիրք» է նշանակում, որին նաեւ «սուրբ գիրք» են ասում: «Աստվածաշունչ»-ը կարող է կոչվել նաեւ «Արարչաշունչ», սակայն ոչ այս գրքի դեպքում, որում մերժված է Տիեզերքի Արարիչը, մերժված են Արարչի Զավակները՝ Աստվածները բոլոր…): Բիբլիան գրված է մ.թ.ա. 180-116թթ.՝ Մովսեսի մահից 800 տարի հետո, արամեական (հին հայկական) գրերով, որից օգտվում էին նաեւ ասորիները («աս» նշանակում է չար, ավազակ՝ աս-պատակող (սեմիտներին բնորոշ), ինչը հետագայում իրենց վերագրեցին հրեաները՝ հուդա-քրիստոնեության եւ եհովականության տարածման ժամանակ՝ խաչակրաց արշավանքներ)… Ասորեստանի կործանումից հետո հրեաները նաեւ արամեական գրերը սեփականացրին:

Բիբլիայի Ծննդոց Դ:16-ում ասված է. «Եվ Կայենը Եհովայի երեսի առաջից դուրս գնաց ու Նայիդ երկրումը բնակուեց Եդեմի արեւելքում…»: Այստեղ նկարագրվում է «առաջին մարդու»՝ Ադամի որդին՝ Կայենը, բայց հնարավոր չի լինում թաքցնել, որ կար մի պետություն, որի անունը Նայիդ էր, որը մեր հայտնի Նաիրի երկիրն էր, որին հատկապես ասորիներն էին արամեական լեզվով այդպես կոչում…

Մինչ Թորային վերադառնալը, Թալմուդին անդրադառնալը, պիտի այսօրինակ փաստեր էլի նշեմ, քանի որ հուդայականությունը (իրականում սա հրեականությունն է, որ անվանափոխված է՝ այլոց զգաստությունը թուլացնելու համար) իր մի ճյուղով արմատավորված է հայոց մեջ ու շարունակում է հային հեռու պահել Հայ Աստվածներից:

Պիտի մեջբերումներ անեմ «Լուսանցք»-ում հրապարակված իմ հոդվածներից, քանզի նոր հիմնավորումների կարիք չկա: «Բիբլիա»-«Աստվածաշունչ»-ը դարձել է պարտադիր արարողագիրք ոչ միայն հայության հոգեւոր կյանքում, այլեւ քաղաքացիական բնագավառում, հատկապես բանակում, ոստիկանությունում եւ այլն: Սա շատ վտանգավոր է, քանի որ աշխարհաքաղաքական զարգացումները հենվում են նաեւ կրոնական հակամարտությունների, պատերազմների վրա… Նաեւ այսօր: Այս մասին հրապարակավ բարձրաձայնել եմ ու բազում հոդվածներով հիմնավորել մտահոգությունս եւ առկա (նաեւ հետո սպառնացող) վտանգները: Հիմա էլ կասեմ՝ եթե հայ զինվորականը լսի ու բառերից հասկանա (որ հնչելով գրաբարով՝ մնում է անհասկանալի), թե ինչ է իրականում դավանում, թե որ «ընտրյալ» երկրի ու ազգի սրբազան հավատավորն է ինքը, եւ իր մահը ինչ ծառայություն է մատուցելու այդ օտարին ու նրա Աստվածներին, ապա նախ Էջմիածինը կազատագրի՝ նոր միայն Բաքվի եւ Անկարայի մասին կմտածի…

Որեւէ դրամական դժվարություն երբեք չի ունեցել եկեղեցին, որպեսզի իր աղոթքները տպագրի կամ հնչեցնի աշխարհաբարով, բայց ավելի քան 1700 տարի դա չի անում, հասկանալով, թե ինչ ծանր հետեւանքներ կունենա դա, եթե հայ մարդը իրականում հասկանա աղոթքի իմաստն ու ուղղվածությունը:

Եթե ամեն հայ ուսումնասիրի «Բիբլիա»-«Աստվածաշունչ»-ը, որ չի արել ցայսօր (միայն հոգեւորականները գիտեն դա), ապա կհասկանա, որ՝ 1. Եհովան բացառապես հրեաների Աստվածն է: Եվ նա միակ Աստվածը չէ Տիեզերքում, բոլոր բնածին ազգերն ունեն Աստվածներ, այդ թվում՝ հայերը (Հայ Աստվածային Համակարգում 8 Աստվածներ կան):

  1. Եհովային միտումնավոր հռչակել են Տիեզերքի Արարիչ, որպեսզի անտեսվեն մյուս Աստվածները, իսկ Արարիչը՝ Ամենայն Ստեղծին՝ Համայն Տիեզերքի Արարողը (այդ թվում՝ բոլոր Աստվածների), ցայսօր միտումնավոր փակված թեմա է, եւ բոլորովին մեկ այլ ԵՐԵՒՈՒՅԹ է: Այսպես՝ ՄԵԿԱՐԱՐՉԱԿԱՆ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳԸ «փոխել» են Մեկաստվածային Համակարգով, ու հրեական Աստծու մոտ են «առաքում» հայի եւ այլերի Տիեզերահաս Մտքերը…
  2. Եհովան ինքը «Բիբլիա»-«Աստվածաշնչում» հավաստում է, որ իր միակ ընտրյալ ազգը հրեաներն են, ինչը հստակ ընդգծված է այդ գրքում: Մյուս ազգերը պետք է ծառայեն հրեաներին, ինչը որպես հրահանգ է նշված, իսկ հրաժարվողներին հենց ինքը Եհովան է սարսափեցնում պատիժներով, հրեաներին թույլ տալով միջամտել, խաբել, թալանել եւ անգամ սպանել անհնազանդներին: Սա հստակ է գրված եւ չտեսնել հնարավոր չէ:
  3. «Բիբլիա»-«Աստվածաշնչում» սրբազան տարածք է համարվում Իսրայելի հողը, չնայած բոլոր փրկչական եւ այլ առաքելությունների սրբազան վայրը (եւ ի սկզբանե մարդու արարումը) մարդկության պատմությամբ է ապացուցված՝ Հայկական (Արարատյան) Աշխարհն է:
  4. Այդ գրքում սրբազան լեռ է համարվում Սիոնը, որը պարզապես մի բլուր է, իսկ իրապես սրբազան Մեծ ու Փոքր Մասիսների (որ Արարատ է նաեւ կոչվում՝ հայի աշխարհը բնորոշելով) մասին ոչ մի խոսք չկա: Նոյի Տապանը հաստատ ջրասույզ Սիոն բլրի վրա չէր կարող հայտնվել, որից նոր աշխարհը վերածնվեր, բայց հենց այդ բլրի անունով ստեղծված սիոնիզմը դարձավ աշխարհակուլ մի գաղափար, որ շարունակում է հուդա-քրիստոնեական կրոնի (այսօր էկումենիկ պարտադրմամբ) աշխարհակալ գործը:
  5. Այդ գրքում Երուսաղեմն է համարվում սրբազան մի վայր, որտեղ «Աստծո լույսն է իջնում», մինչդեռ Հայկական լեռնաշխարհի յուրաքանչյուր անկյունում Աստվածների ներկայությունն զգացող վայրեր կան, որ Տիեզերահաս ազդակներ են ընդունում-ուղարկում: Հայկական լեռնաշխարհը նաեւ հին-բնածին ազգերն են համարել «Աստվածների բնակատեղի», «Մարդկանց եւ Աստվածների հանդիպման վայր», «Սուրբ Օրենքների Երկիր-Դրախտավայր»:…
  6. Եվ զարմանալի չէ, որ «Բիբլիա»-«Աստվածաշնչում» մարդու երկրային կյանքի ավարտից հետո, հայ հոգեւորականներն անգամ հանգուցյալի հոգին «Վերին երուսաղեմ» են ուղարկում, որտեղ նրան մի նոր «հրեական ընտրյալության» պարտադրանք է սպասվում… Մինչդեռ հայի հոգուն պիտի «Վերին Հայկական լեռնաշխարհ» ճանապարհել, որ այնտեղից՝ հոգե-ոգեղեն տիեզերաաշխարհներից եւս օգտակար լինի իր ազգին ու հայրենիքին:
  7. Այնքան պարզ է, որ «Բիբլիա»-«Աստվածաշունչ»-ը որեւէ կապ չունի հայի ու Հայքի հետ, քանզի ո՛չ Եհովան, ո՛չ նրա որդի Հիսուս Քրիստոսը, ո՛չ 12 առաքյալները, ո՛չ մեծ ու փոքր սրբերը որեւէ կապ չունեն հայի, հայի բնօրրանի ու հայի ինքնության հետ, առավել եւս՝ հայի առաքելության: Բոլորն անխտիր հրեաներ են եւ ամբողջ գործունեությամբ ծառայել ու հետմահու էլ իրենց հավատացյալներին ծառայեցնում են «Իսրայելի ժողովրդի համար»:

Զարմանալի է դարերի «կուրությունը», որին ակիզբ դրեցին Բարդուղիմեոս եւ Մաթեւոս հրեազգի առաքյալները՝ Հայաստան գալով, որոնց գործը (Հռոմեական կայսրության աջակցությամբ) ավարտին հասցրեց կիսապարթեւ-կիսասորի Գրիգորիսը՝ 301-ին՝ հայ հավատադավների օգնությամբ…

  1. Կարող եմ բազում մեջբերումներ անել «Բիբլիա»-«Աստվածաշնչից», որտեղ արյունապղծումներն ու այլասերումները ընդունելի են համարվում, եթե ծառայում են «ընտրյալ ազգին», անգամ հոր եւ աղջիկների այլասերումից առաջացած սերունդներն են համարվում սրբազան ու էլի նման բաներ… Էլ չասեմ խարդախությունների, թալանի եւ խաբեությունների արդարացման մասին, որ հանուն «ընտրյալ ազգի» առ այսօր անպատժելի են համարվում:

Ինչպե՞ս կարելի է այս ամենը չնկատել: Մի օր հայը կհասկանա այս ամենը, բայց հանկարծ ուշ չլինի: Հատկապես հայ զորականի, մարտիկի համար, ով հաճախ մարտի է գնում հանուն հավատի…

Այս ամենի մասին գրեցի, որպեսզի միտքս ու առաջարկներս, որ ստորեւ ներկայացրել եմ, ավելի պարզ ու ընկալելի լինեն: Մեր հավատը, ինչպես մեր զենքը, պիտի ծառայի հային ու Հայքին: Այլ կերպ չի կարող հայը վերհառնել ու հասնել իր բարձունքներին, նաեւ՝ Բարձրյալին:

Առավել եւս, եթե նման ազգայնական հայ կա, որ հուդա-քրիստոնեությունը համարում է իր կրոնը, ապա նա ի՞նչ գործ ունի Հայաստանում, երբ նրա նախնիները հրեաներն են, աստվածը հրեական Եհովան է եւ այդ աստծո որդին էլ հրեա Հիսուսը: Երբ նրա հավատի 12 առաքյալները եւ բոլոր մարգարեները հրեաներ են եւ Սիոնի պաշտամունքը նրա սրտին ավելի մոտ է: Երբ անգամ մեռնելուց նրա հոգին հոգեւորականներն ուղարկում են Վերին Երուսաղեմ… Այս հայը, անկախ այն բանից, ազգայնական է, թե ժողովրդավար, այլեւս պարտավոր է ապրել Ներքին Երուսաղեմում ու վայելել իր բիբլիական տեսությունը:

Իրականում՝ հայի համար սրբազան տարածքը Հայկական լեռնաշխարհն է, որ նաեւ Աստվածների բնակատեղի է, սրբազան երկիրը՝ Արարատյան աշխարհն է կամ Հայաստանը (Հայքը), որ մարդկության փրկության ու վերածննդի օրրանն է նաեւ, սրբազան լեռը՝ Մասիսներն են: Հայի Նահապետը Հայկն է, նախնիները բացառապես հայերն են, եւ հավատում է Հայ Աստվածներին՝ Աստվածահայր Արայի գլխավորությամբ: Այսպիսով՝ հայի տեղը Հայկական լեռնաշխարհն է, որտեղ էլ կհանգրվանի նրա հոգին հետմահու:

Այսպիսի քաղաքական եւ հոգեւոր ազգայնականության զորացմանն է սպասում ԱԶԳ-ը, որ վերոնշյալ 9 բնորոշիչների հետքերով կվերականգնի հայոց հայենիքը եւ կապահովի հայահավաքը: Ի վերջո Հայկականությունն է լինելու այն միասնական ազգային ՀԱՄԱԿԱՐԳ-ը (օտարահունչ՝ Հայիզմ-Արմենիզմ), որը հետագայում որդեգրելու են բոլոր հայ ազգայնականները, եւ ոչ միայն նրանք…

ԱԶԳ-ի բնորոշիչներն են՝ Ծագումը (Ծին-Գենը), Բնօրրանը (Հայրենիքը), Լեզուն, Առաքինությունը, Հավատը, Մշակույթը, Ինքնությունը, Էությունը եւ Առաքելությունը:

Բազմիցս նշել եմ, բոլորն էլ առանձին անդրադարձի կարիք ունեն, իսկ ամենակարեւորներն առաջին եւ վերջին բնորոշիչներն են, որոնց ճանաչումով էլ պայմանավորված է մնացյալի գիտակցումը: Ծագումը՝ Սկիզբն է, Առաքելությունը՝ Վերջը եւ Նոր Սկիզբը… Հավերժությունը: Այս գիտակցումն էլ նախապայմանն է Արարչական Առանցքը հասկանալու համար: Այս ամենի ընկալման առումով էլ հրատապ է Հայոց հավատադարձը:

Հայկական արիադավանություն-հեթանոսությունը կարող է հային տանել ու հենել իր Բնարմատին, որն էլ հավերժ սնվում է Տիեզերական Ակունքից: Եվ որը ճանաչում է Սկիզբնն ու Վերջը, Ծնունդն ու Մահը՝ իր պարբերականության-պտույտի մեջ:

Բայց հայի (հայության) հավատն այնքան զորավոր պիտի լինի, որ նրա միտքը հասնի մինչեւ այդ Արմատ-Ակունքը ու հայը կքայլի իր արահետով, որը կլինի Արարչի Հետքը՝ խորացող դեպի Տիեզերական Խորքերը՝ Տիեզերաաշխարհները…

Իսկ հին եբրայական ավանդությունը (գրի է առնվել Հովսեպոս Փլավիոսի (Ք.ա. I – Ք.հ. I դդ.) «Հրեական հնախոսության» էջերում) փորձել է մեզ համոզել, թե «Ուրոսը հաստատեց Հայաստանը», ինչը արագ ներառեցին հայագիտության մեջ՝ որպես տեսակետ: Որ կա կարծիք, թե այստեղ խոսքը Արամ նահապետի որդի Արա Գեղեցիկի մասին է: Ըստ այլ տեսակետի՝ Ուրոսը կարող է լինել Վանի թագավորության սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվող արքա «Ռուսա Էրիմենայի որդին»: Ասորեստանյան սեպագիր աղբյուրներում «Ռուսա» անունը հիշատակվում է նաեւ «Ուրսա» տարբերակով, իսկ «Էրիմենա» անունը կարող է մեկնաբանվել եւ՛ որպես անձնանուն, եւ՛ որպես ցեղանուն: Հայերի ծագման մասին պահպանվել են այլ ավանդազրույցներ եւս, որոնք այս կամ այն չափով կրկնում են հիշատակվածներին, չունեն սկզբնաղբյուրային նշանակություն, պարզապես նպատակ ունեն «փոքրացնել» հայի տարիքը եւ կտրել արմատներից ու առաքելությունից… XIX դարում ծնունդ առավ համեմատական լեզվաբանությունը, ըստ որի հայերն ունեն հնդեվրոպական ծագում, մի շարք այլ ժողովուրդների հետ նախապատմական ժամանակներում կազմել են մեկ էթնիկ ընդհանրություն («հնդեվրոպական մայր ժողովուրդ»), ինչը եւս «փակեցին» երկար ժամանակ…. Մինչեւ արիականության (հայ-արիականության եւ հայեվրոպականության՝ ոչ թե հնդեվրոպականության բացահայտումները) վերհառնումը…

Հայտնի է, որ հայերի ծագումը փորձեցին կապել նաեւ Հայկ Նահապետի՝ Բելի հետ դյուցազնամարտին, որպեսզի Հայքի առաջացումը «չանցնի» 4-5 հազար տարուց…

Արագածն ու Արարատը՝ տիեզերազդակ լեռներ

– Ասորեստանի թագուհի Շամիրամը սիրահարվել էր հայոց վայելչակազմ արքային՝ Արային: Հայերի արքան որքան գեղեցիկ էր արտաքինով, նույնքան էլ առաքինի էր եւ օժտված էր բարոյական մաքրությամբ: Նա գերադասեց չդավաճանել իր կնոջը՝ Նուարդին, եւ մերժեց Շամիրամի սերը:

Արայից մերժված Շամիրամը որոշեց ուժով տիրանալ Արային ու պատերազմ սկսեց նրա դեմ: Հրամայելով իր զինվորներին՝ ողջ-առողջ գերի վերցնեն Արային: Կռվի ժամանակ Շամիրամի սիրեկաններից մեկը որոշում է սպանել Արային, որին իր հակառակորդն էր համարում: Երբ հայոց արքան ընկավ Շամիրամի դեմ մղած մարտում, հայերն իրար անցան: Բանն այն է, որ արքայի՝ սոսու փայտից պատրաստված ու ադամանդներով, սուտակով ու շափյուղայով զարդարված գահը հարկավոր էր թշնամու աչքից հեռու պահել: Թե որտեղ պիտի պահեին, չգիտեին: Մտմտացին, խորհեցին ու որոշեցին գահը տանել հեռու՝ Մասիսի դիմաց գտնվող քառագագաթ լեռան բարձունքները: Իմանալով այդ մասին՝ Շամիրամի զորականները, կորցրած քուն ու դադար, ոտնատակ տվին լեռան խոտերով ու ծաղիկներով պատված լանջերը, սակայն գահը գտնել չկարողացան:

Ժամանակներ անցան, բայց հայերը չմոռացան ոչ Արային, ոչ ել նրա գահը: Նայելով լեռանը՝ մրմնջում էին՝ Արայի գահ, Արայի գահ, Արագահ: Այստեղից էլ առաջացավ լեռան Արագած անունը:

- Սուրբ լեռան համար օգտագործվում է նաեւ Արարատ անունը, որը Հայաստան երկրին տրվող հնագույն անուններից է: Արարատ (Արար-ատ) անունն իր իմաստով ու բացատրությամբ հասնում է արարչագործության ժամանակներ եւ «արարելու, ստեղծելու տեղ, վայր» իմաստն ունի: Արարատ անունը տարածվել է աշխարհում մինչեւ Բիբլիա- Աստվածաշնչի ի հայտ գալը: Իսկ ըստ Հին Կտակարանի, Համաշխարհային ջրհեղեղի ժամանակ Նոյի տապանը կանգ է առել Արարատի լեռներին: Աստվածաշնչի եբրայերեն բնագիրը Հայաստանի համար օգտագործում է Արարատի թագավորություն (Ուրարտու) անունը, իսկ Նոյյան տապանի սարը կոչվում է Արարատի լեռներ (լեռ):

Ավելի ուշ՝ վաղ միջնադարում Աստվածաշնչի քրիստոնյա մեկնիչները Արարատի երկրում (լեռներում) գտնվող Նոյյան տապանի սարը նույնացրին հայերի կողմից Մասիս կոչվող լեռան հետ եւ Արարատ-Մասիսը Արարատ երկրի անվամբ համարվեց Նոյյան տապանի լեռ:

Այսպիսով՝ Հայկական լեռնաշխարհի գրեթե կենտրոնում գտնվող սրբազան լեռան Մասիս անունը հայերի կողմից լեռանը տրված թերեւս հնագույն անունն է եւ Մայր-Սնուցող (Մա-Սիս) իմաստն ունի, իսկ Արարատ անունը տրվել է ավելի ուշ՝ իբրեւ Արարատ-Ուրարտու-Արատտա երկրի կենտրոնում գտնվող լեռ, որտեղ համաշխարհային ջրհեղեղի ժամանակ հանգրվանել ու փրկվել են Նոյի սերունդները:

Եվ Արարատ-Մասիս(ներ) լեռան շուրջ ջրհեղեղից հետո սկիզբ դրվեց մարդկային նոր քաղաքակրթության:

* * *

Ըստ հայ արիական մեկնության՝ Նոյի սերունդները փրկվել են Արարատ աշխարհի բնիկների՝ հայերի կողմից եւ հետո՝ հենց հայկական քաղաքակրթությունն են տարածել աշխարհով մեկ…

Բայց, ինչպես հաճախ է պատահում՝ օձը տաքացնողին է կծում… այդպես եղավ նաեւ Հայկական Լեռնաշխարհում՝ Աստվածների Տանը պատսպարվածների՝ հայերի կողմից փրկվածների դեպքում…

Հայի տանը բնակված եւ հայի սերմից սերված …բելերը… հետագայում դարձան հայկական ամեն բանի ոչնչացնողը…

Տիտանները դարձան Հսկաների Ցեղի անենաոխերիմ թշնամիները՝ օգտվելով մեր ծինը (սերմը, գենը) կիսով չափ կրելու ուժից…

Ցավոք, այսօր էլ ենք աշխարհով մեկ սփռում մեր սերմը (ծինը-գենը) եւ ըստ բնական կարգի՝ թույլին հզոր գեն ներարկելով՝ նրան ենք հզորացնում, իսկ մեր մեջ թույլի սերմը ներարկելով՝ մենք ենք տկարանում եւ սա չգիտակցելն է, որ դադարել ենք զորանալ մեր բնատուր ուժից…

Երբ հայ արիները խոսում են արյան եւ ծինաբանական (գենետիկ) մաքրությունից, շատերը դա ծայրահեղություն են որակում: Այդպես են որակում նաեւ որոշ հայեր, քանզի օտարն է ներրկել այդ մտածողությունը՝  քարանձավային կոչելով այն: Օտարը հազարամյակներ շարունակ սնվում է մեր տիեզերագեն զորություններից, իսկ մենք ապրում են անահավատության եւ տկարամտության բարդույթների մեջ… Մեզ զրկում են մեր բնատուր կարողություններից, որովհետեւ կարողանում են հեռու պահել Հայոց Տիեզերահաս Հավատից ու Աստվածներից… Մեր էությունից եւ ինքնության ճանաչումից… Մեր միասնական հայրենիքը վերականգնելու եւ բնօրրան-հայրենի հողի աստվածային ծնորհներից սնվելու հնարավորությունից… Մեր լեզվամտածողությունից ու մշակույթից, մեր ՀԱՎԻՏԵՆԱՐԺԵՔ գիտակցությունից…

Որ պահին հայն արթնացավ արհեստական թմրածությունից՝ կդադարի թույլի ու տկարի բարդույթից սնվելը, կգոչի Մհերին դուրս գալ ժայռից՝ իր զարթնած հուգուց, եւ հայը որպես եռահամակարգ արարչածին էակ՝ կառաջնորդի հաղթական եռամիասնականությամբ՝ մարմնի, հոգու եւ մտքի բնազգացական, բնախոսական ու բնաշունչ քայլերով… Արահետով՝ Արարչի Հետքով…

* * *

Հրեական կամ Եբրայական Աստվածների անունները «փակի» տակ են՝ շատ այլ գաղտնիքների հետ միասին: Հրեաները ցանկացել են այսպես սահմանափակել իրենց հին հավատին անդրադառնալու հնարավորությունները այլոց համար, միաժամանակ նաեւ՝ Եհովայով ամբողջացնելով Տիեզերքի Արարման բոլոր փուլերը եւ զարգացումները… Այսինքն՝ մարդկության համար իրենց Եհովան պիտի լինի Տիեզերքի Արարիչը կամ Միակ Աստվածը…

Սա ոչ միայն ռազմա-հավատքային, այլեւ ռազմա-քաղաքական լուրջ հարց է, որը դարեր շարունակ աշխատում է հօգուտ Եհովայի «ընտրյալ տեսակի»…

Երբ բառացիորեն պեղում ես անցյալը՝ հրեական աստվածային համակարգը հասկանալու համար, չնչին պատառիկներ են հանդիպում, որ մոտեցնում են բուն նպատակին: Եթե հայերի անցյալը (ոչ միայն Հայոց հավատին առնչվող) պարզապես ոչնչացրեցին 301-ին՝ այրելով հնամենի մատյաններն ու քրմական գրքերը, ապա հրեաների դեպքում՝ դրանք, համոզված եմ, պահ են տրված եւ հրապարակման ենթակա չեն…

Չնայած մի խիստ կասկած ունեմ, որ այրվել են հայկական տասնյակ հազարամյակների պատմությունը ներառող մատյանները, դրանք, հավանաբար տարվել են Հայաստանից, եւ այդ պատմությունն ու հայոց հավատի տիեզերահաս իսկությունը փորձում են «սեփականացնել»… Հիշում եմ, մեր անկախության առաջին տարիներն էին, երբ ընկերներիցս մեկը հիացած խոսում էր, թե 6 մոնղոլ են եկել Հայաստան եւ սովորում են մեր գրաբարը… Ընկերոջս հայացքը զարմանքից սառեց, երբ պարզ հարց տվեցի, իսկ ինչի՞ համար է դա պետք մոնղոլներին.. Հետո ավելացրեցի, որ մոնղոլ-թաթարները եւս Հայաստանից (հատկապես Չինգիզ խանի ժամանակներում, ով չէր անտեսում գիտությունը) բավականին գրականություն եւ փաստաթղթեր են տարել ալան-թալանների ժամանակ, եւ հիմա այդ մոնղոլները հասկանում են, որ կարող են հին աշխարհի ճշմարտության գաղտնիքներին առնչվել եւ դրանք հետ չեն տալիս, այլ՝ ուսանողներ են աճեցնում, որպեսզի իրենք տեղեկանան պատմական իրողություններին եւ հավատի տիեզերահաս մտածողությանը…

Բայց, ինչպես այդ մոնղոլները, այնպես էլ 301-ի հայոց մտքի ու հավատքի ավարը Հրեաստան, Պարսկաստան, Ասորեստան, թե Հնդկաստան կամ այլուր տեղափոխածները չեն հասկացել, որ այն, ինչ ի վերուստ տրված է ՀԱՅ-ին (Հավերժող Առաքելություն Յուրաբնույթ), չեն կարող սեփականացնել: Հայկական լեռնաշխարհի բնական զորություններից (Աստվածային ազդակների հասանելիությունից) միայն այդ աշխարհի տերը՝ հայը կարող է սնվել… Ուստի՝ հայի հավատի ու առաքելության զորությունից միայն հայը կարող է հզորանալ…

Բայց անցնենք Հրեա Աստվածներին: Կան անուններ, որոնք հնարավոր եղավ նաեւ հնարավորինս վերծանել, չնայած դեռ պիտի վստահ լինել, որ այդ անունները զուտ հրեական են եւ այդպես են հնչում նաեւ Երկնքում…

Եհովան, Մամոնան եւ Էլոհիմը ամենահանդիպողներն են… Ինչպեսեւ՝ պտղաբերության Աստվածուհի Աստարովթը, ում կոչում էին նաեւ Դերկետո (որպես հինարեւելյան Աստվածուհի), որ Ասորեստանում կոչվել է Միլիտտա, Իշտար, Բաբելոնում՝ Իշտար, Փյունիկիայում՝ Աշտարտ, Դերկետո, Ասորիքում՝ Դերկետո, Հունաստանում՝ Աֆրոդիտե, Հայաստանում՝ Անահիտ, երբեմն նմանեցրել են նաեւ Աստղիկին: Հավանաբար հրեական կամ եբրայական Աստվածներից են նաեւ՝ Բահաղը, Քեմոսը, Մողոքը…

Սակայն այժմ անդրադառնանք Աստծո անվանն առնչվող եւ աստվածային այն մեկանաբություններին, որոնցով հրեական հավատի մեկնիչները փորձեցին կենտրոնացնել եւ համաշխարհային մեկ-հավատքի վերածել այդ տեսությունը, որը հին հավատների դեպքում ձախողվեց, բայց հետագայում դարձավ համաշխարհային կրոնների միջուկը…

Եհովայի տիտղոսներն ու նրան բնութագրող արտահայտությունները

Ազգերի Թագավոր։ Եբր.՝ Մելեխ հագգոհյիմ (Եր 10։7)։

Ամենաբարձրյալ։ Արամ.՝ Էլյոհնին (Դն 7։18, 22, 27)։

Ամենակարող: Եբր.՝ Շադդայ։ Դրված է հոգնակի թվով՝ գերազանցություն ցույց տալու համար, հանդիպում է 41 անգամ եւ թարգմանվել է «Ամենակարող» (Ծն 49։25; Սղ 68։14)։ Քրիստոնեական հունարեն գրություններում համապատասխան Պանտոկրատոր բառը նշանակում է «Ամենակարող», կամ՝ «ամեն ինչի Կառավարիչ, Մեկը, ում պատկանում է ամբողջ իշխանությունը» (2Կթ 6։18; Հտն 15։3)։ Էլ Շադդայ՝ «Ամենակարող Աստված» արտահայտությունը հանդիպում է 7 անգամ եւ մատնանշում է Եհովայի անսահման զորությունը (Ծն 17։1; Ելք 6։3)։

Ամենասուրբ։ Եբր.՝ Քեդհոշիմ, արտահայտված է հոգնակի թվով՝ գերազանցություն ու մեծություն ցույց տալու համար (Առ 30։3)։

Աստված։ Եբր.՝ Էլ՝ առանց որոշիչ հոդի, հավանաբար նշանակում է «Զորավոր», «Հզոր» (Ծն 14։18)։

Աստված։ Եբր.՝ Էլոհահ, Էլոհիմ-ի եզակի թիվը՝ առանց որոշիչ հոդի։ Այս բառը 41 անգամ հանդիպում է «Հոբ» գրքում եւ 16 անգամ մյուս գրքերում (Հոբ 3։4)։

Աստված։ Եբր.՝ Էլոհիմ՝ առանց որոշիչ հոդի։ Ահարոն Էմբերը մի հանդեսում գրել է. «Հին Կտակարան»-ում Էլոհիմ-ը (երբ կիրառվում է Իսրայելի Աստծու առնչությամբ) ձեւով հոգնակի է, սակայն չի մատնանշում մի քանի աստվածների։ Դա երեւում է այն բանից, որ գրեթե միշտ գործածվում է եզակի բայական ստորոգյալի հետ եւ ընդունում է ածականով արտահայտված որոշիչ՝ դրված եզակի թվով…. Էլոհիմ-ը ավելի շուտ հարգանքի հոգնակի է, որն արտահայտում է մեծություն ու վեհություն։ Այն համարժեք է «Մեծ Աստված» արտահայտությանը եւ ադոնիմ՝«տեր» եւ բեալիմ՝«սեփականատեր» բառերի նման դրվում է հոգնակի թվով։ Այս վերջին 2 բառերը կիրառվում են մարդկանց առնչությամբ» (Aaron Ember, The American Journal of Semitic Languages and Literatures, հ. XXI, Չիկագո եւ Նյու Յորք, 1905թ., էջ 208)։ Էլոհիմը բնորոշում է Եհովային՝ որպես հզոր Արարչի։ Արարչագործության պատմության մեջ այն հանդիպում է 35 անգամ (Ծն 1։1-2։4)։

Աստծո անունները

Թեեւ Աստվածաշնչում հանդիպում են Աստծու մի քանի անուններ, այն նաեւ խոսում է Աստծո անվան մասին եզակի ձեւով, ինչպես օրինակ. «Քո Տեր Աստծո անունը զուր տեղը չպիտի արտասանես, որովհետեւ Տերը արդար չի համարում նրան, ով Իր անունը զուր տեղն է արտասանում» (Ելք 20:7), «Տեր, ո՛վ մեր Տեր, ի՜նչ հրաշալի է քո անունը ողջ աշխարհում» (Սաղմ. 8:1-2), «Ինչպես որ անունդ է, այնպես էլ օրհնությունդ է ողջ տիեզերքում, եւ քո աջը լի է արդարությամբ» (Սաղմ. 47:11), «Աստված հայտնի է Հրեաստանում, եւ Իսրայելում մեծ է անունը Նրա» (Սաղմ. 75:2), «Տիրոջ անունը հայտնի է Նրա զորության մեծությունից, եւ դեպի Նա ընթացող արդարները բարձրանում են» (Առակ. 18:10):

Շատ պարագաներում անունը ուղղակիորեն Աստծո ամբողջական դրսեւորումն է մարդկանց հետ ունեցած Իր հարաբերություններում: Այն Իր անվանումն է, ոչ այնպիսին, ինչպիսին Նա կա Իր Աստվածային Էության խորություններում, այլ ինչպես որ Նա հայտնում է Ինքն Իրեն, հատկապես, մարդկանց հետ Իր հարաբերություններում:

Աստծո անունները  «Հին Կտակարան»-ում

  1. ԷԼ, Էլոհիմ, Էլյոն: Ամենապարզ անունը, որով Աստված ներկայացված է, «ԷԼ»-ն է, որը հավանաբար գալիս է «ՈԻԼ» արմատից եւ ունի հետեւյալ նշանակությունը՝ լինել առաջինը, լինել Տեր կամ լինել ուժեղ ու ամանակարող: «Էլոհիմ» անունը (եզակի՝ Էլոահ), հավանաբար, ծագում է միեւնույն արմատից՝ «ալահ», որ նշանակում է՝ «ահով պատած» եւ, հետեւաբար, մատնանշում է Աստծուն՝ որպես ուժեղ եւ ամենակարող մեկի կամ որպես մեկը, ումից պետք է վախենալ: «Էլյոն» անունը եւս գալիս է «ալահ» արմատից եւ ներկայացնում է Աստծուն որպես Բարձր եւ Փառաբանված մեկը Ծնն. 14:19-20, Թվ. 24:16, Ես. 14:14): Այս անունները անձնական չեն, քանի որ օգտագործվել են նաեւ չաստվածների (Սաղմ. 95:3, 96:5, Ծնն. 33:10; Ել. 7:1) եւ առաջնորդների համար (Դատ. 5:8, Ել. 21:6, 2:8-10, Սաղմ. 82:10):
  2. Ադոնայ: Այս անվան նշանակությունն է՝ նախորդող մեկը: Սա գալիս է «դան», «դին» կամ «ադամ» բառարմատներից, որոնք նշանակում են «դատել, կառավարել»՝ մատնանշելով Աստծու որպես ամենակարող Կառավարչի, որին ենթակա է ամեն բան, եւ որի հետ մարդը կապված է որպես ծառա:

Այս անուններն Աստծուն բնութագրում են որպես Բարձրյալ եւ Փառավորյալ, որպես Անդրանցական Աստված:

Մյուս անունները փաստում են այդ Փառավորյալ Էության խոնարհումը հանուն Իր ստեղծածների հետ հարաբերություններ ունենալու:

  1. Շադդայ, ԷԼ-Շադդայ անունը ծագել է «շադդադ» արմատից, որ նշանակում է «իշխանություն, զորություն ունեցող» եւ ցույց է տալիս Աստծուն որպես երկնքում եւ երկրի վրա եղող բոլոր իշխանություններին տիրող՝ Ամենակարող: Համաձայն այլ կարծիքների՝ այն ծագում է «շադ» բառարմատից եւ նշանակում է «Տեր»: Սա տարբերվում է «Էլոհիմ» անունից այն կարեւոր դրույթով, որ Աստված ոչ թե ահի ու սարսափի մարմնավորում է, այլ՝ օրհնության եւ մխիթարության: Սա այն անունն է, որով Աստված հայտնվեց Աբրահամին՝ հավատքի հորը (Ելք 6:2-3):
  2. Յահվեհ: Աստծու այս անունը աստիճանաբար գործածությունից դուրս հանեց մինչ այդ եղած անունները: Աստված Ինքն Իրեն հայտնում է որպես Շնորհի Աստված: Այս անունը գրեթե միշտ համարվել է ամենագաղտնին, ամենաառանձնահատուկն ու անըմբռնելին: Հրեաները բռնվեցին սնոտիապաշտական ահով, երբ կարդացին, թե. «Նա, ով կտա Եհովա անունը, վստահաբար պետք է մեռնի» (Ղեւտ. 24:16): Հետեւաբար, երբ նրանք կարդում էին Ս. Գիրքը, այս անունը փոխարինում էին Էլոհիմ կամ Ադոնայ անուններով:

«Եհովա» անվան իրական ծագումը, հնչողությունը եւ նշանակությունը ստույգ չէ եւ կորած է անցյալի խավարում… ինչպես հրեական շատ գաղտնիքներ: Հնգամատյանն այս անունը կապում է եբրայերեն «հայահ» բայի հետ, որ նշանակում է «լինել»՝ «Ես ԵՄ Որ է» (Ելք. 3:13-14):

Անունը, ըստ եբրայական մեկնության, ցույց է տալիս՝ ա) մարդկանց հետ Աստծո հաստատուն հարաբերությունը, բ) որ Աստված Մովսեսի ժամանակվա մարդկանց հետ կլինի այնպիսին, ինչպիսին եղել է նրանց հայրերի՝ Աբրահամի, Իսահակի, Հակոբի, ժամանակ եւ գ) Աստծո հավատարմության ուխտը (Ելք 15:3, Սաղմ. 82:19, Օվս. 12:6, Ես. 42:8):

Իսկ ես կհավելեմ, որ ինչպես նախորդ բաժիններում եմ նշել, ՅԱՀ-ՎԱՀ-ը Հայ Աստվածների դեմ գործող Երկրային (առավելապես) եւ Երկնային (ըստ երկրային արձագանքների) երեւույթ է, որը պարզապես շուռտված ՀԱՅ-ն է՝ ՅԱՀ… Եվ, ինչպես վերը նշվեց, «Եհովա» անվան իրական ծագումը Հնգամատյանը կապում է եբրայերեն «հայահ» բայի հետ, որ նշանակում է «լինել»՝ «Ես ԵՄ Որ է»…

Եվ ՀԱՅ ԱՀ-ը շատ հասկանալի է ինչպես ՀԱՅ-ի դեպքում, այնպես էլ՝ ԱՀ-արմատի: Անգամ եբրայերենում «Ես ԵՄ Որ է»-ը հնչում է որպես՝ «հայահ»՝ Ահավոր Հայ, Զորավոր Հայ, Հզոր Հայ…

Սա այն ռազմա-հավատքային եւ ռազմա-քաղաքական (հակահայկական) պատճառներն են, որոնց մասին խոսել եմ «Հրեական Աստվածներ»-ի առաջին մասում (նաեւ «Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝ բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին» հոդվածաշարում, «Լուսանցք» թիվ 2-8, 2015թ.):

  1. Յահվեհ Սաբաովթ: Հաճախ Յահվեհ բառին զուգորդել է «Սաբաովթ» բառը: Թեեւ դժվար է ասել, թե ո՞րն է «Սաբաովթ» բառի ստույգ նշանակությունը, այնուամենայնիվ դրա վերաբերյալ կան երեք կարծիքներ.

ա) Իսրայելի զորքերը: Այս տեսակետի ստույգ լինելը խիստ կասկածելի է: Բիբլիայում առկա բազում հատվածներից միայն 3-ն են հանդես գալիս հօգուտ այս տեսակետի (Ա Թագ. 4:4, 17:45, Բ Թագ. 6:2, Դ Թագ. 19:31): Մինչդեռ հոգնակի ձեւով «Սաբաովթ»-ը գործածվել է Իսրայելի մարդկանց բազմության համար, զորքը սովորաբար նշվում է եզակի ձեւով: Ավելին՝ մարգարեություններում «Զորությունների Եհովան» չի նշանակում Եհովան որպես պատերազմի Աստված:

բ) Աստղերը: Այս տեսակետը եւս անընդունելի է: Բիբլիայում «երկնային զորություն» ասելով՝ միշտ եզակի ձեւն է գործածում, այլ ոչ հոգնակի: Ավելին, մինչ աստղերը կոչված են որպես երկնային զորություն, դրանք երբեք չեն նշված որպես Աստծո զորություն:

գ) Հրեշտակները: Այս տեսակետը առավելություն ունի մնացածի հետ: «Յահվեհ Սաբաովթ» անունը հաճախ են գտնում այն կապակցության մեջ, ուր հրեշտակներն են նշված (Ա Թագ. 4:4, Բ Թագ. 6:2, Ես. 37:16, Օվս. 12: 4-5, Սաղմ. 79:1-4, 88:7-9):

Հրեշտակները հաճախ են ներկայացվում որպես Աստծո աթոռի շուրջ կանգնած զորք, նաեւ բազմություն (կներկայացնենք ստորեւ) (Ծնն. 28:12, 32:2, Հես. 5:14, Գ Թագ. 22:19, Ես. 6:2): Այս պարագայում եւս գլխավորապես գործածված է եզակի ձեւը, սակայն դա այդքան էլ լուրջ խնդիր չի կարող լինել, քանի որ Աստվածաշունչը նշում է, որ հրեշտակների մի քանի դասակարգեր գոյություն ունեն (Ծնն. 32:2, Բ Օր. 33:2, Սաղմ. 23:10, Ես. 6:3, 24:23, Զաք. 14:16): Զորությունների Եհովան, Փառքերի Թագավորը շրջապատված է հրեշտակների զորքերով, իշխում է երկնքին ու երկրին եւ ստանում Փառաբանություն Իր արարչությունից:

Աստծո անունները «Նոր Կտակարան»-ում

  1. «Աստված»: «Նոր Կտակարան»-ը ունի «Հին Կտակարան»-ին համազոր հունարեն անուններ: «ԷԼ, Էլոհիմ, Էլյոն» եբրայերեն տարբերակն է «Թեոս»-ի, որը ամենատարածված անունն է Աստծո համար: «Էլոհիմ»-ի պես այն կարող է նաեւ օգտագործվել հեթանոսական աստվածների համար:
  2. «Տեր»: «Նոր Կտակարան»-ի հեղինակները Յահվեհ եւ Ադդոնայ բառերը փոխարինել են հրեական այլ անուններով եւս: Հանդիպում են Յահվեհ անվանը համազոր բառակապակցությունների մի քանի տարատեսակ ձեւեր, ինչպես օրինակ «Ալֆա եւ Օմեգա», «Նա ՈՐ Է, ՈՐ ԷՐ եւ ՈՐ պիտի գա», «Սկիզբը եւ Վախճանը», «Առաջինը եւ Վերջին» (Հայտն. 1:4, 8:17, 2:8, 21:6, 22:13):

Տեր տիտղոսը ներկայացնում է Աստծուն որպես Ամենակարող Մեկը, Տեր, Տիրակալ, Կառավարիչ, որն ունի Իրավական Իշխանություն եւ Հեղինակություն: Այս անունը գործածվել է ոչ միայն Աստծո համար, այլ նաեւ՝ Քրիստոսի:

  1. «Հայր»: Որպես Աստծո նոր անուն հղվում է «Հայր» բառը:

Բայց դա շատերի համար նյարդայնացնող է եղել, քանզի «Հայր» անունը գործածվում է նաեւ հեթանոսական հավատներում (դիցուկ՝ մեր հավատում՝ Հայր Արա՝ Հայոց Աստվածահայր):

Այն աճախ  կիրառվել է նաեւ Աստծո եւ Իսրայելի միջեւ հարաբերությունը ներկայացնելու համար (Բ Օր. 32:6, Սաղմ. 102:13, Ես. 63:16, 64:8, Եր. 3:4, 19, 31:9, Մաղ. 1:6, 2:10): Իսրայելը ներկայացված որպես Աստծո Որդի (Ելք 4:22, Բ Օր. 14:1, 32:19, Ես. 1:2, Եր. 31:20, Հես. 1:10, 11:1):

Աստված՝ որպես Արարիչ եւ Ստեղծիչ գլխավորաբար հանդիպում է «Նոր Կտակարան»-ի հետեւյալ համարներում՝ Ա Կոր. 8:6, Եփ. 3:15, Եբր. 12:9, Հակ. 1:18։ Այս մասին գրել եմ բազմիցս, որ Մեկարարչական Բազմաստվածային համակարգը փոխարինեցին Մեկաստվածային բազմահրեշտակային համակարգով…

Հրեշտակապետեր

Որպես հրեշտակապետեր՝ Բիբլիա-Աստվածաշնչում հիշատակված են 3-ի անունները՝ Գաբրիել, Միքայել, Ռաֆայել։ Եզրասի Գ գրքում, որը բացակայում է Հայաստանյայց (Հայաստան այցելած) եկեղեցու աստվածաշնչական կանոնից, հիշատակվում են նաեւ Երեմիելը եւ Ուրիելը։ Առհասարակ մեզ հայտնի հրեշտակապետերի թիվը հասնում է 11-ի, եւ նրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր անունը, ինչը բնորոշում է նրա ծառայությունը եւ դիրքը Աստծո առաջ (յուրաքանչյուր անվան վերջում առկա է «Էլ» վերջավորությունը, որը եբրայերենում Աստծո անվան կարճ տարբերակն է)։ Հրեշտակապետերի անուններն են՝ Միքայել հրեշտակապետ, Գաբրիել – Աստծո պատկեր, Միքայել – Աստծո նման, Աստծո հզոր, Ռաֆայել – Աստծո բժշկություն, Անայել – Աստծո լրում, Ուրիել – Աստծո տեսում, Դակուել – Ինքն աստվածային, Բարաքիել – Աստվածային սկիզբ, Ադոնիել – իմ տերն Աստված է, Փանուել – Աստծո հայտնություն, Երեմիել, Սաղաթիել:

Հրեշտակապետերից առավել մանրամասն տեղեկություններ կարելի է իմանալ միայն Գաբրիելի, Միքայելի եւ Ռաֆայելի մասին, քանզի միակներն են, որ բացահայտված են կանոնական Բիբլիա-Աստվածաշնչում։ Չնայած Գրիգոր Տաթեւացին Գաբրիելի անունը թարգմանում է որպես Աստծո պատկեր, սակայն ընդունված է այն թարգմանել «Աստծո մարդ» (Այր Աստծոյ) կամ «Աստծո զորություն», ինչը Տաթեւացին վերագրում է նաեւ Միքայել հրեշտակապետին։ Եբրայական գրականությունում Գաբրիելը միշտ կանգնած է Աստծո գահի առաջ, օրհնում է մարդկանց եւ բարեխոսում նրանց համար։ Ենոքի պարականոն գրքում նա հատուկ պատասխանատվություն է կրում դրախտի համար։ Նա մյուս հրեշտակապետերի հետ պիտի մասնակցի վերջին դատաստանին, ինչն արտահայտվել է նաեւ «Նոր Կտակարան»-ում (Հայտն. 8։2)։ Նա վերջին դատաստանի ժամանակ պետք է հնչեցնի մեռյալների հարության փողը. «Գաբրիելեան փողն գոչէ սուրբք ամենայն անդր հաւաքին» (Ներսես Շնորհալի)։ Բիբլիայում (որ Սուրբ Գիրք են նշում հաճախ), Գաբրիելի մասին առաջինը կարդում ենք Դանիելի գրքում (Դան. 8։16, 9։21), ինչից բացահայտում ենք, որ, որպես հրեշտակ, Գաբրիելը նույնպես արագաշարժ է ու «թռչում է» (Դան. 9։21) եւ ստացել է մարդկային տեսք, որից, սակայն, մարգարեն ապշում է (Դան. 8։17), ինչպես Զաքարիա քահանան խնկերի սեղանի մոտ (Ղուկ. 1։11-13)։ Զաքարիային հրեշտակը բացահայտում է իր ով լինելը՝ ասելով. «Ես Գաբրիելն եմ, որ կանգնում եմ Աստծու առաջ. ես ուղարկվեցի խոսելու քեզ հետ եւ այդ բանը ավետելու» (Ղուկ. 1։19)։ Սա, ինչպես նաեւ Աստվածածնի ավետումը (Ղուկ. 1։26-35) ցույց են տալիս, որ Գաբրիելը Աստծո անձնական եւ անմիջական պաշտոնյան է, որը կատարում է Նրա կարեւորագույն հրամանները, որոշումները, տնօրինումները։

Թալմուդն ու Թորան են կազմում հրեական օրենքի հիմքը:

Նշեցինք, որ 3 սկզբնաղբյուրներն էլ՝ Գրավոր Թորան, Բանավոր Թորան եւ ռաբունական գրականությունը կազմում են հրեա տեսակի իրավական եւ օրինական ուժ պարունակող միակ աղբյուրները: Եվ այդ հիշողությունն է ստիպում հրեաներին ներմուծել այդ սկզբունքները անգամ իրենց առօրյա կյանք՝ սննդակարգ, հասարակական, ընտանեկան, ամուսնական հարաբերությունների, տոնակատարությունների եւ այլ երեւույթների մեջ: Թորան փորձում է հրեաներին բացատրել նաեւ իրենց ունեցած դերը մարդկության պատմության մեջ:

Այս ամբողջ պատմությունը ողողված է ինչպես ժողովրդի հնազանդությամբ, այնպես էլ նրա ընդվզմամբ՝ Աստծո դեմ: Թորան հիշեցնում է հրեաներին. «Ես եմ Եհովան քո Աստուածը՝ որ քեզ Եգիպտոսի երկրիցը ծառայութեան տունիցը հանեցի»: Եթե Գրավոր Օրենքը անփոփոխ է, ապա Բանավոր Օրենքը գտնվում է շարունակական զարգացման մեջ, հետեւաբար այն կարող է երբեմն փոփոխության ենթարկվել: Վերջինիս համար հիմնական աղբյուր է ծառայում Միշնան (օրենքի «կրկնություն»): Բանավոր Օրենքը փոխանցվում էր շղթայական ձեւով՝ մարգարե-իմաստուն-ուսուցիչ-աշակերտ: Փոխանցվելով սերնդեսերունդ բանավոր ձեւով՝ այն կարող էր կորցնել իր հավաստիությունը: Ուստի մշակվում եւ գրի է առնվում Միշնայում: Միշնան գրի է առնվել մ.թ. 220թ. Յեհուդա հա-Նասիի կողմից (135-220թթ.): Բանավոր Օրենքի պատմական առաջին շրջանը հայտնի է Թանայան շրջան անվամբ (I դարից մինչեւ 220թ.): Բացի Միշնայից, կան Բանավոր Օրենքին վերաբերող այլ աղբյուրներ եւս, որոնք հայտնի են «Միդրաշիմ» եւ «Տոսեֆտա» անվանումներով: Իսկ այն օրենքները, որոնք ձեւավորվում են արդեն 220թ.-ից հետո, չեն համարվում d՛oraita, այլ կոչվում են d՛rabbanan (արամեերեն՝ ռաբունական): Այսպիսով, 200-400-ական թթ. Տիբերիայի, Կեսարիայի ռաբբիները սկսում են Թորայի ուսուցման հարցերի քննարկումները: Այս քննարկումները հիմնվում էին փաստերի վրա, որոնք էլ իրենց հերթին գրի էին առնվում: Եվ այս գրառումները սկսեցին տեղադրել Միշնայի այն հատվածներում, որոնց դրանք վերաբերում էին: Կատարված գրառումներն ամբողջությամբ ստացան «Գեմարա» անվանումը:

Միշնան եւ Գեմարան էլ միասին կազմեցին Թալմուդը (Talmud): Հրեական օրենքը հասկանալու համար հարկ է առաջին հերթին ծանոթանալ հենց այս աշխատությանը, հատկապես Բաբելոնյան Թալմուդին: Այն ընդգրկում է Բանավոր Օրենքն ամբողջությամբ, հանդիսանում է d՛rabbanan օրենքների հիմնական աղբյուրը: Եվ Թալմուդն ու Թորան են կազմում հրեական օրենքի հիմքը: Գոյություն ունի նաեւ Երուսաղեմյան Թալմուդը: Բաբելոնյան Թալմուդը կիրառության առավել լայն շրջանակներ է ընդգրկում, եւ սովորաբար Թալմուդ ասելիս հենց հասկանում են Բաբելոնյան Թալմուդը:

Տարբեր մեկնություններ՝ կատարված Թալմուդի շուրջ, երբեմն ընդգրկվում են նրանում՝ ստանալով օրինական եւ իրավական ուժ: Այդպիսին է, օրինակ, ռաբբի Շլոմո բեն Յիցխակի (1040-1105) աշխատությունը: 11-րդ դարում Ֆրանսիայում ու Գերմանիայում բնակվող այս հայտնի գիտնականի «դասական մեկնությունները» կազմում են Թալմուդի անբաժանելի մասը: Չնայած Թալմուդը հրեական օրենքի հիմնական աղբյուրն է, այնուամենայնիվ, շատ դժվար է այն հասկանալը: Թալմուդի իրավական, օրենսդրական նյութը միահյուսված է ոչ իրավական, փիլիսոփայական, բարոյագիտական նյութով, որը կոչվում է «Ագգադա» (Aggadah): Թալմուդում ընդունված որոշումներն ավելի շատ կարելի է դիտել որպես տեսական, քան գործնական տեսանկյունից: Հրեական իրավագիտության եւ օրենսդրության մեջ ուրույն տեղ է զբաղեցնում հալախան (halakhah) օրենքը: Այն գոյություն ունի դեռ հին շրջանից: Այս օրենքներին դիմում էին միայն այն ժամանակ, երբ տվյալ իրադրության համար սահմանված օրենքները ընդգրկված չէին ո՛չ Բանավոր, ո՛չ էլ Գրավոր Թորայում: Այսպիսի օրենք-ավանդույթները ստացել են masoret՝ ավանդույթ կամ նման այլ անվանումներ, որը նշանակում է «քայլող նորմ»: Նախ՝ ունի հետեւյալ իմաստը. այն բանավեճերի եւ քննարկումների ընթացքն է իմաստունների միջեւ: Փոխաբերական իմաստով այն կարելի է հասկանալ որպես «գնալ կարգադրությունների եւ օրենքների ճանապարհով»՝ «Իմ ուսուցիչ» (raby). I դարում այս անվանումը տրվեց Թորայի մեկնաբաններին (Բիբլիա-Աստվածաշունչ. Ելից, Գլ, ԺԹ (19).- Սինայ լեռան վրա Մովսեսին տրված 613 պատվիրաններից 365-ը արգելքներ են (ըստ արեւային տարվա օրերի թվի), իսկ 248-ը՝ պարտավորություններ (ըստ մարդու օրգանիզմում պարունակվող օրգանների թվի): «Ուսուցում, ուսմունք»-ը կազմված է 5 գրքից եւ կոչվում է «Հնգամատյան»:

Թալմուդյան գրականության մեջ շատ է հանդիպում «կրկնել» բառը, որը կիրառվում է «սովորել, սովորեցնել» իմաստով, այսինքն «սովորեցնել անընդհատ կրկնելու միջոցով», ինչը հրեաներն այսօր դա կիրառում են ոչ միայն հուդայականության մեջ… «Թանա»՝ արամեերենից թարգմանաբար նշանակում է «սովորող», այսինքն՝ «Բանավոր Թորան սովորող»: Թանաիմները Գիլելի եւ Շամայի ու նրանց դպրոցի աշակերտներն էին, մինչ Միշնայի գրի առնման ավարտը: Այստեղ հաճախ կիրառվում է նաեւ «քննել, հետազոտել» եզրը, որը հրեական աղբյուրներում ունի բիբլիական տեքստի ներքին իմաստի բացահայտում նշանակությունը, որ արամեերենից թարգմանաբար նշանակում է «լրացումներ»: Սա էլ իր հերթին  «միշնայոթների»՝ Բանավոր Օրենքի կանոնների գրառումների՝ որպես համապարփակ դատողությունների բանաքաղում է: Իսկ դա ընդգրկված չէ Միշնայի վերջնական տարբերակում, որն արամեերենում կիրառվում է «յուրացում ուսուցչից», իսկ եբրայերենում՝ «ավարտել» իմաստով, այսինքն՝ վերջնական նպատակն է կատարելագործել Միշնան: Վերջինը եբրայերեն «սովորել» բառից է առաջացել՝ «ուսուցանում» իմաստով եւ առավել հայտնի է Ռաշի անվամբ: Արամեերենից թարգմանաբար նշանակում է «պատմվածք, բանահյուսություն»: Այն պատմողական ավանդույթն է, որն արտացոլում է հուդայականության պատմության հիմնական հատվածները, սակայն ներառում է ժողովրդական իմաստության, բարոյագիտության տարրեր: Սա էլ իր հերթին բաղկացած է 3 բաժնից՝ «Սուրբ Գրքի» մեկնությունը, սերնդեսերունդ բանավոր փոխանցված ավանդույթները, ինչպեսեւ՝ հրաման-արգելքները՝ հստակ ընդունված որոշումները, որոնք սահմանվել են՝ հաշվի առնելով մի շարք պատճառներ:

Նախքան Հիսուս Քրիստոսը, եբրայեցիների հավատաուսմունքի հիմնական աղբյուրը «Սուրբ Գիրք»-ն էր («Հին կտակարան»-ը) եւ առաջին հերթին Հնգամատյանը, որը եբրայեցիք կոչում են Թորա։ Բայց մ.թ. IV դ. աստիճանաբար ձեւավորվում է հուդայական մի նոր սրբազան կանոն, որը բաղկացած է Թանախից, իսկ Թանախը՝ Հնգամատյանից կամ Թորայից (Բիբլիա-Աստվածաշնչի հինկտակարանային մաս) եւ Թալմուդից։

Այս ամենը «Հրեականություն» տարբերակից փոխվել է «Հուդայականություն» տարբերակի, քանի որ «հրեա համարվելը» հարցեր ու քննարկումներ է առաջացրել, անգամ վեճերի թեմա է եղել: Չնայած հրեաների պաշտամունքային տեսանկյունից ավելի նախընտրելի է եղել, սակայն աշխարհի գրավման ճանապարհին էթնո-հոգեբանական խնդիրների է հանդիպել եւ հանդես է եկել որպես աշխարհի ամենահին միաստվածային կրոններից մեկը՝ հուդայականություն: Թալմուդն էլ (եբրայերեն՝ «ուսմունք, ուսուցում») հրեական քաղաքացիական եւ կրոնական իրավունքի, կրոնական արարողությունների կանոնադրություն է դարձել, բարոյական նորմերի, իմաստությունների, առակների ու առասպելների ժողովածու։ Ստեղծվել է մ.թ. I-III դարերում ռաբբի-թաննայիների, փարիսեցիների ժառանգորդների միջավայրում։

Կաբալա

Կաբալա (եբրայերեն «ստացում», «ավանդաբար ստացված»), հրեական շրջաններում առաջացած գաղտնուսույց թեոսոֆիական համակարգ։ Ձեւավորվել է X-րդ դարում։ Տերմինը հրեական հին գրականությունում վերաբերում էր հուդայականությանը։ X-XI-րդ դդ. այն գործածվում էր որպես թեոսոֆիական նոր համակարգի անվանում։ Կաբալան համակցել է գնոստիցիզմի, պյութագորասականության եւ նեոպլատոնականության գաղափարները։ Կաբալայում քննարկված է աստծո էության, աստվածային էմանացիաների (սֆիրաների), աշխարհի, հրեշտակների, մարդու ստեղծման, նրանց ճակատագրի հարցը։ Ըստ Կաբալայի, այս ուսմունքն ամբողջությամբ շարադրված է Բիբլիա-Աստվածաշնչում, սակայն միայն Կաբալայի գաղտնի տեսությանը տեղյակները կարող է բառերի, տառերի ու դրանց թվային նշանակությունների բարդ համակցումների միջոցով հասկանալ այն։

Կաբալայի հիմնական դրույթները արտացոլված են «Սեֆեր Ցեցիրա»-ում («Արարչագործության գիրք», III-VIII-րդ դդ. եւ «Զոհարում («Լույս», XIII-րդ դար)։ Լինելով մեսիական ուսմունք՝ Կաբալան մեծ դեր է խաղացել քրիստոնեական աստվածաբանական գրականության մեջ, հատկապես՝ վերածննդի դարաշրջանում։

Եշիվա

Եշիվա (եբրայերեն՝ «նիստ»), բարձրագույն կրթական ուսումնարան հուդայականությունում, որտեղ հիմնականում ուսուցանում են ավանդական կրոնական տեքստեր՝ Թալմուդ եւ Թորա:

Որոշակի ժամանակշրջաններում կատարել է նաեւ օրենսդրական եւ դատական գործառույթներ: Վերջին հարյուրամյակներում ծառայել է նաեւ գիտնականներին ռաբբիի կոչում տալու համար:

10 պատվիրանները.- քրիստոնեական եւ հրեական հավատքների հիմնական մասն են:

Տրված լինելով Աստծո կողմից Մովսես մարգարեի միջոցով Իսրայելի որդիներին՝ այս պատվիրաններից առաջին երկուսն ուղղորդում են իրենց երկրպագությունն ու առաջնահերթությունները: Առաջինում Տերը պատվիրել է. «Բացի ինձանից ուրիշ աստվածներ չունենաս» (Ելից 20.3): Դարեր անց, երբ Հիսուսին հարցրեցին. «Ո՞ր պատուիրանքն է մեծ օրէնքումը», Նա պատասխանեց. «Սիրիր քո Տեր Աստուծուն քո բոլոր սրտովը, քո բոլոր անձովը եւ քո բոլոր մտքովը» (Մատթէոս 22.36–37): Պատվիրաններից երկրորդը մանրամասնում է ուրիշ աստվածներ չունենալու հրահանգը եւ նշում է, թե որը պետք է լինի ամենակարեւոր առաջնահերթությունը մեր կյանքում որպես Իր զավակներ: «Քեզ համար կուռք չշինես, եւ ոչ վերը երկնքումը՝ կամ ցածը երկրի վերայ՝ կամ երկրի տակի ջրերումը եղած բաների մէկ նմանութիւնը» (Ելից 20.4): Այնուհետև պատվիրանն ավելացնում է. «Նորանց երկրպագութիւն չանես, եւ նորանց չպաշտես» (Ելից 20.5): Ավելի քան պարզապես արգելելով երկրպագության նյութական առարկաները՝ սա սահմանում է հիմնական առաջնահերթություն բոլոր ժամանակների համար: Եհովան բացատրում է. «Որովհետեւ ես քո Եհովայ Աստուածը նախանձոտ Աստուած եմ,- կողորմեմ նորանց… որ սիրում են ինձ եւ իմ պատուիրանքները պահում» (Ելից 20.5–6): Նախանձոտ բառի իմաստը բացահայտվում է: Դրա եբրայերեն ծագումը նշանակում է «նուրբ եւ խորը զգացմունքներ ունեցող» (Ելից 20.5, ծանոթագրություն բ): Ուստի, իրենք վիրավորում են Աստծուն, երբ «ծառայում» են այլ աստվածների՝ սահմանելով այլ առաջնահերթություններ:

Քրիստոնեության ծագումը եւ տարածումը

1-ին դարում Պաղեստինում ձեւավորվեց մի նոր կրոն՝ քրիստոնեությունը: Այն նվիրված էր «Տիեզերքն արարող ամենակարող Աստծու պաշտամունքին»: Աստված հայրական սիրով է վերաբերվում աշխարհին ու մարդկանց եւ հանուն նրանց աշխարհ է առաքել իր միակ որդուն՝ Հիսուս Քրիստոսին: Նա փրկիչ է. եկել է աշխարհ, որպեսզի մարդկանց ցույց տա ճշմարիտ կյանքի ուղին: Քրիստոսի հետեւորդները հավատում էին, որ կատարելով նրա պատվիրանները՝ կարող են ապրել երջանիկ կյանքով, իսկ մահվանից հետո հայտնվել դրախտում: Քրիստոնյաների համայնքները սկզբնական շրջանում սակավաթիվ էին՝ բաղկացած հիմնականում ստորին խավերի ներկայացուցիչներից: Նրանց հետապնդում էին եւ ենթարկում կտտանքների: Հայտնի են դեպքեր, երբ նրանց կենդանի այրել են կամ կրկեսներում գցել գիշատիչներին ի կեր: Սակայն հետագայում վերաբերմունքն աստիճանաբար փոխվեց: Քրիստոնյաներին սկսեցին հարել նաեւ վերնախավի շատ ներկայացուցիչներ: Քրիստոնեությունը տարածվեց Հռոմեական կայսրության բոլոր ծագերում՝ Ասորիքում, Եգիպտոսում, Փոքր Ասիայում, Հունաստանում, Իտալիայում, ավելի ուշ՝ նաեւ Իսպանիայում, Գալլիայում, Բրիտանիայում եւ այլուր: Ամենուրեք ստեղծվեցին նրանց համայնքներն՝ իրենց հոգեւոր հովիվներով ու առաջնորդներով:

Մարդկանց հրապուրում էր այն, որ քրիստոնեությունը ճանաչում էր Աստծու առաջ բոլորի ազատությունը եւ հավասարությունը՝ անկախ ունեցվածքից, դիրքից, ազգությունից: Բայց դա առաջին հայացքից էր այդպես, մինչեւ հասկանալի էր դառնում, թե ով է «ընտրյալ ազգը» եւ ում է իրավունք տրված օգտվելու աստվածային բարեհաճություններից… Քրիստոնեության տարածման գործում մեծ նշանակություն ունեցավ նրանց Սուրբ Գիրքը՝ Աստվածաշունչը: Այն բաղկացած է Հին եւ Նոր Կտակարաններից: Նոր Կտակարանը բաղկացած է 4 Ավետարաններից: Այն նվիրված է Քրիստոսի եւ նրա 12 աշակերտների (առաքյալներ) գործերին եւ ուսմունքին:

Վերջին մեծ հալածանքները քրիստոնյաների նկատմամբ կատարվեցին Դիոկղետիանոսի օրոք (301թ.): Բայց հռոմեական վերնախավի շրջանում հասունացավ գաղափար, որ քրիստոնեությունը հասարակության միավորման կարեւոր միջոց է: Նրանց ազդեցությանբ ընդունվեց Միլանի հրովարտակը (313թ.), որով քրիստոնեությունը հավասար ճանաչվեց այլ կրոններին եւ ստացավ գործունեության ազատություն: Այս գործընթացի ավարտը եղավ այն, որ հետագայում (381թ.) քրիստոնեությունը դարձավ Հռոմեական կայսրության պաշտոնական կրոնը: Իսկ մինչ այդ, 301-ին հուդա-քրիստոնեական արշավանքը (Հռոմի (ընդդեմ Հայաստանի) աջակցությամբ) հրով ու սրով հաստատվեց Հայաստանում, որի ժամանակ ավերվեցին ինչպես հայոց հնագույն տաճարներն ու մեհյանները, այրվեցին ու ոչնչացան հայոց տասնյակ հազարամյակների պատմությունը պահպանող քրմական մատյանները, հավատամքային ու մշակութային բոլոր արժեքները...

Եվ «Եհովան կարգադրեց Իսրայելին բնաջինջ անել այս ազգերին, որոնք երկրպագում էին կեղծ աստվածների»… «Քեզ համար կուռք չշինես… եւ ոչ վերը երկնքումը՝ կամ ցածը երկրի վրա՝ կամ երկրի տակի ջրերումը եղած բաների մեկ նմանությունը. Նորանց երկրպագություն չանես, եւ նորանց չպաշտես…» Ելից 20:4: Բացի Եհովայից «ուրիշ աստվածներ չունենալ»-ը, «չերկրպագելը որեւէ մեկին՝ որպես կուռքի»… եւ այլն, պարտադրվում է հենց սկզբից եւ սարսափով պատում՝ խախտումը մարդու կյանքում անխուսափելիորեն կհանգեցնի աղետի՝ Արմագեդոնի:

Արմագեդոն բառը եբրայերեն «Հար-Մագեդոն» բառից է ծագել, որը թարգմանվում է «Մեգիդոյի (Մակեդդովի) լեռ: Իրականում այդպիսի լեռ գոյություն չի ունեցել, բայց «Մեգիդո կամ Մակեդդով» անունով վայր եղել է Պաղեստինի մոտ: Շատ վճռական մարտեր են այդ վայրում տեղի ունեցել (որտեղ քանանացիները հիմնովին բնաջնջվել են): Այդ պատճառով էլ «Մակեդդով» անունը խորհրդանշական է եւ զուգակցվում է պատերազմի հետ… «Նոր Կտակարան»-ի վերջին գլխում՝ Հայտնության 16:16-ում խոսվում է այդ մասին. «Եվ նրանց հավաքեցին այն վայրում, որը եբրայերեն կոչվում է Արմագեդոն»: Այսպես է կոչվում այն վայրը, որտեղ տեղի կունենա վճռական ճակատամարտ Լույսի եւ Խավարի ուժերի միջեւ… Պատերազմ, որը տեղի կունենա «Ամենակարող Աստծո Դատաստանի Մեծ Օրը»… Ահեղ դատաստան… Աշխարհի վերջը կամ՝ համատարած համաշխարհային աղետներ… Այսպես են վախեցնում-հնազանդեցնում ցայսօր:

Որպեսզի այս վախի ու սարսափի նշանակությունը չանցնի, հենց սկզբից է այդ մասին մտածվել: Խոսքը «Արգելված պտուղ» հասկացության մասին է: «Եվ Աստված պատվիրեց մարդուն ասելով. Պարտեզի ամեն ծառիցը համարձակ կեր. բայց Բարու եւ Չարի իմացության ծառիցը մի կեր, որովհետեւ նրանից կերած օրդ մահով պիտի մեռնես»: (կորցնելու էին անմահությունը) Ծննդոց 2:16-17: Չարի եւ Բարու իմացության Ծառի Պտուղը, չնայած Աստծո արգելքին, Եվան ու Ադամը այնուամենայնիվ վայելեցին… եւ զրկվեցին հավերժությունից…

Սա զգուշացում է բոլորին: Իսկ արդյո՞ք Աստված կարող է արգելել մարդուն՝ իմանալ ճշմարտությունը, զատել բարին ու չարին, զարգանալ-զորանալ արդարությամբ: Այս դեպքում ինչպե՞ս է այդ աստվածը բարի ու իր մարդկանց սիրող ու գնահատող…

Չթողնել իմանալ, թե ով է Բարին եւ ով է Չարը, կարող է միայն Չաստվածը, կամ մի Աստված՝ ով ոչ բոլորին է «իր մարդիկ» համարում, եւ Բարու ու Չարի իմացության ծառից միայն «իր մարդկանց» է թողնում սնվել: Իսկ մնացյալին զրկում է իմաստությունից, որ շարունակի իշխել հանիրավի:

Հայոց իմաստության (գիր-դպրության ու գիտության…) Աստված Տիրը իմաստություն է սերմանել ազգի մեջ, խոսել է մարդկանց հետ Երկնքից ու Երկրից, գրագիտություն եւ առաջընթաց է քարոզել: Ինչպե՞ս կարող է Աստված մարդուն ստիպել, որ նա ապրի առանց իմացության, տգետ ու խավարի մեջ:

Քավության նոխազ… Ղեւտացիներ 16: 20-22: Հնագույն ժամանակներում հրեաները հատուկ արարողություն ունեին, որի ժամանակ քահանան երկու ձեռքը դնում էր կենդանի այծի գլխին՝ որպես նշան նրա վրա հրեա ժողովրդի մեղքը դնելու…. որից հետո այծին բաց էին թողնում, քշում ամայի դաշտերը… Այս արտահայտությունը կիրառվում է հետեւյալ իմաստով. «Մարդ, ում վրա մշտապես բարդում են ուրիշի մեղքերը… կամ, ով պատասխանատվություն է կրում ուրիշների համար»… Այսպիսի քավության նոխազներ են դարձել բոլոր նրանք, ովքեր փորձել են համտեսել «Բարի եւ Բարու իմացության Ծառի Պտուղը»:

Հավատը լեռներ կշարժի, Մատթեոս 17:20: «..Եթե մանանեխի հատիկի չափ հավատ ունենաք, այս սարին կասեք՝ «այստեղից այնտեղ տեղափոխվիր», եւ կտեղափոխվի, եւ անկարելի ոչինչ չի լինի ձեզ համար»: Ահա այսպես են ոգեւորել նրանց, ովքեր տգիտության մեջ խարխափելով՝ հավատացել են կուրորեն, առանց վերլուծելու, առանց Բարին ու Չարը զատելու:

Ծառայել մամոնային … «ոսկե հորթին»: Մամոնան (հուն. Mammo nas-հարստություն) հարստության «աստվածն է»… այդ մասին նշված է նաեւ Ավետարանում ..Մատթեոս 6:24 – «…ոչ ոք չի կարող երկու տիրոջ ծառայել… չեք կարող ծառայել եւ Աստծուն եւ մամոնային»,- ասել են հուդա-քրիստոնեական (եբրայական) հոգեւորականներն այլոց: Բայց, երբ պետք է «ոսկե հորթից» օգտվեին, ասել են. «Կայսրինը՝ կայսրին տվեք, եւ Աստծունը՝ Աստծուն»… Մատթ. 22:21, սրա աշխարհիկ նշանակություննն այսպիսին է՝ յուրաքանչյուրին ՝ իր ծառայության համեմատ տվեք…

Եվ, ի վերջո ստացվում է այնպես, որ իրականում ծառայում ես եւ Աստծուն եւ մամոնային…

Եվ, եթե այստեղ էլ են հասնում ուսյալները, որ համարձակվել են համտեսել իմաստության պտուղը, ապա «Ավետյաց երկիր» Իսրայելի տերերը եւ նրանց տեր Աստվածը սարսափեցնում են տարաբնույթ աղետներով, իհարկե, կա նաեւ «Սոդոմ-Գոմոր»-ի տարբերակը (որպես պատիժ՝ Աստված կործանեց այդ քաղաքները…), երբ Մեռյալ ծովի մոտի քաղաքների բնակչությունը աչքի էր ընկնում ծայրահեղ անբարոյականությամբ, մասնավորապես «օտարերկրացիների հանդեպ անառակությամբ, դաժանությամբ», որը հասկանալի օրինակ է, եւ հենց դա է պարբերաբար թմբկահարվում, բայց կան այլերը:

Եբրայական հավատալիքներում կան մտորելու այլ տեսակետներ եւս, ինչպես «Կա քարերը նետելու ժամանակ եւ քարերը ժողովելու ժամանակ… գրկելու ժամանակ եւ գրկելուց հեռանալու ժամանակ…. որոնելու ժամանակ եւ կորցնելու ժամանակ… պահելու ժամանակ եւ դեն գցելու ժամանակ… լռելու ժամանակ եւ խոսելու ժամանակ… սիրելու ժամանակ եւ ատելության ժամանակ…. պատերազմի ժամանակ եւ խաղաղության ժամանակ… Եվ պիտի հասկանալ սրանց այլաբանական իմաստը, որպեսզի հասկանալի լինեն ինչպես հուդայականության (հրեականության), այնպես էլ հուդա-քրիստոնեության սկզբունքները:

ԱՄՆ-ում կան հրեական կազմակերպություններ, որոնք պայքարում են սիոնիզմի դեմ, դա բացատրում են սիոնիզմի տեսության հանդեպ մարդկության ատելության ավելացմամբ, ինչը հակահրեականության ալիք է առաջացրել… Եվ Իսրայելի գոյությունը արդեն վտանգված է: Անգամ դեմ են, որ բոլոր հրեաները հավաքվեն Իսրայելում, քանի որ միանգամից հարվածի տակ կմնան… Եվ ասում են, որ «քարերը նետելու ժամանակն է»… Իհարկե, չեն հավելում, թե ինչու, որը ես կանեմ. ըստ նրանց «քարերը նետելու ժամանակն է», քանի որ հակահրեականությունը կվտանգի աշխարհի գաղտնի կառավարության գոյությունը, որն այսպես, թե այնպես իրենցն է: Ուստի՝ նրանք անգամ կողմ են, որ Իսրայելը «վերանա», իր «վերացմամբ» նաեւ հակահրեականությունը կվերացնի եւ սիոնիզմի քարոզի ներկա անհրաժեշտությունը: Եվ երբ հայտնի գաղտնի ուժերը հասկանան, որ եկել է «քարերը ժողովելու ժամանակը», ապա Իսրայելը կվերականգնվի… ինչպես դա արվեց 1948թ., ինչպես դա նախապատրաստվեց 1890-ականներին եւ 1900-ի առաջին կեսում, երբ սուլթանական Թուրքիան փոխարինվեց աթաթուրքականով ու թեկուզ մի ամբողջ ազգի ողբերգության գնով (Հայոց ցեղասպանության) թուլացրին Թուրքիային եւ թուրքական ազդեցությունը Պաղեստինում, որտեղ էլ պիտի Իսրայելը հիմնվեր…

Դառնալով հրեական «ծպտյալ» Աստված-ներին (իսկ հոգնակի ձեւը՝ Էլոհիմ կամ Էլոխիմ ու այլ անուններով) հասկացության մասին մանրամասն նշեցի վերեւում, այլ աստվածությունների առումով որոշակի հավելումներ անեմ («Հորը, Որդուն եւ Սուրբ Հոգուն»՝ Սուրբ Երրորդությանը կանդրադառնանք այլ առիթով):

Բահաղ - Եբրայերեն նշանակում է «տեր», «տիրակալ», «այր»։ «Հին Կտակարան»-ում հատուկ անուն է եւ ցույց է տալիս հատուկ աստվածություն՝ «Ադադա»-ին՝ արեւմտա-սեմիտական փոթորիկի (բուրի) աստծուն, քանաանական պանթեոնի ամենակարեւոր աստծուն։ Հստակ չէ, թե որքանո՞վ է տեղական Բահաղը նույնանում կամ տարբերվում «Ադադա»-ից:

Ըստ Ռաս-Շամրայում գտնված բնագրի, Բահաղը «Դագոնի որդի»-ն էր եւ նրա կանանցից մեկն էր Աստարթը։ Բահաղը եղել է բնության աստված, համարվել աստվածների «թագավոր»։ Պայքարել է մահվան, երաշտի ու ջրհեղեղի դեմ։ Կարեւոր պաշտամունքային վայրերից էր Բամովթ-Բահաղը (Բահաղի բարձունքները (Թվ 22,41)։ «Բահաղ»-ը այստեղ եւս նշանակում է «տեր» եւ վերաբերում է մովաբական աստծուն։ Այս անունով մի քաղաք, Առնոն գետի մոտ, ժառանգել է Ռուբենի ցեղը (Հես 13,17)։ Սիտտիմում Իսրայելի որդիները խառնակվում են Մովաբի աղջիկների հետ, վերջիններս էլ նրանց ներքաշում Բահաղ-Փեգովրի պաշտամունքի մեջ (Թվ 25,1-5)։ Այս ամենը, ինչպեսեւ այս անվան հոգնակի գործածությունը, ինչը ենթադրել է տալիս մի քանի Բահաղների առկայությունը։

Մողոք – (եբր. Molek – թագավոր), արեւմտա-սեմական ցեղերի աստվածություն (Բիբլիայում հիշվում է որպես ամմոնացիների աստված), որին զոհաբերել են մեծամասամբ մանկահասակ երեխաներ։ Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով, Մողոք ոչ թե աստվածության անունն է, այլ հենց զոհաբերվող մանուկների հրակիզման ծիսակատարությունը, որի մանրամասնությունները գրեթե անհայտ են։ Մողոքի պաշտամունքը հետագայում հատկապես տարածված է եղել (փյունիկեցիների միջոցով) Կարթագենում, որի մասին են վկայում հրակիզված մանուկների աճյուններն ու բազմաթիվ դամբանագրերը։ Ծեսի իմաստն ու նշանակությունը տակավին մնում են չպարզաբանված։ Փոխաբերական առումով Մողոք նշանակում է սարսափելի ու անհագուրդ ուժ, որն անընդհատ պահանջում է մարդկային անմեղ զոհաբերություններ։

Աստարովթը եւս առկա է դիցաբանությունում: Փյունիկյան Աշտարտ դիցուհու անվան եբրայական վերտառությունն է, որ մի քանի անգամ հանդիպում է «Հին Կտակարան»-ի մասորեական տեքստում (օր. Ա Թագ. Է.4, հայ. «զանտառսն Աստարովթայ»): Եբրայերենում գործածվում է հոգնակի քերականական ձեւը «աշտարոթներ», ինչը հայ. թարգմ. մեջ նույնպես երբեմն փոխանցվում է հոգնակիով («պաշտեցին զԲահաղ եւ Աստարտսն», Դատ. Բ.13, մինչդեռ Դատ.Ժ.6-ում Ա.): Ուգարիթյան տեքստերում ավանդված է ավելի հին անվանաձեւը՝ Աթտարտ(ու): Սիդոնի փյունիկյան դիցարանում ավանդված է Աշտարաթ ձեւով: Դիցուհու, ինչպես եւ նրա արական տեսակի՝ Ատթարի անունը կապված է աստղի (Վեներա մոլորակի) հետ եւ արտահայտում է «փայլուն» իմաստը (հմմ. արեւմտաարաբ.), ընդ որում վաղորդյան աստղը արական դիցույթ է, երեկոյանը՝ իգական:

Հրեական Աստվածների բաժնում, որտեղ շատ դժվար է պեղել Աստվածների անունները, առավելապես ծավալվեցինք մի պարզ պատճառով, հուդա-քրիստոնեական ասպատակությունները 301-ին վերջնականապես կործանեցին արդեն իսկ տկարացած հայոց հավատը եւ հայի ճակատագրի անիվը սկսեց «թարս պտտվել»… Այդ տկարությունն իհարկե համատարած էր, համաարիական արարչադիր օրենքների մասնատումը եւ յուրաքանչյուր դեպքում՝ թերի ազգայնացումը, հանգեցրեց ազգային հավատների հեռացմանը ՄեկԱրարչական հիմքից, որից հետո յուրաքանչյուրն իր գլխավոր Աստծուն «կարգեց» Տիեզերքի Արարիչ… Սա էլ նպաստեց նոր եւ օտար կրոնների ներխուժմանը եւ ծավալմանը: Ազգային հավատները զիջեցին միջազգային կրոններին: Մեր դեպքում՝ հուդայականությունը հրամցրեց հուդա-քրիստոնեությունը, որն ապագայում պիտի ծավալվեր աշխարհում ու հետագայում իրեն հակադիր մի այլ կրոնի հանդիպեր, որը սնվում է նույն արմատից եւ կոչվում հուդա-մահմեդականություն: Սա այլաբանորեն Բարու եւ Չարի իրավիճակը պիտի ստեղծեր, որտեղ երկուսի վեճից պիտի շահեր երրորդը…

Վերջաբանի փոխարեն մի փորագիր քարի մասին ասեմ, որի վրա եբրայերենով գրված է «Արարատ – հրեաների ապաստանի երկիր»… Իհարկե հանրահայտ է, որ Արարատյան աշխարհը նաեւ Մեծ Ջրհեղեղի ժամանակ (եւ դրանից առաջ էլ) արդեն եղել է այդպիսի ապաստան, եւ ոչ միայն հրեաների… բայց այս քարը այլ ենթատեքստ ունի:

Ցայսօր կա մի հրեական տեսակետ, որ մտցրել են պատմագիտություն եւ այլազգի պատմիչներ են նաեւ ձայնակցում, թե հրեաները հարավ՝ Մեռյալ ծովի շրջան են իջել Արարատյան աշխարհից, որը նրանց հայրենիքն է… Նրանք անգամ պատմական հետքեր էին փնտրում, եւ ամեն մի հրեական իր հայտնաբերելիս՝ թարմացվում էր այդ տեսակետը: Իսկ Հայաստանում հազարամյակներ շարունակ եղել են եւ ասպատակողներ եւ զավթարարներ եւ… ու ամեն մեկն իր հետքը թողել է: Բայց նրանք չեն ասում, թե Արարատյան աշխարհն իրենց հայրենիքն է: Անգամ զավթարար ու ցեղասպան թուրքը չի մոռանում իր ալթայա-ույղուրական տափաստանները…

Դառնալով նշյալ քարին, ասեմ նաեւ, որ «Արարատյան աշխարհ» անունը սեփականացրել է նաեւ մասոնական քաղաքականությունը, 20-րդ դարի առաջին կեսում արդեն գործում էր մասոնական «Արարատ» օթյակը, որի անդամ է եղել նաեւ ԱՄՆ-ի նախագահ Տրումենը: Հիշենք նաեւ, որ 1918թ., երբ մասոնա-բոլշեւիկյան ջանքերով ոչնչից ստեղծվեց Ադրբեջանի խորհրդային հանրապետությունը (Հայաստանից բռնազավթված տարածքներում), թերեւս պատահական չէր, որ խորհրդայնացված Հայաստանն էլ՝ Արարատյան հանրապետություն կոչվեց… Իսկ որ ԽՍՀՄ-ի ստեղծման ծրագիրը սիոնա-մասոնական էր, դա այլեւս ապացուցելու կարիք չկա: Ինչպես ԱՄՆ-ի, այնպես էլ՝ ԽՍՀՄ-ի իշխանությունների ավելի քան 90%-ը մասոններ էին, ինչը պատմական փաստաթղթերով է ապացուցված, այնպես էլ այդ մասոնների նվազագույնը՝ 70-80%-ը ծպտյալ հրեաներ էին… եւ Արարատյան աշխարհը կրկին համարում էին «հրեաների ապաստանի երկիր»…

Պարսկական Աստվածներ

Սկսելով այս բաժինը՝ վերհիշենք արդեն արծարծված բնածին ազգերի խնդիրը, քանի որ այստեղից է վեր բարձրանում Բնածին Աստվածների իրողությունը… Հին պարսկական հավատալիքներում 10 ազգերի արարումն է հաստատում Զրադաշտական Բունդուհիշ մատյանը: Այնտեղ գրված է՝ «Արամազդը արարել է Հայամարդուն, իսկ Հայամարդը՝ մնացած 9-ին, որոնցից վերջինը կապկանմանն էր…»: Նույնը կրկնվում է Ավեստայում, այդպես է նաեւ պարսկական ամենահին դիցաբանությունում, որտեղ ասվում է, որ «Հայամարդիկ իրենց հետ Արարատից իջեցրեցին Արիներին…»: Դիցաբանական այդ պատումը կոչվում է «Ջավիդան Խիրադ» եւ եթե ուշադիր լինենք, ապա այն կկարդանք հայերեն՝ «Հավիտյան Խրատ»:

Իսկ շումերական առասպելն ասում է. «Գելգամեշը մեծ է ավելի, քան մնացած մարդիկ՝ ում երկու երրորդը Աստված է, մնացած մեկ երրորդը մարդ»: Եվ, ինչպես նշել եմ տարբեր աշխատություններում, մենք Հայամարդու դեպքում գործ ունենք Աստվածամարդու հետ, ինչը այլեւս անհերքելի է: Հայր Արայի (ինչպես պարսիկներն են կոչում՝ Արամազդի) սերմից են Հայը՝ Հայ մարդը՝ Համամարդը՝ Աստվածամարդը:

Հայ արիական տիեզերածնության մեկնությամբ՝ 7 Բնածին Ազգեր կան, որ արարվել են նույնքան Բնածին Աստվածների Սերմից՝ Հայ, Հնդիկ, Հույն, Հրեա, Պարսիկ, Եգիպտացի եւ Շեղաչյա (չինա-ճապոնա-կորեա…-կաններ): Եվ Զրադաշտական Բունդուհիշ մատյանի «10 ազգերի արարման» տեսությունը մի քիչ ավելացված է…

Ինչեւէ, պարսկական տեսության մեջ նշվում է, որ Աստվածների առաքելությունը Արարչի պատգամների իրականացումն է եւ Հայր Արայի գլխավորությամբ՝ 14 զույգ երկնային պատվիրանների իրականացմամբ Երկրի վրա արարվեց առաջին Հայամարդ (Արմենոիդ) ցեղը եւ առաջին ծնունդի 14 օրերի ընթացքում նրանք օժտվեցին արիահատուկ 8 չակրաներով…  Հայ տեսակի արարումից հետո՝ հերթականությամբ արարվեցին մնացած բոլոր 9 արիական ազգերը՝ ամեն մի ազգից 14 զույգ…

Հին ազգերի մատյաններում եւ դիցաբանություններում նույնապես նշվում է, որ շուրջ 25.000 տարի առաջ 3 լճերի ու 4 գետերի տարածքում հիմնվեց Հայոց Երկիրը՝ Գեղարքունյաց ծով (Սեւանա լիճ), Բզնունյաց ծով (Վանա լիճ), Կապուտան ծով (Ուրմիա լիճ), Երասխ (Արաքս) գետ (Բիբլիայում՝ Փիսոն), Ուղքիս (Ճորոխ) գետ (Բիբլիայում՝ Գեհոն), Արածանի (Եփրատ) գետ եւ Տիգրիս գետ: Հայաստանը միակ ժամանակակից երկիրն է. որը նշված է աշխարհի հնագույն՝ Բաբելոնյան քարտեզի վրա:

Շարունակելով թեման՝ նշեմ, որ Բունդուհիշ առաջին գրքում ասվում է, որ Օրմազդը (Արարիչը) արարեց մարմնական աշխարհը 7 փուլով եւ 6-րդ փուլը Հայամարդու ստեղծումն էր՝ Երկրագնդի կենտրոնում, Դայցյա գետի ափին եւ նրա մարմնի մեջ ներդրեց լույսից ու երկնքի կաթիլներից բաղկացած սերմեր: Նա փայլում էր ինչպես Արեւը, հասակով ու լայնքով 4 արմունկ էր, նա լուսավոր էր եւ սպիտակ՝ նա Արորդի էր՝ Արեւորդի: Հայամարդու արարման փուլը տեւեց 70 օր…

Զրադաշտականության Գերագույն Աստվածը, ըստ առասպելաբանության, ստեղծել է երկինքը, երկիրը եւ մարդուն: Բարու եւ չարի պայքարի վերաբերյալ պատկերացումների զարգացման հետ կապված՝ Ահուրամազդան դիտվել է իբրեւ Բարի Սկզբունքի Մարմնավորում, որ մշտական պայքարի մեջ է չար Աստծո՝ Ահրիմանի հետ:

Ահուրամազդա – Բարի Աստված - հայերի մեջ հայտնի է եղել Որմիզդ անունով՝ Ահուրամազդայի անվան պահլավական Հորմիզդ եւ Օրմիզդ ձեւերից, նոր պարսկերենում կոչվել է Հորմոզ:

Ահրիման (հայերի մոտ հայտնի է եղել նաեւ Արհմն անունով) – (Ահրի-Մայնյու, անվան պահլավական ձեւը) զրադաշտականության մեջ - չարի մարմնացում, չար Աստված, որն իբր ստեղծել է բոլոր չարիքները՝ մահը, հիվանդությունները, աղետները, վնասակար գազաններին ու թռչուններին ու մշտական պայքարի մեջ է Ահուրամազդայի հետ:

Ավեստայի լեզվով Զարաթուշթրան համարվում է զրադաշտականության հիմնադիրը, Գաթերի՝ Ավեստայի հնագույն մասերի հեղինակ: Զրադաշտի անձնավորության, կյանքի եւ գործունեության վերաբերյալ կան հակասական տեսակետներ: Պարսկարստանում (Իրանում) տիրապետող նախամահմեդական, դոգմատիկական կրոն: Հիմնադիրը համարվում է Զրադաշտը: Զրադաշտականությունը վերաիմաստավորված ներառել է հին մազդեականության որոշ գաղափարներ ու ծեսեր, իսկ առանձին Աստվածներին փառաբանող պաշտամունքային երգեր մտել են Ավեստա: Ըստ Զրադաշտականության՝ նախապես գոյություն է ունեցել 2 սկզբունք՝ բարի, ստեղծարար ոգի Սպենտա Մանյուն՝ Ահուրամազդան (Ահուրա Մազդա)՝ միակ Գերագույն Աստվածությունը, եւ չարը անձնավորող՝ Ահրիմանը (Անգրի Մանյու):

Ահուրամազդայի արարչությունն են 7 աստվածային զորությունները՝ Ամահրասպանդները (Ամեշա Սպենտա), բնաշխարհի առանձին մասերի արարիչներն ու հովանավորները եւ աստվածային էակները՝ Յազատները, որոնցից են նաեւ հին դիցարանի Աստվածները՝ Միթրան, Անահիտան եւ այլն (պետք է նշեմ, որ ինչպես մյուս Աստվածային համակարգերում, պարսկականում եւս կան Հայ Աստվածների անվանափոխված դեպքեր…): Ահուրամազդայի արարչագործությունը հանգեցրել է չար սկզբունքի գործունեությանը: Ահրիմանը գործի է դրել իր զգացմունքները՝ Չար Մտքին, Ցասմանը, Կեղծիքին: Նրան են հարել դեւերը, որոնք ձգտում են ավերել Ահուրամազդայի արարչությունները: Այսպես են առաջացել մահը, հիվանդությունները, աղետները: Այս պայքարում, որ պիտի վերջանա Ահուրամազդայի հաղթանակով, մեծ տեղ է զբաղեցնում մարդը:

Մարդն ունակ է ընտրություն կատարելու չարի ու բարու միջեւ: Ճիշտ ընտրության դեպքում, որը համապատասխանում է Զրադաշտական բարոյական երրորդությանը՝ «Բարի Խոսք», «Բարի Միտք», «Բարի Գործ», մարդն իր կյանքի նպատակն է համարում չեզոքացնել, ոչնչացնել չարիքը, օժանդակել աշխարհում արդարությունը վերականգնելուն: Այդ նպատակին հասնելու միակ ուղին Արտան (հայերն ասում են Արտի օրենքը) է՝ վարքի ու պաշտամունքի բարձրագույն եւ արդար կարգը:

Անահիտան համապատասխանում է հայկական Անահիտին, հունական Արտեմիսին, հռոմեական Դիանային, եգիպտական Նիիթին։

Վերատրագնան համապատասխանում է հայկական Վահագնին, որպես Գերագույն Հրե Զորություն՝ Հուր-Աստված: Վահագնը համաարիական նշանակություն ունի, ում հնդիկներն անվանում են Ագնի, ռուսները՝ Ագոնյ: Ի դեպ, պարսկական Վերատրագնա-ն բացատրվում է միայն հայերեն լեզվով, կազմված է երկու զուգահեռ խորհուրդների կցումով՝ Վեր-Ատր, որ նշանակում է Գերագույն զորության կրակ եւ Ագն-Ահ, որ նշանակում է Հրե զորություն: Ըստ երեւույթին, պարսիկների մոտ նախնական խորհուրդը եղել է Ագնա(հ): Իսկ Վերատր-ի կցումը կապված է Զրադաշտականության հետ, երբ որպես տիեզերական հուրի խորհրդանիշ Արեգի փոխարեն ընդունվեց Կրակը՝ Ատրուշանը:

Իրանական ժողովուրդների նախաիսլամական կրոնի՝ զրադաշտականության սուրբ գիրքը՝ Ավեստան ստեղծվել է մ.թ.ա. I հազարամյակի 1-ին կեսին, բանավոր ձեւով, հետագայում զգալի չափով վերափոխվել, լրացվել ու գրի է առնվել հին իրանական մի լեզվով՝ զենդերենով, որը պայմանակնորեն նույնպես անվանվում է «Ավեստայի լեզու»։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների ժամանակ (մ.թ.ա. 334-331) Ավեստան ոչնչացվել է, որի բովանդակության մասին նշենք մասնակի:

Սասանյանների օրոք (III-VII), բանավոր ավանդությունների հիման վրա, կազմվել եւ օրինականացվել է Ավեստայի պահլավերեն տեքստը, ինչպեսեւ նրա մեկնությունը՝ Զենդը։ Ավեստայի պահլավերեն տեքստը բաղկացած է եղել 21 մասերից, 7-ը՝ աշխարհի ծագման ու մարդկության առաջացման, 7-ը՝ քաղաքացիական օրենքների ու կրոնական պարտականությունների եւ 7-ը՝ բժշկության, աստղագիտության ու բարոյագիտության մասին։ Ներկայիս Ավեստան ունի 2 տարբերակ։ Առաջինը Ավեստայի տարբեր գրքերից վերցված աղոթքների ժողովածու է, երկրորդը բաղկացած է մի քանի մասերից՝ Վենդիդադ, որը կրոնական ու քաղաքական պատվիրանների հավաքածու է, Վիսպերեդ եւ Յասնա՝ կրոնական արարողությունների ժամանակ կատարվող աղոթքերգեր, Հաշտեր՝ զրադաշտական Աստվածներին նվիրված հիմներ, Փոքր Ավեստա՝ աղոթքներ։ Ավեստայի հնագույն մասն են կազմում Գաթերը՝ հիմներ, որոնք վերագրվում են Զրադաշտին։ Ավեստան առանց Գաթերի կոչվում է «Կրտսեր Ավեստա»։

Բացի բուն զրադաշտականության ուսմունքից, Ավեստան պարունակում է նաեւ ավելի հին հավատալիքների տարրեր։ Ավեստայի կրոնա–փիլիսոփայական գաղափարների համար բնորոշ է դուալիզմը՝ բարու եւ չարի նախասկզբների, նրանց մշտական պայքարի ընդունումը։ Կրոնա-առասպելական բովանդակությամբ հանդերձ, Ավեստան ունի որոշակի գիտական եւ գեղարվեստական արժեք։ Այն ընձեռում է արժեքավոր տվյալներ ոչ միայն Զրադաշտականության ձեւավորման ու էության, այլեւ առհասարակ իրանական ժողովուրդների հոգեւոր մշակույթի, կենցաղի, պատմության մասին։

Զրադաշտ կամ Զարաթուշտրա - համարվում է Զրադաշտականության հիմնադիրը, Գաթերի՝ Ավեստայի հնագույն մասերի հեղինակ։ Նրա անձի, կյանքի ու գործունեության վերաբերյալ կան հակասական տեսակետներ։

Պարսկական աղբյուրները Զրադաշտի ծննդավայրը համարել են Ռագան (Ռեյ), հունական եւ լատինական պատմիչները՝ Բակտրիան, սակայն վաղ շրջանի արաբ եւ պարսիկ պատմաբանները, հղումներ կատարելով ավելի հին աղբյուրների վրա, նրա ծննդավայր նշում են Ուրմիա քաղաքը՝ Ուրմիա լճի հարեւանությամբ։ Մովսես Խորենացին Զրադաշտին համարում է մոգ եւ նահապետ մարաց»: Կան նաեւ մի քանի վկայություններ հասած մեզ միջնադարյան մի քանի մուսուլմանական պատմիչների՝ Բիրունի, Բալազուրի, Կազվինի, Յագութ Ալ-Համավի եւ այլոց վկայություններից, որ Զարաթուշտրան ծնվել է Մեծ Հայքի տարածքում, հավանական է նաեւ Ատրպատականում (Ավեստայի հայապատկանության մասին եւս կան աշխատություններ)։ Ըստ ընդունված տեսակետի, Զրադաշտն ապրել է մ.թ.ա. 630-553 թթ. եւ քարոզել է Պարսկաստանի արեւելյան նահանգներում (Խորեզմի, այժմյան Աֆղանստանի տարածքում)։ Գաթերի համաձայն Զրադաշտը 30 տարեկանում սկսել է նոր կրոնի քարոզումը, բայց հայրենիքում հաջողություն չի ունեցել եւ հարկադրված հեռացել է։ Նրան հովանավորել է Վշտասպ թագավորը, որն իր մերձավորներով ընդունել ու նպաստել է նոր կրոնի տարածմանը։ Ըստ ավանդության, նրան սպանել են դավադրաբար՝ աղոթքի ժամանակ նրան հետեւից դանակահարելու միջոցով։

Զրադաշտը եւ նրա ուսմունքը ժամանակին թողնելով մեծ ազդեցություն, հետագայում հիմնականում անկում է ապրել նոր կրոնների առաջացման ու տարածման ժամանակահատվածում։ Նրա ուսմունքի հետեւորդները շատ ժամանակում դարձան կա՛մ քրիստոնյաներ, կա՛մ մուսուլմաններ։ Սակայն ուշ միջնադարում՝ լուսավորության դարաշրջանում Զրադաշտի կերպարի նկատմամբ հետաքրքրությունը նորից վերելք սկսեց ապրել։ Գերմանացի փիլիսոփա Ֆրիդրիխ Նիցշեն «Այսպես խոսեց Զրադաշտը» փիլիսոփայական աշխատությունում օգտագործել է Զրադաշտի կերպարը սեփական փիլիսոփայական հայացքները ներկայացնելու համար։

Մարդ եւ Տիեզերք. չակրաները որպես նյարդահամակարգ կենտրոններ…

Եռահամակարգ (մարմին-միտք -հոգի) մարդը տիեզերքից ստանում է հոգե-ոգեղեն ահռելի ուժ, ինչը երբեմն նմանեցնում են հրեղեն ճառագայթների հետ: Բնազդական-բանական-բնախոսական համադրությամբ մարդը առավել բաց տեղեկատվական էներգետիկ համակարգ է, որն ունակ է արտաքին միջավայրին տեղեկություն տալու եւ այնտեղիւց էլ տեղեկություններ ստանալու: Հեռահաղորդակցությամբ՝ նշյալ եռահամակարգ մարդը կարող է նաեւ զգալ, լսել եւ տեսնել ինչպես Տիեզերական ազդակները, այնպես էլ Տիեզերական իրականությունը… Բայց կա մի հարց, թե մարդը որքանով է պատրաստ առնչվել ԻՐԱԿԱՆՈւԹՅԱՆ հետ եւ ըստ այդմ՝ տիեզերքից ինչ տեղեկություններ եւ ինչ ճանապարհով է ստանում, նաեւ ինչ տեղեկություն է տալիս տիեզերքին եւ ինչպես:

Մարդու մարմինը երկրազգացողությամբ նպաստում է, որ միտքը ստեղծագործի ու նախագծի, վերլուծի ու ծրագեր կազմի՝ անկախ այն բանից, թե դրանք լավն են, թե վատը, ճիշտ են, թե սխալ… Եվ ստեղծվում է մարմնա-մտավոր մի գոյություն, որն անմիջապես սկսում է գործել: Այստեղ կարեւոր է այդ գոյության հոգեւոր աստիճանը, քանզի միտքը կսլանա իր ծրագրի հետեւից այն ուժով ու արագությամբ, որքան հոգեւորի տիեզերահասության աստիճանն է…

Հաճախ եռահամակարգ մարդը իր մտքի հետեւից երկրորդն է ուղարկում, ապա երրորդը՝ փորձելով ջնջել նախորդները: Սակայն, դա այնքն էլ հեշտ չէ: Հայ-արիական իմաստությունն ասում է. «Միտքը Տիեզերքինն է»: Մարդը պիտի կարողանա նաեւ ջանքեր գործադրել, որպեսզի առաջին միտքը ոչնչացնող ուժ ստանա: Ուստի՝ պետք է սթափ գործել, քանի որ անզգույշ, անփույթ որոշումները կարող են շարունակել իրենց գործը՝ անկախ մարդու ընդունած նոր որոշումներից… Եվ հայ-արիական իմաստությունը այստեղ հավելում է, որ եթե միտքը Տիեզերքինն է, ապա տիրապետի՛ր մտքիդ, հետեւի՛ր ընթացքին, այլապես միտքն ինքը կիշխի քեզ… Հենց այնպես չի ոչնչանում հրեղեն (կրակե) ճառագայթերով ընթացող միտքը, այն հսկայական արագությամբ ընդունակ է հասնելու անսահմանության…

Մարդը գաղտնիք չէ բնության համար, ուստի եթե նույնիսկ ցանկանա էլ, տիեզերքից գաղտնիք ունենալ չի կարող, մտքերը մտովի փակել ու մոռանալով ջնջել՝ չի կարող: Մարդը բոլոր մտածումների, անգամ ապրումների մասին տեղեկություն է տալիս տիեզերքին: Եվ իր սնոտիապաշտական պատկերացումների եւ հավատալիքների պատճառով կարող է կասեցնել, ոչնչացնել առկա հնարավորությունն իր նպատակներն իրագործելու համար: Կարող է հիվանդանալ, պատիժների արժանանալ, անգամ մահանալ, եթե մտածումներն ու ապրումները բացասական եւ ինքնաոչնչացնող բնույթ ունեն:

Բարի նպատակների համար թերեւս քիչ համառություն է ցուցաբերվում, իսկ ահա չարագործն իր որոշման մեջ համառ է ու հետեւողական, ուստի՝ հաճախ է հասնում իր նպատակին: Սակայն, եթե բարի մտքերը նույն համառությամբ վեր սլանան, ապա, Տիեզերական Արդարությունն անտեսանելի է, բայց հաստատ կպատժի չարագործին եւ կսանձի չար մտքերը:

Մարդու ճակատագրի «գիրը» հենց մարդն ինքն է ամրագրում՝ իր հասու կամ թերհաս գիտակցությամբ, իր ճշմարիտ կամ սին հավատամքով: Տիեզերական ազդակները՝ հրեղեն ճառագայթները կարող են մարդուն նաեւ իր ճակատագրի մասին տեղեկություն տալ, դրանք կարելի է ընկալել եւ զգալ նաեւ մազերի, մաշկի, ձեռքի ափերի, ոտնատակերի, շրթունքների, աչքերի եւ մարմնի այլ մասերով: Դրանք բոլորը ուղարկվում են չակրաներին: Չակրաները էներգիայի բաշխման շրջապտույտի անիվներն են, նյարդային կենտրոններ, որոնք, ստանալով տեղեկատվությունը կրող ճառագայթները (կրակները), ուղարկում են գեղձերին, մարմնի մյուս կենտրոններին, եւ սկսվում է ծրագրով նախատեսվածի գործողությունը: Չակրաները մարդու ֆիզիկական մարմինը կապում են եթերային մարմնի հետ, որի ցանկացած մաս նույնպես չակրա է կոչվում, եթե ունի նյարդային կենտրոն: Դրանք համարվում են շփման, շոշափման կետեր: Չակրաներից 5-ը տեղակայված են ողնաշարի վրա, մյուսները՝ պարանոցից բարձր:

Առաջին կենտրոնը գտնվում է պոչուկի մեջ, որտեղ գտնվում է կունդալինի բնակավայրը: Կունդալինը այն հզոր ուժն է, որի վրա հիմնված է ամբողջ կյանքը: Այդ կենտրոնին համապատասխանում է հողի տարերքը, որի վրա մտորումն ու կենտրոնացումն ուժեղացնում են կենսական ուժը, թույլ տալիս հսկելու շնչառությունն ու ուղեղի աշխատանքը: Եթե առողջ եւ ուժեղ է այդ կենտրոնը, մարդը կարող է ձեռք բերել գիտելիքներ մարդկային գոյության անցյալի, ներկայի եւ ապագայի մասին: Այն մեր կյանքի հիմքն է, ուստի պահպանում եւ ղեկավարում է մեր բոլոր կենտրոնները, օրգանները, մարմինը, ոսկորները, ճարպը, մաշկը, հոդերը: Այն հսկում է նաեւ այդ բոլորի ծրագրերի կատարումը՝ կապված ճակատագրի հետ: Եթե մարդու մոտ թույլ է առաջին կենտրոնը, մարդը թերահավատ է նորի եւ գիտելիքների նկատմամբ, դանդաղաշարժ է, ծանրամարմին եւ այդ թերություններին համապատասխան ստանում է վերը նշված օրգանների հիվանդություններ: Այդ կենտրոնի աշխատանքներն ուժեղացնելու համար պահանջվում է նախ գիտակցական վերաբերմունք գիտելիքների նկատմամբ, ապա շնչառական վարժությունների կատարումը: Յուրաքանչյուր չակրա ունի իր ծրագիրը, իսկ տարբեր մարդկանց մոտ այն տարբեր է, քանի որ այն մարդուն տրված է իր արժանիքներին համապատասխան:

Երկրորդ չակրան կամ նյարդային կենտրոնը տեղադրված է սեռական օրգանների շրջանում: Այն համապատասխանում է ջրի տարերքին, հսկում եւ ղեկավարում է փորի ներքեւի մասը, երիկամները, միզապարկը եւ սեռական օրգանների աշխատանքը, ինչպես նաեւ նրանց ծրագրերի կատարումը:

Քանի որ այն համարվում է ջրի կենտրոն, վերահսկում է նաեւ ֆիզիկական ուժին, ինքնազգաց գիտելիքներին, հոգեւոր ու ոգեղեն գոյություններին: Այդ կենտրոնը մարդկանց մոտ ոչնչացնում է բացասական որակները: Եթե այն առողջ է եւ ուժեղ, ապա թույլ չի տալիս, որ մարդու մոտ առաջանան անմաքուր մտքեր: Եթե մարդու մոտ այդ կենտրոնը ոչ միայն ուժեղ, այլեւ հզոր է, ապա մարդն ունի նուրբ, փափուկ խառնվածք, հաստատուն է իր գործունեության եւ սովորույթների մեջ, կարող է հարմարվել ցանկացած պայմանների եւ իրադրությունների: Նա սիրալիր է բոլորի նկատմամբ եւ կարողանում է գեղեցիկ խոսել: Եթե կենտրոնը թույլ է կամ անառողջ, ապա մարդը դառնում է եսասեր, նախանձ, նենգ, գերսեքսուալ եւ գրեթե միշտ գտնվում է գրգռված վիճակում: Հիվանդագին երեւույթներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է կատարել շնչառական վարժություններ, ուշադրությունը կենտրոնացնել ու մտորել այդ կենտրոնի մասին: Եթե մարդը խոստովանի գոնե ինքն իրեն, որ իր չակրան, այսինքն՝ ջրի կենտրոնը թույլ է, անհանգստանա դրա համար, գիտակցի իր թերություններն ու աշխատի դրանք վերացնել, նրա առողջական վիճակը կփոխվի:

Երրորդ նյարդային կենտրոնը գտնվում է ողնաշարի վրա՝ պորտի շրջանից վեր ընկած տիրույթում, որին համապատասխանում է կրակի տարերքը (արեւահյուսակ): Այն վերահսկում է փայծաղի, լյարդի, ենթաստամոքսային գեղձի, մակերիկամի աշխատանքները եւ դրանց ծրագրերի կատարումը: Եթե մարդու արեւահյուսակն առողջ է, այսինքն՝ կրակի կենտրոնն ուժեղ է, ապա մարդն ինքն ուժեղ է, համարձակ, քաջ, աներկյուղ, տղամարդկային: Եթե այդ կենտրոնը թույլ է, լավ չի գործում, ապա մարդը նյարդային է, միշտ գրգռված վիճակում, մեծամիտ ու անզուսպ:

Չորրորդ չակրային կամ նյարդային կենտրոնին համապատասխանում է օդի տարերքը, որը գտնվում է սրտի վրա: Յուրաքանչյուր մարդ հենման կետ կունենա, եթե հենվի սրտի կրակների վրա: Եթե մարդը շնչառական վարժություններ կատարելիս իր ուշադրությունը կենտրոնացնի չորրորդ չակրայի վրա, նրա մոտ կբացվեն հոգեկան հարուստ հնարավորություններ: Այդ կենտրոնը վերահսկում է ամբողջ կրծքավանդակին եւ այն օրգաններին, որոնք տեղադրված են նրա վրա՝ թոքերին, սրտին, բրոնխներին, եւ հետեւում է այդ բոլորի ծրագրերի կատարմանը: Նրա հիմնական խնդիրն է շնչառության վրա վերահսկողությունը: Եթե մարդն ունի զարգացած եւ ուժեղ կենտրոն, ապա նա իր շրջապատի մարդկանցից տարբերվում է լավ ինքնատիրապետմամբ, չքնաղ շարժուձեւով, ներդաշնակ զարգացմամբ, աշխատունակությամբ եւ բոլորի հետ ունեցած հարաբերություններում արդարացի վերաբերմունքով: Իսկ եթե թույլ է այդ կենտրոնը կամ անառողջ, այդ մարդը շատախոս է, անկայուն, թեթեւամիտ եւ անշնորհակալ:

Հինգերորդ չակրան գտնվում է վահանագեղձի շրջանում՝ կոկորդի հիմքում, եւ կապված է կուլ տալու տիրույթի հետ: Եթե մարդն իր ուշադրությունը կենտրոնացնի եւ մտորի այդ կենտրոնի մասին շնչառության վարժություններ կատարելիս, ապա նա ցանկացած ոլորտում կարող է հասնել մեծ հաջողությունների: Այդ կենտրոնին համապատասխանում է տարերքի հինգերորդ տարրը՝ եթերը: Եթե այդ կենտրոնն առողջ է, ուժեղ, ապա մարդու համար հեշտությամբ հասանելի կդառնան անցյալի, ներկայի եւ ապագայի բոլոր գիտելիքները: Այդ կենտրոնը վերահսկում է կոկորդը, վահանագեղձը, թքագեղձերը եւ նրանց հետ անմիջական կապի մեջ գտնվող օրգանները: Այն վերահսկում է ձայնի եւ խոսքի ծրագրերի ճիշտ կատարմանը: Եթե այն առողջ է եւ ուժեղ, ապա մարդն ընդունակ է սիրո ու նվիրվածության, ունի լավ վերաբերմունք մարդկանց նկատմամբ:

Հիվանդ ու թույլ կենտրոնով մարդու օրգանիզմն էլ է դառնում թույլ, ալարկոտ, անտարբեր եւ անմասնակից իր շրջապատում տեղի ունեցող իրադարձություններին: Այս մարդկանց հատկապես անհրաժեշտ է զբաղվել իրենց կոկորդի հետ կապված հիվանդությունների բուժմամբ:

Վեցերորդ չակրան հայտնի է երրորդ աչք անունով, քանի որ նրա շնորհիվ մարդը կարող է շատ բան տեսնել առանց աչքերի օգնության, միայն ներքին հոգեւոր ուժով: Այդ նյարդային կենտրոնը գտնվում է ճակատի շրջանի ոսկրածուծում՝ հոնքերի միջեւ: Եթե մարդն իր ուշադրությունը կենտրոնացնի երրորդ աչքի վրա, կարող է ստանալ ներզգացական գիտելիքներ: Այդ կենտրոնում են գտնվում առաջնային ուժն ու հոգին: Այն վերահսկում է հիպոֆիզը, էպիֆիզը, կոնաձեւ գեղձը, ինչպես նաեւ ուղեղի այն մասը, որը ղեկավարում է մեր բոլոր զգայական օրգանները: Այն ոչ միայն վերահսկում է դրանց կատարած աշխատանքները, այլեւ հետեւում դրանց ծրագրերի կատարմանը:

Քանի որ տրամաբանությունը կառուցված է ներզգացողության վրա, իսկ այն երրորդ աչքի գործառույթիի արտահայտությունն է, հասկանալի է դառնում, թե որքան մեծ է այդ կենտրոնի դերը մարդու կյանքում: Այդ կենտրոնը շատ մեծ տեղեկատվություն է ստանում կենդանակերպերից, մոլորակներից ու տիեզերքից ընդհանրապես: Քանի որ ճակատագրի իրականացմանը շատ է օգնում եթերը, այն ուղեկցում է հոսանքներին, որոնք բերում են ճակատագրի մասին ուղարկված տեղեկություն եւ ծրագիր: Եթե այդ չակրան ուժեղ է եւ առողջ, ապա մարդն ունի լավ ճակատագիր, բաց են նրա բոլոր ճանապարհները, եւ նա կյանքում հաջողակ կլինի: Եթե այդ կենտրոնը թույլ է, եւ մարդը վատ առողջություն ունի, պատճառն այն է, որ նա ունի վատ ճակատագիր, նրա ծրագրերը սահմանափակված են այնպես, որ չկարողանա իրականացնել իր ցանկությունները: Այս մարդիկ գոնե իրենք իրենց պետք է խոստովանեն եւ հասկանան իրենց անհաջողությունների իրական պատճառը, ուղղեն իրենց վարքագիծը՝ կիրառելով շնչառական վարժություններ՝ ուժեղացնեն վեցերորդ չակրան ու կապը տիեզերքի հետ:

Յոթերորդ չակրան համարվում է մարդկային օրգանիզմի բարձրագույն նյարդային կենտրոնը: Այդ կենտրոնը գտնվում է գանգի գագաթում եւ զբաղեցնում է հատուկ բարձրագույն դիրք: Բոլոր նյարդային ուղիները կապված են նրա հետ եւ քանի որ կապված են նաեւ կոնաձեւ գեղձի հետ, այս չակրան մարդուն կարող է տալ գերգիտակցական մակարդակ, եթե կենտրոնն առողջ է եւ զարգացած: Սա է պատճառը, որ նման կենտրոն ունեցող մարդիկ հազվադեպ են, նրանք ունեն ոչ միայն լավ ճակատագիր, այլ Երկիր են ուղարկված, որ օգնեն մարդկանց իրենց զարգացման եւ ծրագրի կատարման գործում: Երբ նրանց մոտ ազատագրվում է էներգիան, միանում է աստվածային ճառագայթումներին: Երբ մարդը հասնում է գերգիտակցական մակարդակի, նրա համար բացվում են բարձրագույն գիտելիքներ՝ եռանդուն բարձրագույն նյարդային կենտրոն ունենալու շնորհիվ:

Նյութական մարմնին շրջապատող ճառագայթումներն անվանում են լուսապսակ (աուրա): Գիտնականների բազում փորձերն ու դիտարկումները ցույց են տվել, որ եթե մարդու մոտ ամեն ինչ կանոնավոր է, ապա նրա աջ կողմի լուսապսակը կապտավուն է շողում, ձախը՝ դեղնակարմիր:

Գլխից վեր մարդու լուսապսակում են գտնվում ութերորդ եւ իններորդ չակրաները:

Ութերորդ չակրան աստեղային ծրագրի դրդապատճառի կետն է, որը մղում է մարդուն այս կամ այն իրադրության մեջ իրագործել իր ծրագիրը սեփական ցանկությամբ կամ գիտակցաբար: Երբ գործում է ութերորդ չակրան, մարդն իրականացնում է իր ծրագիրը սեփական զգացումների օգնությամբ:

Իններորդ չակրան մտածողության մղումային կետն է, որը մարդուն մղում է իրականացնելու իր ծրագրերը՝ նրա մոտ համապատասխան միտք առաջացնելու ճանապարհով: Միշտ չէ, որ այդ միտքը կարող է համապատասխանել մարդու ցանկություններին, ծրագրին, ուստի մարդը խիստ զգոն պետք է լինի սեփական մտքերի նկատմամբ: Ցանկացած միտք պիտի պահել տրամաբանական վերլուծությունների սահմաններում, քննել, դիտարկել դրա հետեւանքները, ապա հանգել անհրաժեշտ եզրակացության, թե տվյալ միտքն իրեն ուր կարող է տանել, այն արդյո՞ք արժանի է ուշադրության: Չի բացառվում, որ տվյալ միտքը մարդուն փոխանցված լինի մեկ այլ մարդուց՝ հեռահաղորդման ճանապարհով: Եթե մարդուն տրված է լավ ճակատագիր, նա ունի գերգիտակցական մակարդակ, ապա նրա չակրան նույնպես հզոր է, նա չի կարող շփոթել իր սեփական մտքերը դրսից ստացված մտքերի հետ, նույնիսկ կարող է գտնել այն աղբյուրը, որտեղից բխել է տվյալ միտքը: Հզոր չակրա ունեցող մարդուն հաղորդվում է իր զարգացման ուղղությունը, որով նա կարող է հասնել աստվածային իմաստության բարձրագույն մակարդակին, այսինքն՝ աստվածային ճշմարտությանը, անգամ՝ արարչական…

Մարդկային օրգանիզմի ծրագրերը, նրա նյարդային կենտրոններն այն մարմիններն են, որոնք իրականացնում են մարդու ճակատագիրը: Նշանակում է, որ դրանց զարգացման ճանապարհով կարելի է ազդել ճակատագրի վրա, նրան տանել ցանկացած ճանապարհով: Տիեզերքից հաղորդվող ազդեցությունները, ինչ խոսք, թողնում են իրենց հետեւանքները մարդկային օրգանիզմի վրա, սակայն եթե մարդը տեղյակ լինի օրգանիզմում գործող որոշ օրենքների, շատ բան կարող է փոխել: Շատ կարեւոր մի գործոն կա, որն աննկատ քայքայում է մարդու մարմինը. դա օրգանիզմից էներգիայի հեռացումն է, տարբեր օրգանների միջեւ եղած կապի խախտումը կամ էներգիայի ուղղության փոփոխությունը: Էներգիան անտեսանելի է, սակայն երբ այն հեռանում է որեւէ օրգանից, օրգանը թուլանում է, չի գործում: Մարմնի էլեկտրականության գեներատորը սիրտն է: Եթե զրուցենք սրտի նոպա ունեցած հիվանդի հետ, նա կասի, որ նոպայի պահին ինքն զգում էր, թե ինչպես է հոսանքը հեռանում իրենից: Մեր մարմինը էլեկտրական է ոչ միայն բնույթով, այլեւ իր դրական ու բացասական բեւեռներով: Սիրտը ներկայացնում է բացասական բեւեռը, իսկ ուղեղի աջ մասը՝ դրական բեւեռը: Սրտի եւ ուղեղի միջեւ պետք է լինի հավասարակշռություն: Այդ հավասարակշռությունը ստեղծելու համար մարմնի վրա կան կետեր, որոնց միջոցով կարելի է վերականգնել այդ հավասարակշռությունը:

Եթե մարդը հիվանդ է, նախ պետք է վերականգնել հավասարակշռությունը, որից հետո կվերականգնվի առողջությունը: Չպե՛տք է մոռանալ, որ բուժման ոչ մի մեթոդ վերջնականապես չի բուժում հիվանդությունը, այն շտկում է օրգանիզմի խաթարված վիճակը, իսկ բնությունը բուժում է այն: Բայց բնությունը բուժում է նրանց, ովքեր գիտակցաբար հաղթահարում են իրենց թերությունները, զղջում սրտանց, եւ ապրում մաքուր կյանքով: Իսկ ի՞նչ է անում բժիշկը կամ վիրաբույժը. նա կտրում է որեւէ անպետք օրգան, մարմինը պատում է վերքերով, ստեղծում է հնարավորություն, որ բնությունը կարողանա բուժել մարդուն: Դրանից հետո բնությունը բուժում է եւ՛ վերքերը, եւ՛ մարդուն: Շփման կետերով մարդն ինքը կարող է բուժել իր հիվանդություններից շատերը:

Կան նաեւ այլ տվյալներ՝  5 տարրերի եւ 7 չակրաների մասին

* 5 տարրերը չինական տեսությամբ դասակարգվում են հետեւյալ բովանդակությամբ. 1. Փայտը սնում է կրակը, 2. Կրակը ստեղծում է Երկիր մոլորակը, 3. Երկիր մոլորակը կրում է մետաղ, 4. Մետաղը հավաքում է ջուր, 5. Ջուրը սնուցում է կրակը: Կամ՝ հետեւյալ իմաստով. 1. Փայտն անջատում (ստեղծում) է Երկիր մոլորակը, 2. Երկիր մոլորակը ներծծում է ջուր, 3. Ջուրը սնուցում է փայտը, 4. Կրակը հալեցնում է մետաղը, 5. Մետաղը կոտրում է փայտը:

Իսկ ըստ ճապոնական տեսության՝ 5 տարրերը դասակարգվում են հետեւյալ բնութագրական հատկանիշներով. 1. Երկիր մոլորակը ներկայացնում է պինդ, կարծր նյութերը, 2.  Ջուրը ներկայացնում է հեղուկ նյութերը, 3. Կրակը ներկայացնում է քանդող, ոչնչացնող իրերը, 4. Օդը ներկայացնում է շարժվող իրերը, 5. Դատարկ տարածությունը ներկայացնում է իրերը ոչ մեր առօրյա կյանքից:

* 7 չակրաներն  են՝ 1. Սահասրարա՝ ճակատ – միտք/անսահման տարածություն. 2. Աջնա՝ երրորդ աչք – լույս/ստվեր, 3. Վիշուդհա՝ կոկորդ – եթեր/ձայն, 4. Անահատա՝ սիրտ – օդ, 5. Մանիպուրա՝ պորտ – կրակ, 6. Սվադհիստանա՝ սրբոսկր – ջուր, 7. Մուլադհարա՝ արմատ – երկիր մոլորակ:

Կենդանաշրջանի առանձնահատկությունները

Նախկինում էլ անդրադարձել եմ, որ չինական կենդանակերպի (Մուկ, Կով, Վագր, Նապաստակ (Կատու), Վիշապ, Օձ, Ձի, Ոչխար, Կապիկ, Աքաղաղ (Հավ), Շուն եւ Խոզ) փոխարեն հայերն առաջնորդվել են ավանդական կենդանաշրջանով, որ ներկայացնում է Արեգակի 12 աստղատները՝ Խոյ, Ցուլ, Երկվորյակներ, Խեցգետին, Առյուծ, Կույս, Կշեռք, Կարիճ (Օձակալ), Աղեղնավոր, Այծեղջյուր, Ջրհոս եւ Ձկներ: Եվ տարվա տանուտերը կրկնվում է յուրաքանչյուր 12 տարին մեկ: Գտնելու համար ներկա թվականից հանել են 4 եւ բաժանել 12-ի վրա: Բաժանումից ստացած մնացորդը ցույց է տալիս տանուտերի հերթական տեղը կենդանաշրջանում: (2015-4=2011:12=167 եւ մնացորդ՝ 7): Իսկ 7-րդը հայկական կենդանաշրջանով Կշեռքն է:

Տարբերություններ կան նաեւ բնության տարրերի պատկերացումներում: Չինական տարեցույցով երկնային ճյուղերը ներկայացնում են բնության 5 տարրերը՝ ծառը, կրակը, հողը, մետաղը, ջուրը, իսկ հայկականում այդ 5 տարրերն են հուրը (կրակը), օդը, ջուրը, հողը, եթերը (տեսակետ կա, որ մեզանում ընդունված ութաթեւ աստղը բնորոշել է նաեւ ութատարր համակարգ՝ հուրը (կրակը), օդը, ջուրը, հողը, եթերը, քարը, մետաղը, փայտը):

Հայ արիները քանիցս առաջարկել են վերականգնել հայկական կենդանաշրջանի գոյությունն ու ազդեցությունը մեր կյանքում, որպեսզի հայկական կենդանաշրջանի տիեզերապտույտներին համապատասխան մեր ցանկություններն ու մաղթանքները հասնեն Տիեզերք, եւ այնտեղից ետ գան՝ բերելով մե՛ր ցանկությունների պատասխանների ու մաղթանքների դրական լիցքերը… մե՛ր լիցքերը՝ հայի ու Հայքի առաքելության համար…

Եգիպտական Աստվածներ

Եգիպտական հավատը նույնպես բնարմատին է հենված եւ, անդրադառնալով Տիեզերածնության երեւույթին, հավաստում է, որ՝ «…Սկզբում Քաոսն էր, որում թագավորում էին կործանարար ուժերը՝ Անվերջությունը, Ոչինչը, Անէությունը եւ Խավարը»: Այլ տարբերակում՝ դրանք 3 զույգ աստվածություններ էին՝ Տենեմու եւ նրա կանացի զուգահեռ՝ Տենյոմուտ (Խավար, Անհետացում), Նիաու եւ Նիաուտ (Դատարկություն, Ոչնչություն) Գերեխ եւ Գերեխտ (Բացակայություն, Գիշեր): Սրանց հակակշիռ էին 4 զույգ ստեղծող ուժերը՝ գորտի գլխով մարդու մարմնով արական Խուխ (Անվերջություն), Նուն (Ջուր), Կուկ (Մթություն) եւ Ամոն (Անտեսանելի, այսինքն՝ օդ): Նրանց համապատասխանող օձագլուխ Աստվածուհիներն էին Խաուխեթը, Նաունեթը, Կաուկեթը եւ Ամաունեթը:

Այս ությակը Օվկիանոսում հողից ու ջրից ստեղծում է Ձու եւ դնում «Կրակի Կղզում» եւ դրանից դուրս է գալիս Արեւի Աստված Խեպրին՝ երիտասարդ Ռան…

Մեռյալների գրքում ասվում է, որ Ձուն ածել էր սպիտակ սագի տեսքով Մեծ Գագոտունը՝ Սկզբնական Բլրի վրա: Այլ տարբերակում՝ Ռան ծնվում է Սկզբնական Բլրի վրա աճող լոտոսից ու լաց է լինում: Նրա արցունքները հողին են ընկնում ու… առաջանում են մարդիկ: Ռան ստեղծում է Շուին ու Տեֆնուտին, որոնք էլ ստեղծում են մնացածներին…

Հին Եգիպտոսի Աստվածները եւ առասպելները-լեգենդները (կոսմոգոնիա)

Հելիոպոլիսյան կոսմոգոնիա - Սկզբում Քաոսն էր, որը կոչվում էր Նուն՝ անծայրածիր սառը օվկիանոսը մթությամբ պարուրված: Դրանից հայտնվում է Աթում Աստվածը, որ օվկիանում ստեղծում է Բեն-Բեն սարը (այլ տարբերակում՝ ինքն է սար): Իր բերանի մեջ է լցնում իր սերմը ու թքում Շուին՝ քամու, օդի Աստծուն եւ Տեֆնուտին՝ համաշխարհային կարգուկանոնի Աստվածուհուն: Բայց մթան մեջ նրանք կորչում են, ու Աթումը իր աչքն ուղարկում է գտնելու նրանց, երբ գտնում է, ուրախությունից լացում է ու արցունքներից առաջանում են մարդիկ (այլ՝ էլեֆանտիական տարբերակում, մարդկանց ստեղծում է ոչխարի գլխով աստվածը՝ կավից): Աթումը դնում է աչքը ճակատին, որ հսկի աշխարհի կարգը:

Փարավոնները արեւ-աչքը կոբրա օձի տեսքով (ուրեյ) կրում են որպես դրա խորհրդանիշ:

Նշվում է նաեւ Վենու թռչունը, որը բույն էր դրել Բեն-Բենի գլխին: Շուից ու Տեֆնուտից ծնվում են Գեբը՝ Երկրի Աստվածը եւ նրա կինն ու քույրը՝ Նուտը՝ Երկնքի Աստվածուհին: Նուտից ու Գեբից ծնվում են Օսիրիսը, Խոռը, Սեթը, Իսիդան ու Նեւսթիդան: Այսպես սրանք համարվում են Հելիոպոլիսի մեծագույն 9 աստվածությունները՝ 1. Աթում, 2. Շու, 3. Թեֆնուտ, 4. Հեբ (Գեբ), 5. Նուտ, 6. Օսիրիս, 7. Սեթ, 8. Իսիդա, 9. Նեւթիդա:

Ֆիվիական կոսմոգոնիա - Մինչ Ֆիվի քաղաքական կենտրոն դառնալը՝ այնտեղ պաշտում էին Աստվածներ՝ Երկնքի Աստված Մինին, Ամոնին եւ պատերազմի Աստված Մոնտուին: Հետագայում Մինը դառնում է պտղաբերության ու սեռական կարողության Աստված, նկարագրվում է որպես մի ձեռքումն իր ֆալոսը, մյուսում՝ մտրակ բռնած: Ամոնը հետագայում նույնացվում է Ռայի հետ ու դառնում Ամոն-Ռա: Նրա կինը համարվում էր Մուտը, որոնց տղան լուսնի ու ժամանակի Աստված Խոնսուն էր: Այս երեքը կազմում էին ֆիվիական գլխավոր եռյակը:

Սկզբում՝ կար Քեմ-աթեֆ անունով օձը, որը մեռնելուց առաջ հանձնարարում է իր որդի Իրտային՝ ստեղծել Մեծագույն Ութնյակին: Ութնյակը ճանապարհ է ընկնում Հերմոպոլիս, որ այնտեղ ծախի Արեւի Աստծուն, հետո Մեմֆիս ու Հելիոպոլիս, որտեղ ծնում է Պտահին ուԱթումին; Հետո գալիս են Ֆիվիա ու մահանում: Առաջանում է մահացածների պաշտամունքը:

Հնագույն հավատալիքներում նշված է, որ Նեղոսի հովտում հնագույն Աստվածներից է համավում Խոռը, որի մի աչքը արեւ էր, մեկը՝ լուսին: Նրա հետ պաշտվում էր նաեւ երկնքի ու լույսի աստված Վեռը (Ուռ): Որոշ տեղեր Արեւը ներկայացվում է որպես ոսկե հորթ՝ Երկնքից ծնված: Հորթ է, որի վրա ցանված են աստղերը ու լողում են լուսատուները: Այլ առասպելում երկու հորթերը նկարագրվում են լոտոսից դուրս եկող նորածին Արեւի մոտ: Որից հետո մանուկը նստում է Մեխեթ Ուրթ կովի մեջքին ու լողում է հորիզոնում: Երկար ժամանակ շարունակվում էր ծնվող ու մեռնող Արեւի հավատալիքը: Ըստ դրա՝ Երկնքի աստվածուհի Նուտը, Մեխեթ Ուրթ կովի կերպարանք առած,  առավոտը ծնում է ոսկե հորթին, որը մեծանալով դառնում է Ցուլ-Ռան: Իրիկունը նա մերձենում է երկնային կով – Նուտի հետ, որից հետո Աստվածուհին կուլ է տալիս նրան, իսկ առավոտը նորից ծնում:

Գոյություն է ունեցել նաեւ առասպել, ըստ որի՝ Արեւը գունդ է, որին գլորում է երկնային բզեզը: Ըստ մի առասպելի՝ Նուտ Աստվածուհին կոտացած է երկրի վրա, ձեռքերով ու ոտքերով հենված երկրին, ու ծնում է արեւին: Մի ուրիշում Խնում աստվածն է երկիրը ստեղծել կավագործական սարքով: Նաեւ մարդկանց ու կենդանիներին:

Մեմֆիսյան կոսմոգոնիա – Սկզբում Նուտ Օվկիանոսն էր ու Պտախը, որը հող էր, որոշեց դառնալ Աստված: Կամքի ուժով ստեղծում է իր Մարմին-երկիրը ու դառնում Աստված: Սկզբում ստեղծում է Աստվածների կան (հոգին) ու անխը (կյանքի նշանը), հետո իր հող-մարմնից ստեղծում է Աստվածներին:

Հերմոպոլյան Կոսմոգոնիա - Կրկնում է, որ սկզբում Քաոսն էր, որում թագավորում էին կործանարար ուժերը՝ Անվերջությունը, Ոչինչը, Անէությունը եւ Խավարը…

Վերոնշյալ 9 Աստվածներից զատ, ավելի հաճախ Եգիպտական Աստվածների գլխավոր հնգյակին ենք հանդիպում հին հավատում՝ 1. Աթում (Տիլմուն) – Արարիչ: 2. Շու եւ Թեֆնուտ (իգական). 3. Հեբ (նեքեւ) եւ Նուտ (վերեւ), 4. Օսիրիս եւ Իսիդա Սեթ եւ Նեֆտիդա, 5. Խոր-Գոր:

Բայց ամրագրենք, որ, որպես Եգիպտական Աստվածներ, արծարծվում են հիմնականում այս անունները, որոնց իսկությունը, ինչպես նշել եմ ի սկզբանե, միայն Երկինքը (իմա՝ Տիեզերքը) գիտի՝ Աթում, Ամոն, Ամունեթ, Կեպրի, Հերմես Եռամեծ, Նուն, Շու, Ռա, Օսիրիս:

Աթում (Աթեմ կամ Թեմ) - եգիպտական առասպելաբանությունում կարեւոր Աստված։ Տարբեր կարծիքներ կան Աթում անվան վերաբերյալ։ Չի բացառվում, որ այն սերում է «tem» բառից, որը նշանակում է «վերջացնել» կամ «ավարտել»։ Սակայն այն մեկնաբանվում է որպես «ամբողջական» եւ նաեւ «աշխարհը ավերող»՝ աշխարհի ստեղծման փուլից հետո նա այն վերածում է ջրային քաոսի։ Քանի որ նա պատկերվում էր որպես աշխարհի ստեղծման հիմնական նյութ, ապա բոլոր Աստվածներն ու ամենը ստեղծվել են նրա մարմնից… Իր ծագմամբ Աթումը համարվում է վաղ շրջանի ամենակարեւոր Աստվածներից մեկը եւ բուրգերի ձեռագրերում նա պատկերված էր որպես եւ՛ արարիչ եւ՛ թագավորի հայր։ Հելիպոլիտանյան արարչական առասպելում Աթումը այլ խորհուրդ էլ ուներ, նա համարվում է Առաջին Աստվածը։ Նշվում է, որ ինքն իրեն ստեղծել է թմբին նստած՝ հին ջրերից (Նու)։

Հին առասպելներում նկարագրվում է, որ Աթումը ստեղծել է Շու Աստծուն եւ Աստվածուհի Թեֆնութին՝ թքելով նրանց իր բերանից։ Հին Թագավորության եգիպտացիները հավատում էին, որ Աթում Աստվածը մահացած թագավորների հոգիները բարձրացնում էր դեպի աստղալից երկինք։ Նա նաեւ համարվել է Արեգակնային Աստված. ասոցացվում է Ռա աստծու հետ։ Աթումը համարվել է երեկոյան արեւը, Ռան՝ կեսօրյա արեւը, իսկ Կեպրի Աստվածը՝ առավոտյան արեւը։ Մահացածների գրքում (որը արդի էր հունական-հռոմեական ժամանակաշրջանում) ասվում է, որ Աթումը վերածնվել է քաոսային ջրերից՝ օձի տեսքով։ Նա համարվում է նախագոյության ու հետգոյության Աստված։

Աթումը սովորաբար պատկերված է որպես մարդ, որը կրում է թագավորական գլխաշոր կամ Վերին ու Ստորին Եգիպտոսի սպիտակ եւ կարմիր թագը։ Որոշ դեպքերում նա պատկերված է օձի տեսքով, ինչպեսեւ երբեմն հանդիպում է մանգուստի, առյուծի, ցուլի, մողեսի կամ կապիկի տեսքով։

Մյուս Աստվածների հետ կապը - Ըստ եգիպտական առասպելաբանության, Աթումն առաջին գոյն է, որը վերածնվել է խավարից եւ անվերջանալի ջրային անդունդից, որը գոյություն ուներ նախքան աշխարհի ստեղծումը։ Նա այս քաոսում միայնակ ստեղծում է իր երեխաներին՝ Առաջին Աստվածներին։ Նրանց ստեղծել է փռշտալով կամ, որոշ դեպքերում, իր սերմնահեղուկից (Շու Աստված եւ Թեֆնութ Աստվածուհի)։ Աթումի որդին եւ դուստրը, չդիմանալով գայթակղությանը, գնում են ջրերը բացահայտելու եւ անհետանում են մթության մեջ։ Չհամակերպվելով կորստի հետ՝ Աթումը հրեղեն սուրհանդակ (Ռայի Աչքը) է ուղարկում իր երեխաներին փնտրելու։ Նրանց վերադառնալուց հետո այն արցունքի կաթիլները, որ թափեց Աթումը, դարձան առաջին մարդկային արարածները…

Հ(Խ)ատորը եգիպտական դիցաբանության ամենապաշտելի եւ հին Աստվածուհիներից է: Նրա մասին առաջին հիշատակումներն արվել են դեռ մ.թ.ա. 2890-2686թթ.: Նա Ամոն Ռայի դուստրն է: Համարվում է սիրո, գեղեցկության, երաժշտության եւ լեռնային հանածոների Աստվածուհին:

Թութանհամոն փարավոնի դամբարանից գտած «մարդկության ոչնչացման» առասպելը պատմում է այն մասին, որ Ռան իր դստերը դարձնում է պատերազմի Աստվածուհի Սեխմեթ, որպեսզի նա պատժի մեղսագործներին: Սեխմեթը սկսում է սպանել բոլորին, եւ Ռան նրան կարողանում է զսպել միայն գինի խմեցնելով: Սեխմեթն արթնանում է որպես Խատոր՝ սիրո Աստվածուհի: Մի այլ պատմության մեջ Խատորը հոր համար մերկապար է պարում՝ նրա տրամադրությունը բարձրացնելու նպատակով:

Ամոն - Հին Եգիպտոսում սկզբնապես արեւի Աստված, այնուհետեւ՝ Աստվածների թագավոր եւ փարավոնների իշխանության հովանավոր:

Ամունեթ, Ամոնեթ, Ամաունեթ – հին եգիպտական դիցաբանության օդի եւ քամու, անտեսանելի ուժերի, ծեսերի ու փարավոնի ընտանիքի պաշտպան աստվածուհի, Օգդոադի աստվածներից մեկը եւ Ամոնի կողակիցը, նաեւ նրա կանացի հիպոստասը։ Նրա անունը նշանակում է «կին՝ թաքնված մեկը», որը պարզապես Ամոնի անվան կանացի ձեւն է։ Հավանական է, որ նա երբեք էլ չի եղել ինքնուրույն աստվածություն, քանի որ նրանց մասին ցանկացած հիշատակման մեջ երկուսի անունն էլ մշտապես հանդես է գալիս միասին։ 12-րդ դինաստիայի շրջանում (մոտ մ.թ.ա. 1991-1803թթ.) Ամունեթը մնացել էր ստվերում, Ամոնի կողակից հիշատակվում է Մուտը, բայց նա մնում էր տեղական կարեւորություն ունեցող Աստվածուհի, օրինակ՝ Թեբեի շրջանում, որտեղ երկրպագում էին Ամոնին եւ որտեղ Ամունեթը հանդես էր գալիս որպես փարավոնի պահապան։

Ամոնի պաշտամունքի կենտրոն Կարնակում քրմերը ծառայություններ էին մատուցում նաեւ Ամունեթի համար։ Աստվածուհուն նվիրված ծեսերը արքայական արարողությունների մաս էին կազմում, օրինակ՝ Սեդ տոնի ժամանակ։ Ամունեթը պատկերվում էր օձի գլխով կամ օձակերպ, եւ կամ էլ կնոջ կերպարանքով, ով կրում էր Կարմիր թագ։ Կարնակյան վերջին տեքստերում Ամունեթը նույնացվում էր Նեյթի հետ, չնայած նա հիշատակվում էր որպես առանձին աստվածություն ավելի ուշ՝ Հելլենական Եգիպտոսի շրջանում (մ.թ.ա. 323-30թթ.)։

Կեպրի (Կեպերա, Կեպեր, Կեպրա, Չեպրի) - հին եգիպտական Աստված։ Կեպրին ասոցացվում էր բզեզի հետ, քանի որ բզեզը գոմաղբից գնդեր է պատրաստում, գործողություն, որը եգիպտացիները համարում էին արեգակը երկրի շուրջը պտտող ուժերի խորհրդանիշ։ Այսպիսով, Կեպրին համարվում էր արեգակնային աստված։ Բզեզի ձվերը ձեւավորվում են գոմաղբի մեջ եւ դուրս են գալիս այնտեղից արդեն լիարժեք ձեւավորված։ Կեպրին նույնպես ներկայացնում էր ստեղծումը եւ վերածնունդը եւ անմիջականորեն կապված էր ծագող արեւի եւ աշխարհի առասպելական ստեղծման հետ։ Կեպրի անունը կապված է եգիպտական «կեպեր» բառի հետ, որը նշանակում է «ստեղծել» կամ «գոյանալ»։

Կեպրիին նվիրված ոչ մի պաշտամունք չկա եւ նա ստորադասվում է արեգակի Աստված Ռային։ Կեպրին եւ արեգակնային մյուս Աստված Աթումը բնութագրվում էին Ռայի կերպարով. Կեպրին առավոտյան ծագող արեւն էր, Ռան կեսօրին ջերմացնող արեւը, իսկ Աթումը երեկոյան արեւը։ Կեպրին հիմնականում պատկերվում էր բզեզի տեսքով, չնայած որոշ գերեզմանների նկարների եւ դամբարանների պապիրուսների նա ներկայացվում է որպես մարդ՝ բզեզի գլխով։ Եգիպտացիները բզեզի տեսքով ամուլետներ էին կրում, որը խորհրդանշում էր Կեպրիին։

Հերմես Եռամեծ – հնավանդ իմաստասերի անվանում, կամ տիտղոս, որը համարվում էր եգիպտական իմաստության Աստված Թոթի եւ հունական Հերմես Աստծու մարմնավորումը։ Ըստ Պլատոնի, Հերմեսը ստեղծել է թվաբանությունը, երկրաչափությունը, աստղագուշակությունը եւ գիրը։ Քրիստոնեական աստվածաբան եւ գրող Կղեմենտ Ալեքսանդրացին համարում էր Հերմես Եռամեծին աստղաբանական-տիեզերագիտական եւ դավանաբանական բովանդակության 42 աշխատությունների հեղինակ։ Հերմես Եռամեծի անունից էլ առաջացել է հերմետիզմ տերմինը։ «Հերմետիկ» ստեղծագործությունների ժողովածուները հունարեն եւ լատիներեն լեզուներով թվագրվում են մ.թ.1-4-րդ դարերով, եւ քիչ հավանական է, որ նրանք մեկ հեղինակի գրվածքներ լինեն։ Նրանք գրված են պլատոնյան երկխոսությունների տեսքով եւ բաժանվում են 2 հիմնական խմբերի՝ «գործնական» կամ «հանրամատչելի» հերմետիզմ՝ աստղագուշակության, ալքիմիայի, մոգության եւ այլ գաղտնագիտությունների (թաքնագիտությունների) վերաբերյալ եւ «բարձր» կամ «գիտական» հերմետիզմ, որը տալիս էր աստվածաբանական եւ իմաստասիրական հարցերի մեկնությունը։

Հերմետիզմի երկու ուղղությունները սերտորեն կապված են եղել ու մշտապես փոխազդել։ Առավել վաղ հերմետիկ ստեղծագործությունները նվիրված էին աստղաբաշխությանը, այնուհետեւ նրանց միացան ալքիմիական եւ բժշկական, իսկ ավելի ուշ՝ փիլիսոփայական աշխատությունները։ Հերմեսի աստվածաբանական ստեղծագործությունները ներառված են 17 աշխատություններում՝ Corpus Hermeticum, Ստոբեի լայնածավալ հատվածներում եւ Ասկլեպիոսի լատինական թարգմանություններում, որոնք պահպանված են Ապուլեոսի մոտ։ Ուշ միջնադարում առավելապես սիրված եւ տարածված էր Հերմես Եռամեծի Զմրուխտե քառասալիկը (կամ Tabulae Smaragninae), որի հնագույն տարբերակներից մեկը պահվում է Երեւանի Մատենադարանում։

Օսիրիս (Ուսիր եգիպտական անվան հունականացված ձեւ) - վերածննդի, բնության արտադրող ուժը մարմնավորող եգիպտական Աստված, անդրշիրիմյան աշխարհի արքա, ըստ եգիպտական առասպելաբանության՝ եգիպտացիների նահապետը եւ առաջին թագավորը։ Երկրի վրա թագավորելու ժամանակ մարդկանց սովորեցրել է հողագործություն եւ արհեստներ։

Համաձայն առասպելի՝ նրա դեմ է ընդվզել նրա կրտսեր երկվորյակ եղբայր Սեթը, որը խնջույքի ժամանակ նենգաբար հրապուրելով Օսիրիսին, արգելափակել է նրան սարկոֆագի մեջ, իսկ այնուհետեւ հրամայել անդամահատել Օսիրիսին 14 մասերի եւ ցրել դրանք Եգիպտոսի տարբեր շրջաններոում։ Օսիրիսի քույր Իսիսը, որը միաժամանակ նրա կինն էր), երկար որոնումներից հետո գտնում է ամուսնու մարմնի հատվածները եւ, հավաքելով դրանք, հրաշագործորեն հանում Օսիրիսի մարմնում ամփոփված կենսական ուժը, որից էլ հղիանում է։ (Հունական Աստվածների մասին խոսելիս («սրբազան պոռնկության» մասին է խոսքը) նույնպես առնչվել ենք նման ամուսնությունների, որից զերծ է Հայ Աստվածային Համակարգը: Միակ սիրող զույգը, որը նաեւ բոլոր Աստվածային Համակարգերում եզակի երեւույթ է՝ Հայոց ռազմի ու զորության Աստված Վահագնի եւ սիրո Աստվածուհի Աստղիկի միությունն է, որն ի սկզբանե եղել է Արարչակնիք համաձայնությամբ եւ Հավերժական Սիրո Խորհուրդն է կրում Համայն Տիեզերքում («Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝ բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին», «Լուսանցք» թիվ 2-8 (348-354), 2015թ.)):

Թաղելով ամուսնու միակցված եւ զմռսված մարմինը՝ Իսիսը հեռանում է Նեղոսի գետաբերանի ճահճուտները, որտեղ ծնում է Օսիրիսի որդի Հորուսին։ Սեթին չի հաջողվում գտնել եւ սպանել Հորուսին, քանի որ նրան խնամում են տարբեր սրբազնային արարածներ։ Հորուսը մեծանում է, զորեղանում եւ չափահաս դառնալով՝ անցնում փորձությունների միջով, որից հետո մարտահրավեր է նետում իր հորեղբորը։ Սեթի հետ առաջին մենամարտում Հորուսը պարտվում է եւ կորցնում աչքը։ Սակայն, երկրորդ ճակատամարտի ժամանակ, նոր գիտելիքներով զինված, նա հաղթում է Սեթին, ետ ստանում աչքը եւ դրա միջոցով վերակենդանացնում հորը՝ Օսիրիսին։ Սակայն վերջինս հրաժարվում է իր գահից՝ հօգուտ որդու եւ, թողնելով լույս աշխարհը, վերադառնում Ստորերկրայք, դառնում մեռյալների թագավորության տիրակալ։

Նու կամ Նուն – եգիպտական առասպելաբանությունում համարվում է ստորգետնյա ջրերի, անդունդի աստվածացումը։ Հին եգիպտացիները Նունը տեսնում էին, որպես պղպջակը շրջափակող անդունդ, որի մեջ պարփակված է կյանքը։ Համաձայն հին եգիպտացիների՝ արարիչ թումբը դուրս է եկել Նունի ջրերից։ Նունը այն ամենի աղբյուրն է, ինչը գոյություն ունի տարբերակված աշխարհում՝ ներառելով աստվածային եւ երկրային գոյությունների բոլոր ոլորտները։ Նունը սովորաբար պատկերվել է արական սեռի տեսքով, սակայն նաեւ ուներ իգական մասեր, որի շնորհիվ կարող էր պատկերվել եւ իգական, եւ արական սեռի տեսքով։ Նունետը իգական մասն է (Նու), իսկ Նունը՝ արական մասը։ Օգդոադյան հին հասկացողությամբ Նույի արական մասը ներկայացված է եղել գորտի տեսքով կամ մարդ, որը գորտի գլխով էր։ Հին եգիպտական արվեստում Նունը ներկայացված է նաեւ որպես մորուքավոր տղամարդ, կապույտ-կանաչ մաշկով՝ խորհրդանշելով ջուրը։ Նունետը ներկայացված է եղել օձի տեսքով, կամ կնոջ տեսքով, որը օձի գլուխ ունի։ Միջնադարյան Թագավորության ժամանակ Նունը նկարագրվում էր «Աստվածների հայր» եւ նրան պատկերել են տաճարների պատերին մինչեւ հին եգիպտական կրոնական պատմության ավարտը։ Ինչպես օգդոադյան մյուս աստվածները, Նունը նույնպես չի ունեցել տաճարներ կամ պաշտամունքի կենտրոններ։ Դարպասների գրքի 12-րդ գլխում Նուն պատկերված է երկու ձեռքը օդում պարզած՝ պահելով «արեգակնային եռակայմ առագաստանավը»: Առագաստանավում են գտնվում 8 աստվածները, որոնց մեջտեղում կանգնած է Կեպրի Աստվածը։

Շու («դատարկություն» կամ «նա, ով բարձրանում է») – եգիպտական առասպելաբանության Աստվածներից մեկը, օդի անձնավորումը, Հելիոպոլիսի 9 Աստվածներից մեկը։ Նրան ստեղծել է Աթումը, ով համարվում է Շուի հայրը, իսկ մայրը Իուսաասեթն է։ Իր քրոջ Թեֆնութի հետ համարվում են Նութի եւ Գեբի ծնողները։ Նութը երկնքի Աստվածուհին էր, ում Շուն բաժանել էր երկրից (Գեբիս)։ Եգիպտացիները կարծում էին, որ եթե Շուն չբաժաներ իրարից իր երկու երեխաներին, ապա ոչ մի կերպ չէր ստեղծվի կյանք ասվածը։

Համարվելով օդ՝ Շուն միաժամանակ զովություն, մեղմություն էր։ Շուն պատկերվում էր ջայլամի փետուրով։ Ավելի ուշ ստեղծված առասպելներում, որտեղ նկարագրվում էր Հին Թագավորությունում տեղի ունեցած եղանակային աղետը, ասվում է, որ Թեֆնութը եւ Շուն մեկ անգամ վիճում են, որից հետո Թեֆնութը լքում է Եգիպտոսը եւ գնում Նուբիա։ Ասվում է, որ Շուն որոշում է, որ կարոտում է Թեֆնութին, սակայն վերջինս վերափոխվել էր կատվի եւ ոչնչացնում էր իրենց մոտ եկողներին։ Թոթը, ծպտված, ի վերջո համոզում է նրան վերադառնալ։

Ռա (Րա, Ra) – արեւի Աստվածը հին եգիպտական դիցաբանության մեջ (հայր՝ Նուն, մայր՝ Նաուետ)։ Պաշտամունքի հնագույն եւ գլխավոր կենտրոնը եղել է Հելիոպոլիս (Իունու) քաղաքը։ Հին թագավորության V արքայատան (Հելիոպոլսից ծագող) բարձրացումից (մ.թ.ա. 2494-2345թթ.) հետո Ռան դարձել է համադիցարանի Գխավոր Ատվածը, եւ նրա պաշտամունքը կրել է համաեգիպտական բնույթ, տարածվել է նաեւ հարեւան Նուբիայում։ Ռան պատկերվել է արեւի սկավառակով պսակված բազեի (երբեմն՝ վիթխարի կատվի) գլխով մարդու տեսքով։ Եգիպտացիները Ռաին համարում էին արարիչն աշխարհի եւ մարդկանց, ովքեր իբր ծնվել են Րաի արցունքներից: Նրան համարում էին փարավոնների հայր՝ փարավոնները կրում էին «Րաի որդի» տիտղոսը։ Չորրորդ արքայատան որոշ փարավոնների անունների մեջ մտնում էր Րա Աստծո անունը՝ Ջեդեֆրե, Խաֆրա, Մենքաուրե։ Նաեւ հանգուցյալների խնամակալ է համարվել: Ռան իր ճանապարհորդությունները կատարում էր երկու նավակներով՝ Մանջեթ (անհամար տարիների նավակը) եւ Մեսեքթեթ։ Առաջինով ճանապարհորդում էր երկնակամարով՝ արշալույսից մինչեւ մայրամուտ, երկրորդով՝ Եգիպտոսի անդրաշխարհով, որին ասում էին Դուաթ։ «Բուրգերի բնագրերում» Ռան դրսեւորվում է որպես հանգուցյալ փարավոնի խնամակալ աստված (իբր նա մասնակցել է անդրշիրիմյան ատյաններին, ննջեցյալ փարավոններին պարգեւել լույս ու ջերմություն)։

Այլ Աստվածների հետ աստիճանաբար Ռաին են ձուլվել բազմաթիվ հին աստվածություններ՝ Հորուսը (Րա-Հորախթի), Ամոնը (Ամոն-Րա), Պտան, Օսիրիսը, Խնումը, Խեփրին, Սեբեկը եւ ուրիշներ։ Լուսնի աստված Տոտը համարվել է (Ռ)Րաի սիրտը եւ գիշերային տեղապահը, Ապիսը եւ Բենուն՝ նրա ոգիները, Մնեիսը՝ միջնորդն ու ճշմարտություններ զեկուցողը, հրաշունչ վիշապ Ուտոն՝ աչքը եւ հովանավորը։

Ռան համարվել է նաեւ Երկինք-Կովից ծնված «Ոսկե հորթ», կամ ծնված Հրե կղզուց, որը նրան քաոսն ու խավարը ոչնչացնելու ուժ է պարգեւում՝ աշխարհում արդար ու ճշմարիտ կարգեր հաստատելու համար։ Նաեւ համարվել է, որ ինքնածին է, առաջացել է ջրային հավերժական քաոսի ընդերքում։ Նրա մասին պատմող այլ առասպելները կապվում են տարվա եղանակների փոփոխությունների մասին պատկերացումներին։ Հին հույները (Ռ)Րաին նույնացրել են Հելիոսին։

Դերկետո - Հին արեւելյան Աստվածուհի: Ասորեստանում կոչվել է Միլիտտա, Իշտար, Բաբելոնում՝ Իշտար, Փինիկիայում՝ Աստարոթ, Դերկետո, Ասորիքում՝ Դերկետո, Հունաստանում՝ Աֆրոդիտե, Հայաստանում՝ Աստղիկ, երբեմն Անահիտի հետ են համեմատել: Նաեւ՝ հրեական պտղաբերության Աստվածուհին է եղել Աստարովթը:

Եգիպտական դիցարանում կարեւոր դեր է ունեցել նաեւ Ֆենխուան (Փյունիկը): Մեծ չափերով կախարդական թռչուն է, հսկայական պոչ, գլխին թագ եւ վառ դեղնակարմիր փետուրներ ունի: Առասպելների համաձայն՝ Փյունիկը կարող է կենդանացնել մահացածին (հայոց մեջ հայտնի է «Վեր հառնեց ինչպես Փյունիկ» արտահայտությունը): Կանխազգալով իր վախճանը՝ իբր Փյունիկը ինքնակիզվում է բուրավետ խոտերով լեցուն բնում, որտեղ իր մոխրից իսկույն վերածնվում է նոր եւ երիտասարդ Փյունիկ։ Ըստ այլ տարբերակի, երբ մեռնում է՝ շնչելով խոտերի բույրը, նրա սերմերից ծնվում է նոր թռչուն, որն իր հոր մարմինը տեղափոխում է Եգիպտոս, որտեղ նրան այրում են արեւի քրմերը:

Արեւելք. հավատների ու կրոնների առաջացումը

Հաճախ ոչ միայն Աստվածների անուններն են փոփոխվել միտումնավոր, այլեւ հավատի դիցարանն է ձեւախեղվել ըստ նպատակահարմարության… Եգիպտական դիցարանում ասվում է, որ ինչպես պետությունն ունի իր գլխավորին՝ արքային, այդպես էլ Աստվածների մեջ պետք է լիներ գլխավորը: Թագավորության զորացմանը զուգահեռ ի հայտ եկավ դիցարանը, որը ստեղծվել է առաջին արքաներից մեկի հրամանով, որպեսզի ամրապնդվի իշխող ցեղի կամ քաղաքի գերիշխանությունը: Երբ պետության մայրաքաղաքը փոխվում էր, երբեմն փոխվում էր նաեւ գլխավոր աստվածը: Եգիպտոսի Հին թագավորության շրջանում գլխավոր աստվածն էր Ռան (արեւի աստվածը), ում երկրպագում էին Մեմֆիս քաղաքում: Բայց երբ մայրաքաղաք դարձավ Թեբեն, գլխավոր աստված հռչակվեց տեղի Աստված Ամոնը: Ք.ա. XIV դարում փարավոն Էխնաթոնը Գերագույն Աստված հռչակեց նախկինում գրեթե անհայտ Աթոնին, դրանով նա փորձեց Ամոնի տաճարի քրմերին զրկել իրենց մեծ իշխանությունից:

Ըստ Աստվածների պաշտամունքի, ոգին էր մարդկանց պահպանում դժբախտությունից եւ տալիս բարօրություն: Երբ համայնքներն ու ցեղերը միավորվեցին եւ առաջացավ պետությունը, մարդիկ նախկին համայնքային աստվածություններին օժտեցին որեւէ բնագավառի հովանավորի դերով: Միաստվածությունը դարձավ ամպրոպի աստված, մյուսը՝ բերրիության, երրորդը՝ արեւի, եւ այսպես շարունակ: Այսպես առաջացավ բազմաստվածությունը: Օրինակ՝ Եգիպտոսում կար ժամանակ, երբ երկրպագում էին շուրջ հազար աստվածների: Նույն վիճակն էր խեթերի ու այլ ժողովուրդների մոտ…

Արեւելքի ժողովուրդներն ունեին աշխարհաստեղծման առասպել, բնության, մարդկանց, կենդանական եւ բուսական աշխարհների ծագման մասին պատկերացումներ, որոնք եւս պահպանվել են դիցարաններում: Եգիպտականում նշված է, որ «Սկզբում համատարած ջուր էր: Այնուհետեւ ջրի մեջ Պտահ Աստվածը ստեղծեց մի կղզի, որը սկսեց մեծանալ: Հետո Աստված երկիրը բաժանեց երկնքից, ստեղծեց օդը: Միայն վերջում նա ստեղծեց մարդկանց»: Շումերականում այսպես է. «Երկիրը ստեղծեց Էլլիլ Աստվածը: Նա բաժանեց երկիրը երկնքից, որոնք սկզբում մեկ միասնություն էին կազմում: Դրանից հետո նա կավից ծեփեց մարդկանց՝ իր իսկ նմանությամբ»: Հնդկական դիցարանից եւս հղումներ կան Արեւելքում. «Սկզբում ոչինչ չկար՝ ո՛չ արեւ, ո՛չ լուսին, ո՛չ աստղեր: Ջրից ծնվեց կրակը: Տաքությունից ծնվեց Ոսկե ձուն: Ոսկե ձվից ծնվեց արարիչ Բրահման: Նա ջարդեց ձուն, եւ այն ճեղքվեց երկու մասի: Վերին կեսը դարձավ երկինք, ստորին կեսը՝ երկիր: Իսկ դրանց միջեւ Բրահման դրեց օդը: Նա հողը դրեց ջրերի մեջ եւ ստեղծեց աշխարհամասերը, սկիզբ դրեց ժամանակին»: Բաբելոնյանում էլ այսպես է ասված. «Սկզբում համատարած ջրային տարերք էր՝ օվկիանոս: Այստեղ իշխում էր հրեշ Թիամաթը: Բաբելոնի գլխավոր Աստված Մարդուկը հաղթեց Թիամաթին: Վերջինիս մարմնի մի կեսից նա ստեղծեց երկինքը, մյուսից՝ երկիրը»…

Այսպես քաղաքականացվում էին դիցարանները իշխող կարգերի հետ միասին եւ շուտով ավելի հեռացան Տիեզերական Սկզբնաղբյուրից՝ նախանշելով Տիեզերահաս հավատների մատը…

Այս մասին խոսել ենք սրանից առաջ՝ Հայ Աստվածների հետ կապված հոդվածաշարում: Եվ ազգային հավատների տկարացումից օգտվեցին միջազգային նշանակություն ձեռք բերող կրոնները:

Հավատը Հին Միջագետքում եւ Եգիպտոսում

Ինչպես հայտնի է Հին Միջագետքում եւ Հին Եգիպտոսում ձեւավորվեց ինքնատիպ քաղաքակրթություն, եւ այստեղ էլ ստեղծվեցին կրոնական համակարգեր: Նրանց դիցարանի հիմնական Աստվածներն էին Էնլին՝ հողի, Շմաշան՝ արեւի, Նեգրալը՝ ռազմի, Իշտարը՝ պտղաբերության: Հին Եգիպտոսում Գերագույն Աստվածը արեւի աստվածն է եղել՝ Ամո-Ռամը: Եգիպտոսում տիրակալը՝ Փարավոնը, համարվում էր նրա որդին: Եվ Միջագետքում, եւ Եգիպտոսում մենք հանդիպում ենք մեռնող եւ հետագայում հարություն առնող Աստվածների մասին առասպելների: Այդ առասպելների միջոցով մարդը փորձում էր արտահայտել բնության շրջանաձեւ զարգացումն իր պատկերացմամբ: Բաբելոնի շրջանում Գերագույն Աստված դարձավ Բել կամ Մարդուկ Աստվածը: Ըստ առասպելի, դա տիեզերական, սկզբնական քաոսից ստեղծում է կարգավորված եւ համակցված այս տիեզերքը: Ըստ Հին Եգիպտոսի, մարդկային հոգին կազմված է 2 մասից՝ 1. մարմնի մահից հետո հոգին մնում է մարմնում, եւ նրա գոյությունը պայմանավորված է նրանով, թե ինչպես կպահպանվի այդ մարմինը եւ ինչպես այն կլինի շրջապատված: Այդ պատճառով եգիպտացիները սկսեցին մահացած մարմիններից մումիաներ պատրաստել եւ տեղադրել դրանք վիթխարի դամբարաններում, բուրգերում: 2. Հոգու երկրորդ մասը դուրս է գալիս մարմնից եւ գնում է մահացածների դատարան, որտեղ եւ որոշվում է նրա ապագան: Եթե նա մեղավոր է, ապա նա ոչնչանում է, իսկ եթե ոչ՝ գնում է դրախտ: Դրախտի մասին եգիպտացիների պատկերացումները պարզունակ են: Նրանք ենթադրում էին, որ դրախտը երկրի վրա է, Եգիպտոսից արեւելք:

Հնդկական հավատները եւս  յուրահատուկ են, որոնք ինչպես ազդել, այդպես էլ ազդվել են այլ ազգերի հին հավատներից, այդ թվում՝ հայերի: Հնդկաստանը երբեմն անվանում են կրոնի երկիր: Հնդկական հավատի հնագույն շրջանը Վեդայականն է: Դա հնագույն Սուրբ Գրքերն են, որտեղ պարունակված են սրբազան օրհներգները, աղոթքները, սրբազան բանաձեւերը եւ այլն: Վեդաները որոշ առումով հիմք եղան հետագա բոլոր՝ հնդկական եւ ոչ միայն, կրոների համար:

Հին Եգիպտոսում հավատի պատմության մեջ առաջին անգամ միաստվածության փորձ կատարվեց: Առմեն-Հոպել փարավոնը, զգուշանալով քրմերի աճող իշխանությունից, արգելեց բոլոր Աստվածների պաշտամունքը, փակեց բոլոր տաճարները, թողնելով միայն մեկ Աստծո՝ Աթոնին՝ արեւի աստծո պաշտամունքը: Բայց միաստվածության ժամանակը դեռ չէր եկել, եւ փարավոնի մահից հետո բոլոր պաշտամունքերը նորից վերականգնվեցին, իսկ փարավոնն ու նրա Հրա տոհմը նզովվեցին:

Սակայն, միաստվածության այս փորձը անհետք չանցավ, ենթադրվում է, որ հրեաները, որոնք այդ ժամանակ ապրել են Եգիպտոսում, վերցրեցին այդ գաղափարը եւ հետագայում ստեղծեցին առաջին միաստված կրոնը:

Կրոնը Հին Արեւելքում

Կրոնական հավատալիքների ձեւավորման շրջանում տոհմն ուներ իր հովանավոր աստվածությունը կամ ոգին: Մարդիկ նրա միջոցով էին հաղորդակցվում գերբնական ուժերի հետ: Նախաիսլամական շրջանի հավատալիքներում եղած պաշտամունքային բոլոր ձեւերը կռապաշտական համարվեցին, երբ հրեաները ստեղծեցին առաջին միաստված կրոնը:

Արաբերեն լեզուն ցեղերին միավորում էր միայն ժամանակավորապես՝ պատերազմելու կամ պաշտպանվելու, առեւտրական կամ դիվանագիտական կապեր հաստատելու համար։ Պատճառը կրոնական մասնատվածությունն էր։ Արաբական թերակղզում տարածված էին եւ՛ հեթանոսական, եւ՛ միաստվածական կրոններ։ Միաստվածական կրոններից քրիստոնեությունը (իրականում՝ հուդա-քրիստոնեությունը) հյուսիսային շրջաններ է մուտք գործել Բյուզանդիայի նվաճողական քաղաքականության հետեւանքով։ Քրիստոնեություն էին ընդունել Ղասանիները, իսկ Լախմիները մնացել էին հեթանոս։ Այս 2 հյուսիսարաբական պետությունները հաճախ էին պատերազմում միմյանց դեմ՝ համապատասխանաբար Բյուզանդիայի եւ Սասանյան Պարսկաստանի կողմից։ Ավելի վաղ քրիստոնեություն էր ընդունել Եմենի Հիմյար թագավորությունը։ Հուդայականությունը ավելի խոր արմատներ էր ձգել՝ կրոնական համայնքներ ստեղծելով Նաջդի ու Հիջազի օազիսներում։ Հուդայական էին Մադինայի 5 ցեղերից 2-ը, որոնք պայքարում էին հեթանոս մյուս 3-ի դեմ՝ Հիջազի այդ ամենահարուստ օազիսի հողերի համար։ Հետագայում այս պայքարը հմտորեն օգտագործեց Մուհամմադ մարգարեն՝ Մադինայում իր դիրքերն ամրապնդելու համար։ Տարածված էր հանաֆիական միաստվածական կրոնը։ Արաբական թերակղզու հյուսիսային շրջաններում թափանցել էր բաբելոնյան եւ ասորական Աստվածների պաշտամունքը։ Տարածված էր հատկապես սեմական Բաալ Աստծու եւ Իշթար (Էսթեր) Աստվածուհու պաշտամունքը։

Սակայն գերիշխող կրոնը հեթանոսությունն էր։ Արաբական պանթեոնի գլխավոր Աստվածն էր Հուբալը, ում արձան-կուռքը գտնվում էր Մեքքայի Քաաբա տաճարում։ Հուբալն ուներ 3 դուստր՝ հանդերձյալ կյանքի աստվածուհի ալ-Լաթը, հաղթանակի եւ զորության աստվածուհի ալ-Ուզզան եւ ճակատագրի աստվածուհի Մանաթը։ Նրանց արձաններն ու տաճարները տարածված էին թերակղզու տարածքով մեկ։ Հայտնի են նաեւ սիրո աստված Ուադդը, լուսնի աստված Ամմը եւ ուրիշներ, ովքեր բոլորը ավանդաբար համարվում էի Հուբալի զավակները։ Աստվածների գլխավոր տաճարը Մեքքայի Քաաբան էր՝ հայտնի իր կենդանակերպ արձաններով։ Արաբական թերակղզում լայն տարածում ուներ նաեւ բեյթիլների պաշտամունքը։ Յուրաքանչյուր ցեղ ուներ սեփական պաշտամունք-կուռքը։ Կուռքը դրվում էր պատգարակի վրա։ Երբ ցեղը տեղափոխվում էր օազիսից օազիս, պատգարակը՝ կուռքի տնակը, տեղափոխվում էր ցեղի հետ միասին։ Պատգարակը համարվում էր այդ աստծո տունը՝ բառացի բեյթ-իլ։

Հավատալիքները աստվածներից բացի ներառում էին ջիներ, հրեշներ եւ շեյթաններ։ Դրանք չար կամ բարի հոգեւոր արարածներ էին, որոնք կանգնած էին աստվածների ու մարդկանց միջեւ։ Զարմանալի է, բայց փաստ, որ նրանց պես շաիրները նույնպես հայտարարված էին միջանկյալ մարդիկ։ Պաշտամունքի առարկա կարող էին լինել նաեւ կենդանիները, ժայռերը, ծառերը, հոգիները։ Տաճարների ու սրբավայրերի շուրջ ընկած տարածքը սուրբ էր հայտարարված, որտեղ բոլոր կենդանի էակներն անձեռնմխելի էին։

Այս ամենին վերջ դրվեց, երբ հուդա-քրիստոնեությանը հակադիր ստեղծվեց հուդա-մահմեդականությունը, եւ այս կրոնները ցայսօր շարունակում են հակամարտել Արեւմուտքի ու Արեւելքի աշխարհներում, ինչը կառավարելի է դարձնում համաշխարհային քաղաքականությունը աշխարհի գաղտնի ուժերի համար…

Նախաիսլամական շրջանի հավատալիքներ

Ինչպես նշել եմ, հուդայականությունն ավելի խոր արմատներ էր ձգել՝ կրոնական համայնքներ ստեղծելով Նաջդի ու Հիջազի օազիսներում, չնայած գերիշխող կրոնը հեթանոսությունն էր։ Արաբական պանթեոնի գլխավոր աստվածը Հուբալն էր, ում արձան-կուռքը գտնվում էր Մեքքայի Քաաբա տաճարում։

Եգիպտոսում հաստատվեցին նաեւ արաբները, որոնք եգիպտացիներ չեն բնավ, քանզի վերջիններս գրեթե անհետացել են: Քրիստոնյա ղպտիները եգիպտական մշակույթին ավելի մոտ են, քան իսլամացած արաբները…

Նախաիսլամական բեդուինական ցեղեր. նախաիսլամական Արաբիա

Նախաիսլամական շրջանի ցեղային համակարգն ունի մոտ 2000-ամյա պատմություն։ Արաբական ցեղերը ունեին հիմնական անդամներ, որոնք իրար հետ կապված էին արյունակցական կապով, եւ երկրորդական անդամներ, որոնք պատերազմում հաղթված ցեղերի ստրկացված անդամներն էին կամ թույլ տոհմերի հնազանդ անդամները։ Ցեղը գլխավորում էին նրա հիմնական անդամներից 5-ը։ Ցեղապետը կամ առաջնորդը՝ սեյյիդը, ընտրվում էր տոհմի հարգանք վայելող, բանիմաց ու տարեց մարդկանցից։ Նա էր որոշում ցեղի տեղաշարժի, հարկերի հավաքման, այս կամ այն ցեղի դեմ պատերազմ սկսելու կամ հաշտվելու խնդիրները։ Ռազմական ղեկավարը՝ կաիդը, ընտրվում էր պատերազմում առավել քաջություն, ճարպկություն եւ ուժ ցույց տված զինվորներից։ Ցեղային զորաջոկատներում նա ցեղապետից հետո 2-րդն էր։ Ցեղում կարեւոր դեր էին խաղում կրոնական առաջնորդը՝ քահին, եւ դատավորը՝ կադին։ Շաիրը գովերգում էր ցեղը, փառաբանում հերոսներին։ Նա մասնակցում էր Մեքքայի Քաաբա տաճարից ոչ հեռու գտնվող Ուկազի ամենամյա ժողով-բանավեճերին։ Կային ցեղեր, որի գլխավոր անդամներից ոմանք զբաղեցնում էին մեկից ավելի պաշտոններ։ Բայց եթե նույնիսկ հանդիպեր ցեղ, որի առաջին 4 պաշտոնները կատարեր ցեղապետը, շաիրի պաշտոնն մնում էր անձեռնմխելի եւ յուրահատուկ։ Արաբների պատմությունից հայտնի միակ մարդը, ով փորձել էր 5 պաշտոնները կատարել միաժամանակ, Մուհամմադ մարգարեն էր։

Բեդուինները զբաղվում էին քոչվոր անասնապահությամբ ու մասամբ հարձակումներով։ Արաբական թերակղզու հիմնական փոխադրամիջոցը, կենդանական սնունդի, հագուստի ապահովողն ու հարստության չափանիշը ուղտն էր:

Շիա եւ սունի մահմեդականներ

Շախսեյ-վախսեյ (պարսկական Շա՛հ Հուսեյն, վա՛խ Հուսեյն ողբից), շիա մահմեդականների մոլեռանդ ողբահանդես՝ նվիրված Հուսեյն իմամի հիշատակին։ Նշվում է հիջրեթի մուհառմա ամսի 10-ին (680-ի այդ օրը Օմայան զորքերի դեմ Քերբելայի մարտում նահատակվել է Հուսեյնը՝ Ալի խալիֆայի որդին)։ Շախսեյ-վախսեյի թատերայնացված արարողությունների ժամանակ (2-3 օր) ներկայացվում են Հուսեյնի կյանքի ու նահատակման պատկերներ, մոլեռանդ հավատացյալներն իրենց խոշտանգում են սրերով, դաշույններով, խարազանում ծանր շղթաներով եւն։ 14-րդ դարից նշվում է պաշտոնապես։ Հետադեմ իշխանություններն ու հոգեւորականները Շախսեյ-վախսեյի վայրենի սովորույթը օգտագործել են հավատացյալների մեջ կրոն, մոլեռանդություն եւ այլադավան ժողովուրդների դեմ թշնամանքներ բորբոքելու համար։ Շախսեյ-վախսեյը պահպանվում է Իրանում եւ այլուր։

Սուրբ Երկիր, տարածք ներկայիս Իսրայելի (մինչեւ 1948թ. – Պաղեստին) տարածքում։ Համարվում է 3 կրոնների՝ հուդայականության, քրիստոնեության եւ իսլամի սրբատեղին։

Ալլահ (ալիլահ) – Աստված իսլամում, արարիչն ամենայն գոյի՝ երկնքի, երկրի ու մարդու, աշխարհը կառավարողը։ Ալլահի նկատմամբ հավատը մահմեդական կրոնի հիմնական դավանանքն է։

Ըստ իսլամի՝ Ալլահը օժտված է այն բոլոր հատկանիշներով, որոնցով սովորաբար օժտված են աստվածները միաստված կրոններում։ Մահմեդականները Ալլահի հատկությունները արտահայտում են 99 մակդիրներով, որոնց թվին են պատկանում ամենազոր, մեծ, իմաստուն, գթավոր եւ այլ մակդիրներ։

Ալլահին հայտարարելով աշխարհի կառավարող՝ մահմեդական հոգեւորականությունը ուսուցանում է, որ նա է ամբողջովին տնօրինում ժողովուրդների ու առանձին մարդկանց ճակատագիրը։ Իսլամում ճակատագրապաշտական հայացքներն առավել ընդգծված են։

Մեսիա (հին եբրայերեն՝ մաշիաք – օծյալ), հուդայականությունում եւ քրիստոնեությունում (մասամբ նաեւ այլ կրոններում) Աստծո ուղարկած «փրկիչ», որն իբր հավերժական երջանկություն պետք է պարգեւի մարդկությանը։ Հին կտակարանի առաջին գրքերում Մեսիան օգտագործված է «թագավոր», «իդեալական միապետ» իմաստներով։ Հուդայի թագավորության կործանումից հետո եւ հատկապես հռոմեական տիրապետության ժամանակաշրջանում Մեսիայի գաղափարը արտահայտել է հրեաների անկախության ձգտումը (Դավիթ թագավորի տոհմից ծնված Մեսիան իբր պետք է վերականգներ Հրեական թագավորությունը)։ Մեսիայի նկատմամբ հավատը հեսսեների աղանդում կապվել է շահագործվողների սոցիալական պայքարի հետ (Մեսիան պետք է երջանկություն բերեր տառապյալներին)։ Քրիստոնեությունը Մեսիա է հայտարարել իր հիմնադրին՝ Հիսուս Քրիստոսին: Քրիստոնեությունը Մեսիայի գաղափարը զրկել է քաղաքական եւ սոցիալական նշանակությունից, այն սահմանափակել միայն կրոնա-բարոյական իմաստով։ Քրիստոնեական Մեսիան, այսինքն՝ Հիսուս Քրիստոսը, մարդկությանը փրկում էր սոսկ «նախնական մեղքից», «սատանայի տիրապետությունից», «ցույց տալիս ուղիղ ճանապարհը»՝ մնացածը թողնելով իր «երկրորդ գալստյանը»։ Մեսիայի գաղափարը այլ մեկնաբանություններով գոյություն ունի նաեւ մահմեդական, բուդդայական, զրադաշտական կրոններում։

* * *

Ավարտելով «Հայ Աստվածների փնտրտուքը՝ բնածին ու արհեստածին հավատալիքների սահմանագծին» («Լուսանցք» թիվ 2-8, 2015թ.), ապաեւ՝ «Արարչական Համակարգի մյուս Բնածին Աստվածները» («Լուսանցք» թիվ 9-13 (355-359) եւ 15-21 (361-367), 2015թ.) հոդվածաշարը՝ փորձեցի հնարավորինս ծավալվել թերթային սեղմ պայմաններում, որպեսզի ներկայացնեմ այն տեսակետները, որոնք առկա են Հայ Արիական Միաբանության հավատատեսության մեջ: Որպեսզի հայը կարողանա զատել հայինը՝ օտարինից, բնականը՝ անբնականից, Երկնայինը՝ Երկրայինից…

Երբ առաջին անգամ կիրառեցի «կա նաեւ նախահեթանոսական շրջան» արտահայտությունը, ոչ միայն հավաքին ներկա գիտնականները, այլեւ իմ հավատակիցները զարմացած հայացքները հառեցին վրաս… Սակայն ընթացքում հասկանալի դարձավ շատերին, որ ինչպես կա նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջան, այնպես էլ՝ նախահեթանոսական, որտեղ էլ պիտի փնտրել բնածինն ու իրականը, ակունքն ու արմատը…

…Այստեղ էր, որ գտա ՄեկԱրարչական Բազմաստվածության Համակարգը, որտեղից սկիզբ է առնում Արարչակարգը (նույնն է՝ Տիեզերակարգը), որտեղ Կյանքի հավասարազոր պայմաններում են Ծնունդն ու Մահը… սնվում ու գոյատեւում են Բարին ու Չարը… որտեղ գտա Արարչածին 7 Աստվածային Համակարգերը՝ Հայկական, Հնդկական, Հունական, Հրեական, Պարսկական, Եգիպտական եւ Շեղաչյաների… եւ նրանցից սերված Ազգերին ու Մարդատեսակներին… Այստեղ կողք-կողքի են նաեւ Լույսն ու Խավարը…

Եվ այս ամենը մի բան է նշանակում՝ Ակունքը բոլորի համար է, եթե յուրաքանչյուրն իր գործառույթն է իրականացնում՝ ըստ Արարչի Կամքի. Բարին՝ բարի, Չարը՝ չար… Բոլորն էլ Արարչի Արարմունքներն են, որ պիտի կատարեն իրենց բեւեռների գործերը… Իսկ խախտողները պատժվում են անկախ այն հանգամանքից՝ բարի են, թե չարի…

Յուրաքանչյուր ազգ իր ծինաբանական ինքնատիպությունն ունի եւ տիեզերական առաքելությունը, ուստի պիտի գտնի ի՛ր Արահետը՝ Արարչին տանող Հետքը… 

Հայի համար Հայոց Հավատը եւ Հայ Աստվածների Պաշտամունքն են այն ուղեցույցը, որով պիտի առաջնորդվել ու գտնել Արահետը… Եվ այն կտանի դեպի Տիեզերքի Անհունները եւ կբացահայտի Հայի, Հայքի ու Հայոց Առաքելության տեսլականը…

* * *

Շեղաչյա Աստվածներ

Ասիան կամ Արեւելքը միշտ համարվել է ավելի խորաթափանց սովորույթների, ավանդույթների ու հավատների օրրան, քան այժմ ժամանակակից աշխարհի քաղաքակրթություն թելադրող Եվրոպան, որը չգիտես ինչու շարունակում է «հին աշխարհամաս» կոչվել: Այնինչ՝ ամեն բան այստեղ բերվել է Արեւելքից… Այսօր էլ Արեւմուտք-Արեւելք կռիվը առավելապես կրոնա-քաղաքական է, քան տնտեսա-քաղաքական:

Արեւելքը համարվում է նաեւ իմաստության եւ լուսավորության երկրամաս, իսկ Արեւմուտքի ու Արեւելքի սահմանը եղել ու մնում է Հայկական լեռնաշխարհը, որտեղ արարվել են մարդկության հետ առնչվող բոլոր երեւույթները, քանզի Հայկական (Արարատյան) լեռնաշխարհը մարդկության ծագման, փրկության ու հարատեւման Արարչածին Օրանն է, որ միաժամանակ Աստվածների Բնակատեղի է համարվում…

Մարդկության այս տեսակի անվանումը բազմազան է՝ չինացի, ճապոնացի, կորեացի, վիետնամցի, թայլանդցի, մոնղոլ կամ չուվաշ եւ այլն… Բայց այս եւ այլ անունները, որ երկրային են բացառապես, առաջացել են իրավիճակային կամ տեղային տարածքային առանձնահատկությունները բնորոշելու եւ սեփականը համարելու տեսանկյունից: Երկնքում չկան չինական, ճապոնական, կորեական կամ … Աստվածներ: Կան Շեղաչյա Աստվածներ, որ բոլորինն են, ովքեր մարդկության շեղաչյա հատվածն են:

Այսօր Չինաստանն ու Ճապոնիան առավել հզոր երկրներ լինելով՝ փորձում են սեփականացնել իրենց ընդհանուր Աստվածներին՝ նրանց կոչելով Չինական Աստվածներ կամ Ճապոնական Աստվածներ… Իհարկե, մյուսներն էլ են այդպես անում, սակայն համաշխարհային արձագանքը առավելապես այս երկուսին է անդրադառնում:

Արեւելքի Աստվածային Համակարգը եւս Բազմաստվածային է, ինչպես բոլոր հին հավատներում է, սակայն այսօր առավելապես բուդդայականությունն է իշխում շեղաչյաների հատվածում: Ճապոնացիները փորձում են սինտոականությունը զարգացնել որպես ազգային հավատ, ինչը փոքրաթիվ փորձերից մեկն է Արեւելքի երկրներում:

Շեղաչյա Աստվածները նույն համակարգով ունեն Գլխավոր Աստված եւ Արարչի նախանշած գործառույթներով գործող Աստվածներ, որոնց մասին քիչ բան է հայտնի, ինչպես այլ Աստվածների: Պիտի կրկնեմ, որ առկա անուններն էլ, որ հնչում են Երկրում, դեռ չեն հավաստում, որ այդպես են հնչում նաեւ Երկնքում…

Այնուամենայնիվ, շեղաչյաների դիցարանը հիմնականում կապում են չինական դիցարանի հետ՝ հաճախ Շեղաչյա Աստվածներին հենց Չինական Աստվածներ կոչելով… Հաճախ էլ Աստվածային առնչությունները կապել են չինական կայսրությունների հետ, որ ժամանակի հզոր երկրներից են եղել ու նաեւ հավատքային խնդիրներ են թելադրել: Զարմանալի է, բայց չինական դիցաբանությունում «նորմալ» Աստվածների հետ գործում են նաեւ «աննորմալ» Աստվածներ, ինչպես՝ Տու Էր Շենը կամ Հու Տյանբաոն է: Ըստ առասպելի, նա սկզբում մահկանացու է եղել, ապա միայն դարձել միասեռական սիրո եւ ամուսնության աստված: Տյանբաոն ապրում էր Ցին կայսրության ժամանակաշրջանում եւ գայթակղված էր տեղական կառավարման մի պաշտոնյայով: Պաշտոնյային Տյանբաոն հետեւում էր նրա լոգարանի պատի անցքից: Ի վերջո, նրան հայտնաբերում ու ծեծելով սպանում են: Աստվածների խղճահարության վրա շատ է ազդում Տյանբոյի վախճանը եւ նրա անպատասխան սերը, ու որոշում են նրան վերակենդանացնել, եւ միաժանակ դարձնում են համասեռամոլության աստվածություն…

Սա շատ է նմանվում արհեստածին հռոմեական այն աստվածություններին, որ երբեմն նույնացվում էին հռոմեական սենատորների հետ, ովքեր ամեն ինչ փորձել-փորձարկելուց չէին հրաժարվում, այդ թվում՝ համասեռականությանը տուրք տալու բարքից, որ նաեւ «սրբազան խնջույքների» ժամանակ էին կիրառում: Մի պահ անգամ դա «ազնվագույնների» սեռական հարաբերության միջոց էր ընկալվում, նաեւ «կապույտ արյուն»՝ իբր ազնվական խավ լինելու նշան էր ոմանց համար… Երեւի այստեղից էլ առաջացել է համասեռականներին «կապույտ» կամ «երկնագույն» (հետո՝ կանանց  «վարդագույն») կոչելու սովորույթը…

Քանի որ ավարտում եմ Բնածին Աստվածների հոդվածաշարը, երիցս փառք պիտի տամ Հայ Աստվածներին (եւ այն Աստվածներին), որ հեռու մնացին արյունապղծումներից եւ սրբապղծումներից (այս մասին խոսեցինք նաեւ հունական եւ եգիպտական շեղումների ժամանակ), որոնք «սրբազան պոռնկություն» կամ «սրբազան խնջույք» կամ մեկ այլ անունների տակ փոխանցվեցին իրենց «երկրային կեսերին»՝ ազգերին, ու դարձան չարիք ինչպես նրանց, այնպես էլ մարդկության որոշակի հատվածի համար…

Իսկ վերոնշյալ Տու Էր Շենը շատ նկարներում ճագարի տեսքով է պատկերվում, քանի որ Չինաստանում համասեռամոլներին ճագար են անվանում, ճագարները համարվում են համասեռամոլության խորհրդանիշ: Ժամանակի թելադրանքի հետ խեղվեց նաեւ շեղաչյաների հավատը, համաշխարհային կրոնների առաջացումը «չանտեսեց» նաեւ Ասիան:

Յուե Լաոն չինական դիցաբանությունում այլ կերպ հայտնի է որպես «Մարդ՝ լուսնի տակ»: Ամուսնությունների Աստվածն է:

Վեյ Հու անունով մի մարդ երկար տարիներ իր համար կին է փնտրում եւ այդպես էլ չի կարողանում գտնել: Վեյ Հուն հանդիպում է Յուե Լաոյին, երբ նա կարդալիս է լինում ամուսնությունների գիրքը: Հուն Լաոյին խնդրում է ցույց տալ իր ապագա կնոջը եւ տեսնում է մի աղքատ ծեր կնոջ՝ փոքրիկ երեխան գրկին: Վախենալով, որ այդ աղքատ աղջիկը կդառնա իր կինը, Հուն հրամայում է սպանել նրան: Սակայն աղջկան հաջողվում է թեթեւ վնասվածքով փախչել: Տարիներ անց Վեյ Հուն գտնում է իր սրտի ընտրյալին եւ նկատում նրա ճակատի սպին: Աղջիկը նրան պատմում է, որ փոքր տարիքում նրան ցանկացել են սպանել, սակայն կարողացել է փախչել: Վեյ Հուն հասկանում է, որ հենց իր հրամանով կարող էին սպանել ապագա կնոջը:

Գույ-մուն չինական դիցաբանության մեջ աստվածուհի է՝ չար կին, սատանաների մայրը: Ամեն առավոտ նա հազարավոր սատանաներ էր ծնում եւ նրանց երկիր ուղարկում՝ տարբեր չարություններ անելու: Որպեսզի ոչ ոք չկարողանար պատժել իր երեխաներին, Գույ մուն նրանց երեկոյան ուտում էր, իսկ առավոտյան ծնում էր նորերին:

Վիշապը Արեւելքում հատուկ կարգավիճակ եւ պաշտամունք ունի, երեւակայական, գերբնական էակ է շատ ժողովուրդների առասպելաբանություններում։ Սովորաբար պատկերվել է թեւավոր օձի կամ տարբեր կենդանիների տարրերի համադրմամբ։ Ենթադրվում է, Վիշապի կերպարում միահյուսվել են երկինքն ու երկիրը՝ վերին (թռչուններ) եւ ստորին (օձ) հակադիր աշխարհները։ Ուսումնասիրողների կարծիքով՝ վիշապի մասին առասպելների հիմքում ընկած է քաոսի ու տիեզերքի հակամարտության առասպելի նախնական մոտիվը, որը հայեվրոպական (այսօր ասում են՝ հնդեվրոպական) ժողովուրդների ավանդական պատկերացումներում առնչվել է ամպրոպին, ամպրոպային հողմին։ Ըստ հնագույն հավատալիքների, վիշապը բարձրանում է երկինք կամ երկնքից իջնում երկիր՝ առաջացնելով ամպրոպային փոթորիկներ, պտտահողմեր, կլանում արեւը՝ առաջացնելով խավարում։ Հին Արեւելքի մի շարք երկրներում վիշապը պաշտվել է իբրեւ ջրային տարերքի, պտղաբերության ու հարստության հովանի, իսկ ավելի ուշ դարձել ահեղության, իշխանության խորհրդանիշ։ Որոշ ուսումնասիրողների ենթադրությամբ՝ Վիշապը նախապես պաշտվել է իբրեւ ջուր, անձրեւ ու հարստություն պարգեւող ոգի, որն իր պոչը քարշ տալով երկրի վրա՝ նշագծել է ջրանցքներ փորելու ուղիները։ Գրեթե բոլոր առասպելաբանություններում ընդհանուր է աստվածության կամ դյուցազնի ձեռքով վիշապի սպանությունը եւ նրա կլանած ջրերի, հսկած գանձերի, ինչպես նաեւ նրան զոհաբերվող կույսերի ազատումը։

Ըստ հին հայկական առասպելի, վիշապի դեմ մարտնչում եւ նրան հաղթում կամ հնազանդեցնում է Վահագն Վիշապաքաղ Աստվածը։ Ասել եմ, որ Վահագնը եղել է հայոց ամենասիրված ու ընդհանրական Աստվածը, ով բացի ռազմի եւ զորության աստվածային խորհրդից ունեցել է արեգակային Աստծու խորհուրդ։ Երկրում Վահագնը նաեւ կրակի Աստվածն էր, որ արիներին աջակցում էր պայքարելու խավարի դեմ… Ըստ առասպելաբանության, կենսատու լույս անձնավորող Վահագնը, որպես քաջ որսորդ, մարտնչում է խավարը, չար ու վնասակար ուժերը մարմնավորող վիշապների դեմ։ Այդ պատճառով էլ նրան տրվել է Վիշապաքաղ անունը… Այսպես՝ հավատների «խաչասերումից», նաեւ որոշ արիական հետքեր են հայտնաբերվել շեղաչյաների բնատարածքներում, այդ թվում՝ Չինաստանում եւ Ճապոնիայում:

Արիական մշակույթի հետքեր՝ Ճապոնիայում

Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի 2-րդ կեսին հյուսիս-արեւմուտքից Հնդկաստան ներթափանցեցին Հայ-Արիները, որոնց կենցաղի վերաբերյալ տեղեկություններ կան նաեւ վեդաներում: Արիների հայրենիքը գտնվում է արեւմուտքում, Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճի շրջակայքում: Ուստի, Արիների մուտքը Հնդկաստան կարող էր լինել միայն Հյուսիս-արեւմտյան կողմից: Այդ եղելությունը պարունակում է անժխտելի մի պատմական իրականություն: Դա Հայ-Արիների՝ Հայկական լեռնաշխարհից աշխարհով մեկ տարածվելու իրողությունն է: Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակում հիշատակություններ են եղել Ճապոնացիների նախնիների մասին: Նրանք դեռ այն ժամանակներում գտնվում էին Ասիայի մայրցամաքում: Արեւմուտքից եկած Արիների հետ նրանք շփվել են կղզիներ տեղափոխվելուց առաջ՝ Չինաստանում, Կորեայում… Արիներից նրանք սովորել են հողամշակություն, անասնապահություն, մետաղամշակություն եւ այլ գիտելիքներ…

Ճապոնիայի Ֆուձիյամա (Ֆուժիեամա, Ֆուձիսան, Ֆուձի) հրաբխի գագաթը ունի 3776 մ բարձրություն եւ, ի դեպ, ամենաբարձր կետն է Ճապոնիայում: Նա Ճապոնացիների շատ սիրած լեռն է եւ համարվում է նվիրական: Հնարավոր է, որ այներեն (այներ, ովքեր իրենց նախնիներին Հայկական լեռնաշխարհից եկածներին են համարում) Ֆուձիյաման սուրբ աստվածային լեռ է.

Ֆուսխի=Կրակի աստվածուհի, ճապոներեն՝ Յամա եւ սան=լեռ, գործող հրաբուխ է Հոնսյու կղզում, Ճապոնիայի առավել բարձր լեռնագագաթն է, որ 10 ամիս ձյունածածկ է: Ֆուձիյաման համարվում է սուրբ լեռ: Այն կրոնական ուխտագնացության վայր է: Պետք է ավելացնել նաեւ Աստվածների կամքն ու ցանկությունը, որի շնորհիվ 27 լեռների գագաթներից անցնող Տեղադրական 13 առանցքների ուղղությունները իրար են հանդիպել Ֆուձիյամայի գագաթում: Ֆուձիյաման ճապոնացիների ազգային միասնության խորհրդանիշ է, ինչպես մեր Մասիսները…

Ճապոնացիների սինտոյական կրոնը որոշ առնչություններ է ունեցել հին Արիների հավատալիքների հետ: Ճապոնացիների եւ հայերի «նախնիների պաշտամունքը» ձեւավորվել է նույն գաղափարի ակունքներից եւ մինչ օրս էլ գործում է երկու ազգերի մոտ: Հայոց «մեռելոցի» ծիսակատարությունը նախնիների պաշտամունքի մի մնացուկ է, այն էլ կրոնաշղարշված: «Բարձր լեռների պաշտամունքը» եւս կիրառել են երկու ազգերը: Հայերի ու ճապոնացիների շատ սիրված «Արեգակի» կամ «Արեւի» պաշտամունքը նույնպես ունեցել է իր ուրույն նշանակությունը: Նույնիսկ ճապոնացիները իրենք իրենց համարում են Աստվածային «Արեգակի որդիներ» եւ պետական դրոշին էլ ձեւավորված է սպիտակ պաստառի վրա կարմիր կլորակը՝ արեգակը: Իրենց կայսրին անվանում են «Արեւորդի», ինչը հատուկ է միայն հայերին…

Հարց է ծագում. ճապոնացիները որտեղի՞ց են յուրացրել Հայ-Արիական մշակույթի սովորույթները, գաղափարները եւ գիտելիքները: Դրանց մի արձագանքն է ներկայում ճապոնացիների կենցաղում պահպանված հին Արիական սովորույթների շարունակությունը: Ֆուձիյամայի գագաթում իրար հանդիպող Տեղադրական առանցքների ուղղությունների տեսությունը եւս Արիների մշակույթ է:

Ֆուձիյամա լեռան վրա ճապոնացի կրոնավորների մենաստան կա: Բացի դա, կանոնավոր մի ճանապարհով ուխտավորները կարող են բարձրանալ լեռան բարձրադիր վայրերը: Ֆուձիյամա լեռը կրկնակի սրբազան վայր է: Նախ, որ լեռան գագաթում իրար են հանդիպել Տեղադրական առանցքների ուղղությունները: Եվ ապա՝ նույն Տեղադրական առանցքների իրար հանդիպման վայրում է կառուցված պաշտամունքի մենաստանը:

Արիական մշակույթի հետքեր՝ Չինաստանում

Անցյալի պատմական փաստերը ցույց են տվել, որ Հայ-Արիների մշակույթի եւ գաղափարախոսության հետ սերտ առնչություններ են ունեցել միջին կամ հեռավոր Արեւելքի, Եվրոպայի, Միջին, Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկայի, Ասիայի եւ Աֆրիկայի մի շարք ազգերի մշակույթները: Արիական մշակույթի ազդեցություն կրող մի շարք ազգեր ջանք չեն խնայել եւ այսօր էլ շարունակում են ապացուցել իրենց՝ Համաշխարհային Արիական գաղափարախոսության իբր ռահվիրաններ եւ նախակարապետը լինելու հանգամանքը: Նրանք՝ անկախ իրարից, անտեսել են հայերին եւ նրանց համարել են եկվորներ, գաղթականներ, քոչվորներ կամ հայմատլոսներ (haymatlos, հայրենիք չունեցողներ): Ամեն բան եւ ամեն ինչ արվել է Հայի, Հայք-Հայաստանի եւ Հայ Աստվածների անունները աննշան դարձնելու համար…

Աշխարհում տարածված հայությունը թողել է իր հետքերը, որ անջնջելի են, որքան էլ մեզնից սերվածներն ու բազմիցս պղծվածները փորձեն ոչնչացնել այն… Հայը կարողացել է աշխարհի անկյուններում աշխատել, ստեղծել ու ապրել: Արիական գաղափարի մի արգասիքն է այդ բնավորությունը, որ զարգացել է բոլոր ասպարեզներում: Հայի համար խնդիր չեն եղել արհեստները, հաշվողական գիտելիքները, պաշտամունքը, աստղագիտությունը, ճարտարապետությունը, մետաղագործությունը, անասնաբուծությունը, բժշկությունը, հողամշակությունը, երկրաչափությունը եւ հազար ու մի այլ մասնագիտություններ:

Այս ամենը հասել է նաեւ Չինաստան: Պեկին մայրաքաղաքի հարավային դարպասի շրջանում, Զվարթնոցից 768 տարի հետո: «Երկնային տաճարի» կառուցված ժամանակ կիրառվել է մեր ճարտարապետությունը, երբ Զվարթնոցը վաղուց (Xդ.) պայթեցված էր արաբների կողմից՝ մեջը վառոդ լցված կճուճներով: Միջնադարյան Պեկինի նշանավոր պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններից մեկն է «Երկնքի տաճարը»: Տաճարը կազմված է երկու մասերից: Վերեւի շրջանաձեւ հատակագծով ներսի մասը նվիրված է Երկնքին, հոգեւոր Աստծուն եւ Բուդդային: Իսկ քառակուսի հատակագծով արտաքին մասը պատկանում է երկրին, որի տերն է սատանան:

Սա «հուշում» է, որ սատանան գոյություն է ունեցել ավելի վաղ, քան երկնքի Աստվածը: Սատանան ունեցել է իր՝ ուրույն տաճարաշինության ոճը: Կրակապաշտության բագինները կառուցվում էին քառակուսի հատակագծի վրա: «Երկնքի տաճարի» կամ «Երկնային տաճարի» եւ դրա համալիրի առանցքներն ուղղված են չորս կույսերի ուղղությամբ: Առանցքներից արեւմտյան կողմի ծայրը ուղղված է դեպի նվիրական Խիաովուտաիշան (3491մ.) լեռան գագաթին: Դա հյուսիս-չինական հարթավայրի ամենաբարձր կետն է: Գտնվում է Պեկինից արեւմուտք, 110 կմ հեռու: Քաղաքաշինության ասպարեզում կիրառվել է Արիական մշակույթի «Առանցքների ուղղության սկզբունքը»: Պեկինի փողոցները կառուցվել են արեւելք-արեւմուտք եւ հյուսիս-հարավ ուղղություններով: Ընդունվել է քաղաքի առանցքները ուղղել «չորս կույսերի ուղղությամբ»: Ըստ գոյություն ունեցող առասպելական պատումների, Պեկինի՝ դեպի արեւելք ուղղված փողոցները գտնվում են «Կապույտ վիշապի» հայեցողության տակ: Դեպի հարավ ուղղվածները՝ «Կարմիր թռչունի», դեպի հյուսիս ուղղվածները՝ «Սեւ կրիայի» եւ դեպի արեւմուտք ուղղվածները՝ «Սպիտակ վագրի» հայեցողության տակ: Սակայն, դա առասպելական պատումի առերեւույթ արտաքին մասն է: Իրականում Պեկինի երկայնական առանցքն ուղղված է եղել քաղաքի արեւմտյան կողմը բարձրացած վերոհիշյալ՝ Խիաովուտաիշան լեռան գագաթին (ինչպես թամանյանական Երեւանն է նայում Մասիսներին,-խմբ.): Այստեղ հարց է ծագում: Չինացիներին ովքե՞ր են թելադրել կիրառելու «Առանցքների ուղղության տեսության» Արիական սկզբունքը եւ որ դրանով էլ մայրաքաղաքի երկայնական առանցքը ուղղված լինի դեպի հիշյալ նվիրական լեռան գագաթին: Այս բոլորից բացի, կարելի է ասել, որ Պեկին մայրաքաղաքը հիմնված է նվիրական մի վայրում: Դա որոշված է Աստվածների կամեցողությամբ եւ հաճությամբ, նվազագույն 12 լեռների ու բարձրությունների գագաթներից անցնող տեղադրական առանցքների իրար հանդիպման վայրում… Պեկինը մինչ չինական Մին հարստության կայսերական մայրաքաղաք լինելը կոչվում էր Խանբալիկ, եւ այնտեղ էր գտնվում մոնղոլ կայսրերի մայրաքաղաքը:

Վագրի ժամը

Հին Ճապոնիայում կենդանակերպի 12 նշաններ կային: Նշանները պատկերում էին այն կենդանիներին, որոնք, ըստ լեգենդների, տարբեր եղանակներով ժամանակին օգնել են աստվածներին: Այդպես ստեղծվեց կենդանակերպի տասներկուամյա շրջանը: Նույն կենդանիները, 24 ժամը բաժանելով իրենց մեջ, յուրաքանչյուրին 2-ական ժամ, դարձան նաեւ օրերի պահապանները: Եթե առասպելներում հանդիպեք «Դա տեղի ունեցավ վագրի առաջին ժամին» արտահայտությանը, ապա պիտի հասկանալ, որ դեպքը տեղի է ունեցել գիշերվա ժամը 3-4-ի սահմաններում: Ժամանակի տիրակալների իշխանության ուրվագիծը հետեւյալն է. գիշերվա ժամը 1-3-ը՝ ցուլ (ուսի), 3-5-ը՝ վագր (տորա), 5-7-ը՝ նապաստակ, ճագար (ու), 7-9-ը՝ վիշապ (տացու), 9-11-ը՝ օձ (մի), 11-13-ը՝ ձի (ումա), 13-15-ը՝ ոչխար, այծ (խիցուձի), 15-17-ը՝ հավ, աքլոր (տորի), 19-21-ը՝ շուն (ինու), 21-23-ը՝ մուկ, առնետ (նե): Ամենասարսափելի ժամանակն այն էր, երբ չար հոգիները դուրս էին գալիս մութ գործեր կատարելու: Դա մկան, ցուլի եւ վագրի ժամանակն էր, այսինքն՝ ժամը 23-ից մինչեւ առավոտյան 5-ը:

Կան նաեւ այլ տվյալներ 5 տարրերի եւ 7 չակրաների մասին: 7 չակրաների մասին ասված է՝ 1. Սահասրարա՝ ճակատ – միտք/անսահման տարածություն. 2. Աջնա՝ երրորդ աչք – լույս/ստվեր, 3. Վիշուդհա՝ կոկորդ – եթեր/ձայն, 4. Անահատա՝ սիրտ – օդ, 5. Մանիպուրա՝ պորտ – կրակ, 6. Սվադհիստանա՝ սրբոսկր – ջուր, 7. Մուլադհարա՝ արմատ – երկիր մոլորակ: Տարբերություններ ունենք բնության տարրերի պատկերացումներում: Չինական տարեցույցով երկնային ճյուղերը ներկայացնում են բնության 5 տարրերը՝ ծառը, կրակը, հողը, մետաղը, ջուրը, իսկ հայկականում այդ 5 տարրերն են հուրը (կրակը), օդը, ջուրը, հողը, եթերը (տեսակետ կա, որ մեզանում ընդունված ութաթեւ աստղը բնորոշել է նաեւ ութատարր համակարգ՝ հուրը (կրակը), օդը, ջուրը, հողը, եթերը, քարը, մետաղը, փայտը): Ըստ ճապոնական տեսության՝ 5 տարրերը դասակարգվում են հետեւյալ բնութագրական հատկանիշներով. 1. Երկիր մոլորակը ներկայացնում է պինդ, կարծր նյութերը, 2. Ջուրը ներկայացնում է հեղուկ նյութերը, 3. Կրակը ներկայացնում է քանդող, ոչնչացնող իրերը, 4. Օդը ներկայացնում է շարժվող իրերը, 5. Դատարկ տարածությունը ներկայացնում է իրերը ոչ մեր առօրյա կյանքից: 5 տարրերը չինական տեսությամբ դասակարգվում են հետեւյալ բովանդակությամբ. 1. Փայտը սնում է կրակը, 2. Կրակը ստեղծում է Երկիր մոլորակը, 3. Երկիր մոլորակը կրում է մետաղ, 4. Մետաղը հավաքում է ջուր, 5. Ջուրը սնուցում է կրակը: Կամ՝ հետեւյալ իմաստով. 1. Փայտն անջատում (ստեղծում) է Երկիր մոլորակը, 2. Երկիր մոլորակը ներծծում է ջուր, 3. Ջուրը սնուցում է փայտը, 4. Կրակը հալեցնում է մետաղը, 5. Մետաղը կոտրում է փայտը:

Իսկ չինական կենդանակերպը հայտնի է շատերին, որով այսօր անգամ հայերն են ուղղորդվում, ինչը սխալ է, ինչի մասին գրել եմ քանիցս… Մուկ, Կով, Վագր, Նապաստակ (Կատու), Վիշապ, Օձ, Ձի, Ոչխար, Կապիկ, Աքաղաղ (Հավ), Շուն եւ Խոզ չինական կենդանակերպի փոխարեն մենք հայերս ունենք ավանդական կենդանաշրջանը՝ Արեգակի 12 աստղատները՝ Խոյ, Ցուլ, Երկվորյակներ, Խեցգետին, Առյուծ, Կույս, Կշեռք, Կարիճ (Օձակալ), Աղեղնավոր, Այծեղջյուր, Ջրհոս եւ Ձկներ: Հայ արիները առաջարկել են վերականգնել հայկական կենդանաշրջանի ազդեցությունը մեր կյանքում, որպեսզի այդ տիեզերապտույտներին համապատասխան մեր ցանկություններն ու մաղթանքները հասնեն Տիեզերք, եւ այնտեղից ետ գան՝ բերելով մե՛ր ցանկությունների պատասխանների ու մաղթանքների դրական լիցքերը… մե՛ր լիցքերը՝ հայի ու Հայքի առաքելության համար… Սակայն…

* * *

Իսկ շեղաչյաների համար այսօր առավելապես բուդդայականությունն է հավատի աղբյուրը: Բուդդայականությունը աշխարհի հնագույն կրոններից է եւ հանդես է գալիս Արեւելքի քաղաքակրթության ընդհանուր հավատալիքների համալիրում: Բուդդայականությունը սկզբնական շրջանում հանդես է եկել որպես կրոնական ազատախոհ երեւույթ ընդդեմ քարացած ուղղափառ բրահմայությանը եւ արտաքին ծիսակարգերին, այն չընդունեց ինչպես բրահմայական ուսմունքները, այնպես էլ վեդայական սրբերի հեղինակությունը՝ հաստատելով, որ յուրաքանչյուր մարդ կարող է դառնալ սուրբ՝ արխատ կամ բուդդա: Դրա հետ մեկտեղ այս կրոնը հանդիսանում է ուպանիշադի փիլիսոփայության կրկնություն՝ նոր տրամաբանությամբ: Կարմայի օրենքների հանդեպ հավատքը, վերածնվելու եւ մոկշային կամ նիրվանային հասնելու հնարավորությունը, աշխարհի ու անհատականության փոփոխական լինելու գաղափարը ընդհանուր են եւ ուպանիշադի եւ բուդդայի համար: Այսպիսով՝ բուդդայականությունը հայտնվեց, որպեսզի մաքրի կրոնի ակունքները, սակայն Բուդդան ոչ միայն ակունքների մաքրագործող էր, այլ ստեղծեց կատարյալ, կենդանի մի ուսմունք, որն ընդունակ է ինքնամաքրման եւ ինքնաբացահայտման: Այսպես են կարծում այս հավատի հետեւորդները:

Հնդկաստանի փիլիսոփայական այն դպրոցները, որոնք շեշտում են ճակատագրապաշտությունը, բուդդայականությունը կարեւորում է այլ սկզբունքով։ Մ.թ.ա. I դարում այս կրոնը բաժանվում է 2 մեծ ուղղությունների՝ հինայանա (փրկության փոքր մարդակարգ՝ փրկվել կարող էին միայն վանականները) եւ մանայանա (փրկության մեծ մարդակարգ)։ Վերջինիս միջոցով էլ բուդդայականությունը տարածում գտավ աշխարհում ու դարձավ համաշխարհային կրոն՝ տարածվելով եւ հարմարվելով այդ երկրների տեղական հավատալիքների պայմանների հետ: Մանայանան յուրահատուկ զարգացում ստացավ Տիբեթում եւ կոչվեց լամայականություն...

Սինտոյականությունը (սինտոյիզմ, ճապոներեն՝ սինտո, թարգ.՝ աստվածների ուղի) ճապոնական հնագույն կրոնը։ Դիցարանը բաղկացած է բազմաթիվ աստվածներից եւ հոգիներից։ Դիցարանը գլխավորում է արեւի Աստվածուհի Ամաթերասուն, որից սկիզբ է առնում ճապոնիայի կայսրի տոհմաբանությունը։ 1868թ. այս կրոնը ճանաչվել է ճապոնիայի պետական կրոն։ 1947թ.սահմանադրությանբ այն հավասարվեց Ճապոնիայի մյուս պաշտամունքներին եւ այսպիսով դադարեց պետական կրոն լինելուց։

Ի տարբերություն համաշխարհային կրոնների, սինտոյականությունը չունի որեւէ հիմնադիր անձ, գլխավոր ուսուցիչ, օրենսդիր եւ հեղինակություն։ Սինտոյականները երկրպագում են բազմաթիվ աստվածությունների (կամիներ), որոնք ծնունդ են այն ժամանակների, երբ մարդիկ երկրպագում էին բնության կույր ուժերին, հավատում տանը եւ գետերում, սարերում ծառերի մեջ բնակվող այլ ոգիների գոյությանը։ Ուսուցանում է գլխավորապես նախնիների պաշտամունք եւ բնության երկրպագում։ Այս կրոնը չունի այլ պատվիրաններ, բացի մաքրություն պահպանելու եւ իրերի բնական կարգին հետեւելու առօրյա հանձնարարականներից։ Այն ունի բարոյականության մի ընդհանուր կանոն. «Վարվիր բնության օրենքների համաձայն՝ պահպանելով հանդերձ հասարակական օրենքները»։ Սինտոյական պաշտանմունքի մեջ շատ բան է պահպանվել նախնադարյան շամանական կախարդական ծեսերից, որոնք Ճապոնիայի տարբեր շրջաններում տարբեր են եղել։ Գոյության հարյուրամյակների ընթացքում սինտոյականությունը կրել է բուդդայականության, կոնֆուցիանականության եւ այլ դավանանքների ազդեցությունը։ Այդ պատճառով այստեղ չկա ոչ մի միասնական դավանաբանական ուսմունք։ Թեեւ երկարամյա պատմությամբ ձեւավորվել են որոշակի հատկանշական գծեր, որոնցով այդ կրոնը տարբերվում է մյուսներից։

Սինտոյականության մասին տեղեկություններ կան «Կոձիկի» («Հին ժամանակների գրառումներ», 712թ.) եւ «Նիհոնգի» («Ճապոնիայի տարեգրություններ», 720թ.) ճապոնական աղբյուրներում։ Ճապոնական ժամանակագրությունները հավաստում են, որ ի սկզբանե աշխարհում քաոս է տիրել, բայց հետո ամեն ինչ կարգավորվել է՝ երկինքը զատվել է երկրից, առանձնացել են արական եւ իգական տարրերը. առաջինն ի դեմս Իզանամի դիցուհու, երկրորդը նրա ամուսնու՝ Իզանագիի։ Նրանցից ծնվել են արեւի դիցուհի Ամաթերասուն, լուսնի աստված Ցուկույոմին եւ քամու ու ջրի աստված Սուսանոոն։ Ամաթերասուն եւ Սուսանոոն պայքարում են իրար դեմ։ Հաղթում ու երկնքում է մնում Ամաթերասուն, իսկ Սուսանոոն արտաքսվում է Իձումո երկիր՝ գետնի վրա։ Սուսանոոյի որդի Օկունինուշին դառնում է Իզումոյի տիրակալը։ Ամաթերասուն չի հաշտվել այդ բանի հետ եւ ստիպել է Օկունինուշիին կառավարումը հանձնել իր թոռանը՝ Նինիգիին։ Նինիգին իջնում է երկնքից եւ անցնում Իզումո պետության կառավարմանը։ Ի նշան իշխանության, նրան հանձնել են 3 սուրբ առարկա՝ հայելի (աստվածայնության խորհրդանիշ), թուր (հզորության խորհրդանիշ) եւ հասպիսից զարդը (հպատակների հավատարմության խորհրդանիշ)։ Նինիգիից է սերվել Ջիմու-տենոն (տենո տիտղոսը նշանակում է «Գերագույն տիրակալ»)՝ Ճապոնիայի առասպելական առաջին տիրակալը, ումից սկզբնավորվել է ճապոնական կայսրերի՝ միկադոների դինաստիան։ Հայելին, թուրն ու հասպիսն այն վաղեմի ժամանակներից մնում են որպես ճապոնական կայսերական տան խորհրդանիշներ։

Սինտոյի պաշտամունքային գործողությունը որոշակի տաճարի աստվածության երկրպագումն է, որը, ըստ էության, կապ չունի մյուս տաճարների հետ։ Սինտոյական տաճարների ծեսերի նպատակը տեղական աստվածությանը բերկրանք պատճառելն է։ Արարողությունների պարզությունը, որ մարդկանցից պահանջում է սոսկ նվիրաբերումներ եւ ծիսական ամենահասարակ գործողություններ, հարյուրամյակների ընթացքում սինտոյի կայունության կարեւորագույն պատճառն են։ Տաճարում կատարվում են տարբեր կարգի ժամերգություններ։ Հավատացյալները կանգնում են բեմի առջեւ, որեւէ մետաղադրամ գցում հատուկ վանդակավոր արկղի մեջ, խոնարհվում, մի քանի անգամ ծափ տալիս եւ արտասանում աղոթքի խոսքեր։ Տաճարը կազմակերպում է նաեւ զանազան տոնահանդեսներ։ Տոնահանդեսները կազմակերպվում են տարին մեկ, իսկ որոշ տաճարներում՝ երկու անգամ։ Սովորաբար տոնահադեսը՝ մացուրին կապված է գյուղատնտեսական աշխատանքներ սկսելու, բերքահավաքի, ինչպես նաեւ տաճարի կամ տեղական աստվածության պատմության որեւէ հիշարժան տարեթվի հետ։ Տոնը նշվում է շատ շքեղորեն։ Տաճարի սպասավորները դրա մասին տեղեկացնում են ոչ միայն առհասարակ տաճարն այցելողներին, այլեւ ամբողջ շրջանին։ Մացուրին հավաքում է անհամար թվով մարդկանց։

Թեեւ աստվածությունների պաշտամունքում միասնություն չկա, սինտոյական տաճարների կառուցվածքը, այնուամենայնիվ, միակերպ է։ Յուրաքանչյուր տաճարի հիմքը հոնդենն է (սրբարանը), որտեղ պահվում է շինտայը՝ «կամիի մարմինը», մի առարկա, որում, ըստ հավատացյալների, բնակվում է կամիի ոգին։ Հոնդենին հարում է հայդենը՝ աղոթարանը։ Տաճարներում չկան աստվածների պատկերներ, սակայն որոշ տաճարներ զարդարված են առյուծների կամ այլ կենդանիների նկարներով։ Ինարիի տաճարներում կան աղվեսների, Հիեի տաճարներում՝ կապիկների, Կասուգայի տաճարներում՝ եղջերուների պատկերներ։ Այդ կենդանիները համարվում են համապատասխան աստվածությունների պատգամաբերներ։ Այս ամենը վկայում է սինտոյի կապը ժողովրդական յուրահատուկ հավատալիքների հետ։

Կամիդանա (ճապոն.՝ բառացի՝ տախտակ կամիի համար), սինտոյական տնային սրբապատկերների դարակ կամ պահարան։ Կամիդանան տախտակ-պատվանդան է։ Տախտակի մեջտեղում դրվում է տայման (նվիրատվությունը), որը կարող է լինել բրինձ, սակե եւ սակակիի (սինտոական սրբազան մատղաշ ծառ) ոստ։ Սինտոյականությունը ճապոնացիների մեջ հատուկ հայացք է ձեւավորել աշխարհի, բնության, փոխհարաբերությունների նկատմամբ։ Դա հիմնվում է 5 հայեցակարգերի, որոնց կանդրադառնանք այլ առիթով:

Արմեն Ավետիսյան, Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ

«Լուսանցք» թիվ 9-13 (355-359) եւ 15-21 (361-367), 2015թ.

Կարդացեք «Լուսանցք»-ի PDF տարբերակները www.hayary.org-ի «Մամուլ» բաժնում

http://www.hayary.org/wph/?p=2681  – Հայոց հայ-արիական հավատhttp://www.hayary.org/wph/?p=2682 – Հայոց (Հայ-Արիական) տոներ եւ ծեսեր… http://www.hayary.org/wph/?p=2683 – Հայոց պատմություն եւ գաղափարներ…

Այս գրառումը հրապարակվել է Արվեստ, Հ.Ա.Մ., Հոդվածներ խորագրում։ Էջանշեք մշտական հղումը։